Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια διπλωματική αντίφαση: ενώ διεκδικεί να έχει λόγο στις διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, αδυνατεί να συμφωνήσει ακόμη και για το ποιος θα καθίσει στο τραπέζι εξ ονόματος των 27.
Η άφιξη των Αμερικανών απεσταλμένων Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ στο Δουβλίνο, μετά τη συνάντησή τους με τον Βλαντίμιρ Πούτιν στη Μόσχα, και η διαβεβαίωση ότι οι Ευρωπαίοι θα συμμετάσχουν στον επόμενο γύρο συνομιλιών δημιουργούν νέα δεδομένα.
Ωστόσο, η διπλωματική κινητικότητα αποκαλύπτει βαθιές διαφωνίες στο εσωτερικό της ΕΕ. Ο Αντόνιο Κόστα, η Κάγια Κάλας και οι ηγέτες των ισχυρότερων ευρωπαϊκών κρατών διεκδικούν διαφορετικό ρόλο στη διαδικασία, ενώ το Παρίσι και το Βερολίνο δεν εμφανίζονται διατεθειμένα να παραχωρήσουν την πρωτοβουλία στις Βρυξέλλες.
Η άτυπη σύνοδος των Ευρωπαίων ηγετών στην ιρλανδική πρωτεύουσα, την Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, ήταν αρχικά προγραμματισμένη να επικεντρωθεί στην τεχνητή νοημοσύνη. Το ουκρανικό ζήτημα, όμως, έχει ήδη επισκιάσει την ατζέντα, προσθέτοντας ακόμη μία κρίσιμη διαφωνία στις ευρωπαϊκές εκκρεμότητες.
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος συναντήθηκε την Πέμπτη με περίπου 50 Ευρωπαίους και άλλους ηγέτες στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας, προειδοποίησε ότι η Ρωσία επιδιώκει να αναδιαμορφώσει την αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης. Ζήτησε, παράλληλα, να αποκτήσει η ευρωπαϊκή πλευρά ουσιαστική συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις και να ορίσει τον εκπρόσωπό της μέσα στον Νοέμβριο.
Η εξέλιξη συνδέεται με τις συνομιλίες στο Αμπού Ντάμπι, όπου οι επαφές ΗΠΑ, Ρωσίας και Ουκρανίας πραγματοποιήθηκαν χωρίς άμεση συμμετοχή των ευρωπαϊκών θεσμών.
Αντόνιο Κόστα: Η θεσμική λύση για την εκπροσώπηση της ΕΕ
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου εμφανίζεται αυτή τη στιγμή ως η επιλογή με τις περισσότερες πιθανότητες να συγκεντρώσει ευρύτερη αποδοχή. Το βασικό επιχείρημα υπέρ του είναι θεσμικό: εκπροσωπεί τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων της Ένωσης και διαθέτει την εντολή να εκφράζει την ευρωπαϊκή θέση σε διεθνές επίπεδο.
Ο πρωθυπουργός της Εσθονίας, Κρίστεν Μίχαλ, ήταν από τους πρώτους που υποστήριξαν ανοιχτά την υποψηφιότητά του. Όπως σημείωσε, η εντολή του Κόστα προέρχεται απευθείας από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, γεγονός που τον καθιστά υπόλογο απέναντι στα κράτη-μέλη.
Θετικά απέναντι σε αυτή την προοπτική εμφανίστηκε και η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, η οποία ζήτησε να συζητηθεί το ζήτημα στη σύνοδο. Υπέρ του Κόστα τάχθηκαν επίσης οι ηγέτες του Λουξεμβούργου και της Πολωνίας.
Ο ίδιος ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου υποστηρίζει ότι τα ευρωπαϊκά συμφέροντα πρέπει να εκπροσωπούνται από τους θεσμούς της Ένωσης, σύμφωνα με τις Συνθήκες.
Κάγια Κάλας: Η σκληρή στάση απέναντι στη Μόσχα διχάζει
Η δεύτερη υποψηφιότητα είναι εκείνη της επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας. Η πρώην πρωθυπουργός της Εσθονίας θεωρεί ότι οι αρμοδιότητές της, σε συνδυασμό με τον ρόλο του Αντόνιο Κόστα, προσφέρουν ήδη το θεσμικό πλαίσιο για την εκπροσώπηση της ΕΕ.
Επικαλείται, μάλιστα, τις συμφωνίες του 2024 για την κατανομή των κορυφαίων ευρωπαϊκών αξιωμάτων, υποστηρίζοντας ότι οι δύο θεσμικοί εκπρόσωποι θα μπορούσαν να αναλάβουν από κοινού την αποστολή.
Το πρόβλημα είναι η πολιτική της ταυτότητα. Η Κάλας θεωρείται από αρκετούς Ευρωπαίους διπλωμάτες ιδιαίτερα σκληρή απέναντι στη Ρωσία, γεγονός που ενδέχεται να δυσκολέψει την αποδοχή της από το Κρεμλίνο ως συνομιλήτριας.
Υπάρχει, ωστόσο, και η αντίθετη προσέγγιση. Η σκληρή στάση της απέναντι στον Πούτιν θα μπορούσε να αποτελέσει πλεονέκτημα, καθώς θα έστελνε το μήνυμα ότι η Ευρώπη δεν προτίθεται να αποδεχθεί μια συμφωνία που θα διαμορφωθεί με αποκλειστικά ρωσικούς όρους.
Ο Μίχαλ υποστηρίζει ότι η Κάλας θα μπορούσε να λειτουργήσει ως φυσική συμπληρωματική παρουσία δίπλα στον Κόστα. Επισημαίνει, επίσης, ότι οι θητείες τους εκτείνονται έως το 2029, προσφέροντας μεγαλύτερη θεσμική συνέχεια από εκείνη που μπορεί να εξασφαλίσει ένας εθνικός ηγέτης.
Παρίσι και Βερολίνο δεν παραχωρούν τον πρώτο λόγο στις Βρυξέλλες
Η μεγαλύτερη δυσκολία, πάντως, δεν βρίσκεται απαραίτητα στη στάση της Μόσχας, αλλά στις αντιρρήσεις των δύο ισχυρότερων κρατών της ΕΕ.
Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς υπερασπίστηκε την Πέμπτη τη συνέχιση του σχήματος E3, δηλαδή της συνεργασίας Γαλλίας, Γερμανίας και Βρετανίας, χαρακτηρίζοντάς το καθιερωμένο πλαίσιο διαβουλεύσεων.
Πρότεινε, μάλιστα, τη διατήρηση ενός ευρύτερου σχήματος πέντε χωρών, με τη συμμετοχή της Ιταλίας και της Πολωνίας.
Η Γαλλία έχει επίσης σοβαρούς λόγους να διατηρήσει την αυτοτελή παρουσία της. Ως μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και μοναδική πυρηνική δύναμη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διαθέτει διπλωματικά και στρατιωτικά μέσα που δεν μπορούν να υποκατασταθούν από έναν ευρωπαϊκό θεσμό.
Ο Εσθονός πρωθυπουργός επιχείρησε να απαντήσει σε αυτή την ένσταση, υποστηρίζοντας ότι η Γαλλία, η Γερμανία και η Βρετανία μπορούν να διατηρήσουν τις διμερείς επαφές τους με τη Μόσχα. Όταν, όμως, οι αποφάσεις αφορούν την ασφάλεια ολόκληρης της ηπείρου, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται κοινή πολιτική και συντονισμένη εκπροσώπηση.
Το οικονομικό βάρος της Ουκρανίας και το ευρωπαϊκό παζάρι
Η διαφωνία για τον εκπρόσωπο δεν είναι ανεξάρτητη από το ζήτημα της χρηματοδότησης. Η Ουκρανία αντιμετωπίζει χρηματοδοτικό κενό περίπου 70 δισ. ευρώ για το 2027, την ώρα που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται να αποφασίσουν πώς θα συνεχίσουν να στηρίζουν το Κίεβο.
Ο Μερτς συνέδεσε την υποστήριξη προς την Ουκρανία με τις διαπραγματεύσεις για τον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ, για την περίοδο 2028-2034. Η Γερμανία, ως μεγαλύτερος καθαρός συνεισφέρων στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, ζητά μεγαλύτερη συμμετοχή των κρατών-μελών και σαφέστερη κατανομή των οικονομικών υποχρεώσεων.
Στο τραπέζι βρίσκεται και η αξιοποίηση των παγωμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων. Ευρωβουλευτές ζητούν να ενταχθούν σε ευρωπαϊκό μηχανισμό, ώστε να μην αποτελέσουν αντικείμενο μιας συμφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας χωρίς τη συμμετοχή της Ευρώπης.
Το θέμα αναμένεται να επιστρέψει με μεγαλύτερη ένταση στην ευρωπαϊκή σύνοδο της 26ης και 27ης Νοεμβρίου.
Τεχνητή νοημοσύνη: Η πραγματική ατζέντα της συνόδου
Παρά την κυριαρχία του ουκρανικού ζητήματος, οι Ευρωπαίοι ηγέτες καλούνται να συζητήσουν και ένα θέμα στρατηγικής σημασίας για το μέλλον της ευρωπαϊκής οικονομίας: την τεχνητή νοημοσύνη.
Πρόκειται για την πρώτη ειδική συζήτηση σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου για το πώς η Ευρώπη μπορεί να αποκτήσει ισχυρότερη θέση στον παγκόσμιο ανταγωνισμό, απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα.
Στη συνάντηση θα συμμετάσχουν ο διευθύνων σύμβουλος της γαλλικής Mistral AI, Αρθούρ Μενς, και ο νομπελίστας και πρωτοπόρος της τεχνητής νοημοσύνης Τζέφρι Χίντον.
Το βασικό δίλημμα αφορά το αν η Ευρώπη θα επενδύσει στην ανάπτυξη δικών της προηγμένων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης ή αν θα περιοριστεί στην αξιοποίηση τεχνολογιών που αναπτύσσονται από αμερικανικές και κινεζικές εταιρείες.
Η συζήτηση αφορά επίσης τις υποδομές υπολογιστικής ισχύος, τα μικροκυκλώματα, τα data centers και τη χρηματοδότηση των ευρωπαϊκών επενδύσεων. Η ευρωπαϊκή εξάρτηση από μη ευρωπαϊκούς παρόχους παραμένει σημαντική, ενώ τα σχέδια για την ανάπτυξη μεγάλων υποδομών τεχνητής νοημοσύνης αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις και χρηματοδοτικές δυσκολίες.
Η ΕΚΤ και οι επόμενες ευρωπαϊκές ισορροπίες
Στο παρασκήνιο της συνόδου εξελίσσεται και η συζήτηση για τη διαδοχή της Κριστίν Λαγκάρντ στην προεδρία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας.
Μεταξύ των επικρατέστερων ονομάτων βρίσκονται ο Ισπανός Πάμπλο Ερνάντεθ ντε Κος και ο πρώην επικεφαλής της κεντρικής τράπεζας της Ολλανδίας, Κλάας Κνοτ.
Η επιλογή συνδέεται με μια ευρύτερη διαπραγμάτευση για την κατανομή των κορυφαίων θέσεων στην ΕΚΤ, καθώς το 2027 αποχωρούν επίσης από την Εκτελεστική Επιτροπή η Γερμανίδα Ιζαμπέλ Σνάμπελ και ο Ιρλανδός Φίλιπ Λέιν.
Γαλλία και Γερμανία διεκδικούν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της επόμενης διοικητικής ομάδας, με τη θέση του επικεφαλής οικονομολόγου να αποτελεί επίσης αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Η σχετική συμφωνία αναμένεται να επιδιωχθεί στην ευρωπαϊκή σύνοδο της 26ης και 27ης Νοεμβρίου.
Η Ευρώπη πρέπει να αποφασίσει πριν από τις διαπραγματεύσεις
Η συνάντηση στο Δουβλίνο δύσκολα θα καταλήξει σε επίσημο διορισμό διαπραγματευτή. Το πιθανότερο είναι να διαμορφωθεί μια γενικότερη πολιτική συνεννόηση για το πώς θα εκπροσωπηθεί η Ευρώπη στις επόμενες συνομιλίες.
Ο χρόνος, ωστόσο, πιέζει. Ο Ζελένσκι έχει ζητήσει από τους Ευρωπαίους να καταλήξουν σε απόφαση μέσα στον Νοέμβριο, ενώ η αμερικανική διπλωματία επιταχύνει τις επαφές με τη Μόσχα και το Κίεβο.
Το ουσιαστικό διακύβευμα είναι μεγαλύτερο από την επιλογή ενός προσώπου. Εάν η Ευρώπη δεν καταφέρει να συμφωνήσει σε κοινή γραμμή, κινδυνεύει να βρεθεί μπροστά σε μια συμφωνία που θα καθορίζει την ασφάλεια της ηπείρου χωρίς να έχει συμμετάσχει ουσιαστικά στη διαμόρφωσή της.
Και αυτό θα είναι ένα πολύ πιο σοβαρό πρόβλημα από την αδυναμία των 27 να συμφωνήσουν ποιος θα μιλήσει εκ μέρους τους.
