Η Ευρωπαϊκή Ένωση απέρριψε επισήμως το σχέδιο τελικής συμφωνίας της COP31 στην Αττάλεια, καταγγέλλοντας ότι δεν ανταποκρίνεται στην επιστημονική πραγματικότητα και δεν περιλαμβάνει ούτε μία ρητή αναφορά στα ορυκτά καύσιμα.
Η αντιπαράθεση με τη Σαουδική Αραβία και τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες έχει οδηγήσει τις διαπραγματεύσεις σε πρωτοφανές αδιέξοδο, ενώ παραμένουν άλυτες και οι διαφωνίες για τη χρηματοδότηση των αναπτυσσόμενων χωρών που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης.
Η παρέμβαση της ΕΕ στην ολομέλεια της Κυριακής, με τον Ιρλανδό υπουργό Κλίματος Ντάραγκ Ο’Μπράιεν να ανακοινώνει την επίσημη αντίθεση της ευρωπαϊκής πλευράς στο λεγόμενο Σύμφωνο της Αττάλειας (Antalya Pact), ανεβάζει κατακόρυφα την ένταση στην τελευταία φάση της συνόδου. Περίπου 130 χώρες ζητούν να αποτυπωθεί στο τελικό κείμενο η ανάγκη μετάβασης μακριά από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Η Σαουδική Αραβία και άλλες πετρελαιοπαραγωγές χώρες αντιστέκονται.
Το διακύβευμα είναι μεγαλύτερο από μια διαφωνία για τη διατύπωση ενός διεθνούς ανακοινωθέντος: αφορά το κατά πόσο οι κυβερνήσεις είναι διατεθειμένες να μετατρέψουν τις δεσμεύσεις τους για την αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη σε συγκεκριμένες πολιτικές, με χρονοδιαγράμματα και χρηματοδότηση.
Η ΕΕ απορρίπτει το Σύμφωνο της Αττάλειας
«Θέλουμε να εκφράσουμε επισήμως την αντίθεσή μας στο Σύμφωνο της Αττάλειας, επειδή δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της στιγμής», δήλωσε ο υπουργός Κλίματος της Ιρλανδίας Ντάραγκ Ο’Μπράιεν, εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην ολομέλεια της COP31.
Ο ίδιος εξέφρασε τη βαθιά απογοήτευση της ευρωπαϊκής πλευράς για το περιεχόμενο της τελικής απόφασης, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία δεν ανταποκρίνεται στα επιστημονικά δεδομένα και κινδυνεύει να διευρύνει το χάσμα ανάμεσα στις διεθνείς δεσμεύσεις και στις πραγματικές ενέργειες που απαιτούνται.
«Δεν θα υποστηρίξουμε μια απόφαση που δεν ανταποκρίνεται στην επιστήμη και η οποία δεν αναφέρει καν τα ορυκτά καύσιμα», ήταν το σαφές μήνυμα του Ιρλανδού υπουργού.
Η παρέμβαση αυτή σηματοδοτεί ουσιαστική κλιμάκωση της ευρωπαϊκής στάσης. Τις προηγούμενες ημέρες, η ΕΕ είχε προειδοποιήσει ότι προτιμά να ολοκληρωθεί η σύνοδος χωρίς συμφωνία παρά να αποδεχθεί ένα κείμενο που θα υποβαθμίζει τις ήδη συμφωνημένες δεσμεύσεις για την ενεργειακή μετάβαση.
Η ευρωπαϊκή θέση υποστηρίζεται από μια ευρύτερη συμμαχία περίπου 130 χωρών, στην οποία συμμετέχουν κράτη της Αφρικής, του Ειρηνικού και της Λατινικής Αμερικής, καθώς και μικρά νησιωτικά κράτη και οι λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες.
Η Γερμανία έχει επίσης δηλώσει ότι δεν μπορεί να αποδεχθεί το υφιστάμενο κείμενο, ενώ η Γαλλία το χαρακτηρίζει οπισθοδρόμηση.
Η Σαουδική Αραβία μπλοκάρει τη ρητή αναφορά στα ορυκτά καύσιμα
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται η επιμονή της Σαουδικής Αραβίας και άλλων πετρελαιοπαραγωγών κρατών να μην περιληφθεί στο τελικό κείμενο συγκεκριμένη δέσμευση για τη σταδιακή εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων.
Η διαφωνία έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς στη σύνοδο COP28, που πραγματοποιήθηκε στο Ντουμπάι το 2023, οι κυβερνήσεις είχαν συμφωνήσει για πρώτη φορά σε διεθνές επίπεδο στην ανάγκη μιας «δίκαιης, ομαλής και ισότιμης μετάβασης μακριά από τα ορυκτά καύσιμα» στα ενεργειακά συστήματα.
Ήταν μια ιστορική διατύπωση, η οποία όμως δεν συνοδεύτηκε από συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα εφαρμογής ή δεσμευτικό σχέδιο απεξάρτησης.
Στην COP30, στη Βραζιλία, πέρυσι, οι διαφωνίες εμπόδισαν και πάλι την υιοθέτηση ενός ολοκληρωμένου οδικού χάρτη για την εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων. Η βραζιλιάνικη προεδρία δεσμεύθηκε τότε να προχωρήσει στην εκπόνηση μιας παγκόσμιας πρότασης εκτός της επίσημης συμφωνίας.
Στην Αττάλεια, η σχετική αναφορά υπήρχε στην πρώτη εκδοχή του σχεδίου απόφασης. Εξαφανίστηκε, όμως, από το δεύτερο προσχέδιο που δημοσιοποιήθηκε την Πέμπτη, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.
Η τρίτη εκδοχή επιχειρεί να παρακάμψει τη διαφωνία με μια έμμεση αναφορά στη συμφωνία του Ντουμπάι. Συγκεκριμένα, ανακαλεί στο σύνολό της την απόφαση που είχε ληφθεί στην COP28, χωρίς να επαναλαμβάνει ρητά τη διατύπωση για τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.
Πρόκειται για έναν συμβιβασμό που δεν ικανοποιεί ούτε την ΕΕ ούτε τις χώρες που θεωρούν την ενεργειακή απεξάρτηση βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε ουσιαστική συμφωνία.
Η υπουργός Κλίματος του Τουβαλού, Maina Talia, περιέγραψε τη συγκεκριμένη αναφορά ως αδιαπραγμάτευτη κόκκινη γραμμή για τη χώρα της.
«Μιλάμε για τη βασική αιτία όλων αυτών. Χωρίς αυτή την αναφορά, χάνουμε τον χρόνο μας», δήλωσε, αναφερόμενη στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στα μικρά νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού, που απειλούνται άμεσα από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας.
Η μεγάλη σύγκρουση για τη χρηματοδότηση των φτωχότερων χωρών
Εξίσου σοβαρή είναι η αντιπαράθεση για τη χρηματοδότηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες ζητούν από τα πλουσιότερα κράτη να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος του κόστους για την προστασία των κοινωνιών τους από πλημμύρες, ξηρασίες, καύσωνες, ακραία καιρικά φαινόμενα και την άνοδο της στάθμης των ωκεανών.
Στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων είχε τεθεί στόχος για την αύξηση της χρηματοδότησης της κλιματικής προσαρμογής στα 120 δισ. δολάρια ετησίως έως το 2035.
Το ποσό αυτό δεν περιλαμβάνεται στην τρίτη εκδοχή του σχεδίου συμφωνίας.
Αντί συγκεκριμένης χρηματοδοτικής δέσμευσης, το νέο κείμενο προβλέπει τη συζήτηση ενός οδικού χάρτη για τον τριπλασιασμό της χρηματοδότησης της προσαρμογής, με τις σχετικές εργασίες να μεταφέρονται ουσιαστικά στο 2027.
Η απόσταση από τις πραγματικές ανάγκες είναι μεγάλη. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που έχουν τεθεί στις διαπραγματεύσεις, οι ετήσιες ανάγκες των αναπτυσσόμενων χωρών για μέτρα προσαρμογής ενδέχεται να φτάσουν τα 305 δισ. δολάρια έως το 2035.
Το πρόβλημα είναι ότι πολλές από αυτές τις χώρες αντιμετωπίζουν ήδη υψηλό δημόσιο χρέος και περιορισμένη δυνατότητα χρηματοδότησης κρίσιμων υποδομών.
Ο Μοχάμεντ Αντόου, διευθυντής του αφρικανικού οργανισμού Power Shift Africa, περιέγραψε την κατάσταση ως υποχώρηση από υποσχέσεις που έχουν ήδη δοθεί.
«Ήρθαμε στην Αττάλεια αναζητώντας πρόοδο στη δημόσια κλιματική χρηματοδότηση, στην προσαρμογή και στα ορυκτά καύσιμα. Αντί γι’ αυτό, αγωνιζόμαστε για να αποτρέψουμε τις κυβερνήσεις από το να υποχωρήσουν από δεσμεύσεις που έχουν ήδη αναλάβει», σημείωσε.
Από την πλευρά του, ο Χαρτζίτ Σινγκ, διεθνής συντονιστής της εκστρατείας Fill the Fund, υπογράμμισε ότι δεν μπορεί να ζητείται από τις αναπτυσσόμενες χώρες να μετασχηματίσουν τις οικονομίες τους όταν βρίσκονται αντιμέτωπες με καταστροφές και υπέρογκο χρέος, χωρίς να έχουν στη διάθεσή τους τους αναγκαίους πόρους.
Η αντιπαράθεση αποκαλύπτει μια βαθύτερη διαφωνία: ποιος αναλαμβάνει το κόστος της κλιματικής μετάβασης και ποιος πληρώνει για τις ζημιές μιας κρίσης που έχει προκληθεί δυσανάλογα από τις ιστορικές εκπομπές των πλουσιότερων και πιο βιομηχανοποιημένων κρατών.
Ηλεκτροκίνηση και δέσμευση άνθρακα: Οι άλλες δύο εστίες διαφωνίας
Το προσχέδιο της συμφωνίας περιλαμβάνει και δύο ακόμη ζητήματα που έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις.
Το πρώτο αφορά τον στόχο να προέρχεται το 35% της τελικής παγκόσμιας ενεργειακής κατανάλωσης από ηλεκτρική ενέργεια έως το 2035. Η αύξηση της ηλεκτροδότησης θεωρείται σημαντικό εργαλείο για τη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, καθώς μπορεί να επιταχύνει την εξάπλωση των ηλεκτρικών οχημάτων, των αντλιών θερμότητας και των ηλεκτρικών βιομηχανικών εφαρμογών.
Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα είναι από ποιες πηγές θα παράγεται αυτή η ηλεκτρική ενέργεια.
Εάν η ηλεκτροδότηση στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, η αύξηση της χρήσης ηλεκτρισμού δεν συνεπάγεται αυτομάτως ανάλογη μείωση των εκπομπών.
Γι’ αυτό και οι χώρες που ζητούν πιο φιλόδοξους στόχους επιμένουν ότι η ηλεκτροδότηση πρέπει να συνδέεται με την επέκταση των καθαρών πηγών ενέργειας.
Το δεύτερο ζήτημα αφορά την τεχνολογία δέσμευσης, αξιοποίησης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (Carbon Capture and Storage – CCS).
Η Σαουδική Αραβία υποστηρίζει την ισχυρότερη ενσωμάτωσή της στην τελική συμφωνία, θεωρώντας ότι μπορεί να αποτελέσει μέρος της λύσης για τη μείωση των εκπομπών.
Αντίθετα, αρκετές χώρες και περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι η υπερβολική έμφαση σε αυτές τις τεχνολογίες μπορεί να λειτουργήσει ως άλλοθι για τη συνέχιση της εξόρυξης και χρήσης ορυκτών καυσίμων.
Η δέσμευση άνθρακα μπορεί να έχει χρήσιμες εφαρμογές σε βιομηχανίες όπου οι εκπομπές είναι δύσκολο να περιοριστούν, όπως η παραγωγή τσιμέντου. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει τη μείωση της κατανάλωσης πετρελαίου, άνθρακα και φυσικού αερίου.
Η τρίτη εκδοχή του σχεδίου επιχειρεί να περιορίσει τη διαφωνία, αφαιρώντας έναν συγκεκριμένο αριθμητικό στόχο για την ανάπτυξη της τεχνολογίας CCS και διατηρώντας την προώθηση της ηλεκτροδότησης.
Ωστόσο, η σχετική αναφορά εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αντιπαράθεσης.
Κίνδυνος κατάρρευσης της COP31 – Το προηγούμενο της Μαδρίτης
Η σύνοδος της Αττάλειας έχει ήδη ξεπεράσει κατά πολύ την προγραμματισμένη ημερομηνία ολοκλήρωσής της, καθώς οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονται για τρίτη ημέρα πέραν του αρχικού χρονοδιαγράμματος.
Μάλιστα, η COP31 έχει πλέον ξεπεράσει σε διάρκεια την COP25 της Μαδρίτης το 2019, η οποία μέχρι σήμερα κατείχε το ρεκόρ της μεγαλύτερης χρονικά συνόδου.
Η παρατεταμένη διαπραγμάτευση δημιουργεί και ένα πρακτικό πρόβλημα: αρκετές αντιπροσωπείες είχαν προγραμματίσει να αναχωρήσουν την Κυριακή και άρχισαν να αλλάζουν τις πτήσεις τους. Εάν αποχωρήσουν αρκετές αντιπροσωπείες, ενδέχεται να μην υπάρχει πλέον η απαιτούμενη απαρτία για τη λήψη αποφάσεων.
Η διαδικασία της COP βασίζεται στη συναίνεση των συμμετεχουσών χωρών. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια σχετικά μικρή ομάδα κρατών μπορεί να εμποδίσει την υιοθέτηση μιας συμφωνίας.
Μία από τις επιλογές που εξετάστηκαν ήταν να πραγματοποιηθεί ανοικτή συνεδρίαση, στην οποία η Σαουδική Αραβία και οι σύμμαχοί της θα έπρεπε να εκφράσουν δημοσίως την αντίθεσή τους στην αναφορά για τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.
Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολιτική απομόνωση των χωρών που αντιτίθενται, αλλά ενείχε και τον κίνδυνο πλήρους κατάρρευσης των διαπραγματεύσεων.
Υπάρχει, πάντως, και το προηγούμενο της COP25. Τότε, περισσότερες από 120 χώρες, μεταξύ των οποίων και η ΕΕ, κατέληξαν σε χωριστή πολιτική διακήρυξη για πιο φιλόδοξες δεσμεύσεις περιορισμού των εκπομπών, όταν η επίσημη διαδικασία δεν κατάφερε να εξασφαλίσει συμφωνία.
Η διπλή προεδρία και το πρόβλημα της διαπραγμάτευσης
Ένα ακόμη στοιχείο που επιβάρυνε τις διαπραγματεύσεις είναι η πρωτοφανής διπλή προεδρία της COP31.
Η σύνοδος πραγματοποιείται υπό την κοινή πολιτική ευθύνη της Τουρκίας και της Αυστραλίας, έπειτα από συμβιβασμό που επιτεύχθηκε πέρυσι, όταν και οι δύο χώρες διεκδικούσαν τη διοργάνωση.
Την πολιτική διαχείριση και τον συντονισμό των διαπραγματεύσεων έχουν αναλάβει ο Τούρκος υπουργός Περιβάλλοντος Μουράτ Κουρούμ και ο Αυστραλός υπουργός Κλίματος Κρις Μπόουεν.
Ο Κλαούντιο Άντζελο, από τον οργανισμό Observatório do Clima, εκτίμησε ότι η αδύναμη διαπραγματευτική διαχείριση, σε συνδυασμό με τη γεωπολιτική ένταση, έχει επιβαρύνει τη διαδικασία.
Η διπλή προεδρία, αντί να διευκολύνει την οικοδόμηση συναινέσεων, φαίνεται να δυσκολεύεται να γεφυρώσει τις διαφορετικές προτεραιότητες των μεγάλων ενεργειακών δυνάμεων και των πιο ευάλωτων κρατών.
Την ίδια ώρα, ο Τούρκος πρόεδρος της συνόδου Μουράτ Κουρούμ υπερασπίστηκε το νέο σχέδιο, υποστηρίζοντας ότι βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ σε μια συμφωνία.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, στην ολομέλεια είναι διαφορετική. Η ΕΕ έχει πλέον εκφράσει επίσημα την αντίθεσή της, η Γερμανία έχει προαναγγείλει ότι δεν μπορεί να εγκρίνει το κείμενο στην παρούσα μορφή και ο Παναμάς έχει επίσης απειλήσει με απόρριψη, ζητώντας μεταξύ άλλων όριο στην παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου και ισχυρότερες δεσμεύσεις χρηματοδότησης.
Το πραγματικό διακύβευμα: Μπορεί να υπάρξει συμφωνία χωρίς τα ορυκτά καύσιμα;
Η COP31 καλείται να απαντήσει σε ένα ερώτημα που παραμένει ανοικτό από τη σύνοδο του Ντουμπάι: μπορεί η διεθνής κοινότητα να συμφωνήσει σε μια πραγματική πορεία απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα ή η σχετική δέσμευση θα παραμείνει μια γενική πολιτική διακήρυξη;
Η αντίθεση της Σαουδικής Αραβίας και των πετρελαιοπαραγωγών χωρών δεν αφορά μόνο την οικονομική εξάρτηση από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων. Αφορά και τη διατήρηση του δικαιώματος κάθε κράτους να καθορίζει αυτόνομα το ενεργειακό του μείγμα, χωρίς διεθνείς δεσμεύσεις που θα περιορίζουν την παραγωγή ή την αξιοποίηση των φυσικών του πόρων.
Από την άλλη πλευρά, οι ευάλωτες χώρες υποστηρίζουν ότι δεν μπορούν να αποδεχθούν μια συμφωνία που αναγνωρίζει την κλιματική απειλή, αλλά αποφεύγει να κατονομάσει την κύρια αιτία της.
Η σύνοδος έχει ήδη αναγνωρίσει ότι ο πλανήτης βρίσκεται σε τροχιά υπέρβασης του ορίου του 1,5 βαθμού Κελσίου, που προβλέπει η Συμφωνία του Παρισιού. Η αναγνώριση αυτή, όμως, δεν συνοδεύεται από αντίστοιχα ισχυρές δεσμεύσεις για τον περιορισμό των εκπομπών.
Ο Νικ Ντίρντεν, διευθυντής της οργάνωσης Global Justice Now, προειδοποίησε ότι τα συμφέροντα της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων δεν μπορούν να συνεχίσουν να καθορίζουν την έκβαση των διεθνών διαπραγματεύσεων.
Η επόμενη ημέρα της COP31 θα κριθεί επομένως σε δύο μέτωπα: εάν θα υπάρξει συμφωνία με ουσιαστική αναφορά στην ενεργειακή μετάβαση και εάν οι πλούσιες χώρες θα αναλάβουν συγκεκριμένες οικονομικές υποχρεώσεις απέναντι σε εκείνες που υφίστανται τις βαρύτερες συνέπειες της κλιματικής κρίσης.
Η επίσημη αντίθεση της ΕΕ έχει ήδη μετατρέψει την ολομέλεια σε πεδίο ανοικτής πολιτικής αντιπαράθεσης. Το ενδεχόμενο μιας συμφωνίας παραμένει, αλλά το ερώτημα είναι πόσο περιεχόμενο θα έχει και ποιες χώρες θα είναι τελικά διατεθειμένες να την υπογράψουν.
Σχετικά links:












