Η Βρετανία και η Ευρωπαϊκή Ένωση συμφώνησαν σε μια σημαντική αναθεώρηση των μεταξύ τους σχέσεων, δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα του Brexit.
Η συμφωνία που ολοκληρώθηκε στις Βρυξέλλες, στις 20 Νοεμβρίου, ανοίγει τον δρόμο για ευκολότερο εμπόριο, νέες δυνατότητες μετακίνησης και εργασίας για τους νέους και στενότερη συνεργασία στην αγορά άνθρακα. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη προσπάθεια επαναπροσέγγισης των δύο πλευρών μετά την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, χωρίς ωστόσο να τίθεται θέμα επιστροφής στην ενιαία αγορά ή επανένταξης στην Ένωση.
Η συμφωνία επιτεύχθηκε στη δεύτερη σύνοδο κορυφής ΕΕ – Ηνωμένου Βασιλείου, με τη συμμετοχή του Βρετανού πρωθυπουργού Άντι Μπέρναμ, της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα. Οι διαπραγματεύσεις διήρκεσαν μήνες και ολοκληρώθηκαν έπειτα από εντατικές συνομιλίες μέχρι τις τελευταίες ώρες πριν από τη σύνοδο.
Το πακέτο περιλαμβάνει τρεις βασικές συμφωνίες: την καθιέρωση προγράμματος κινητικότητας νέων, τη δημιουργία κοινής υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής ζώνης για το εμπόριο αγροδιατροφικών προϊόντων και τη διασύνδεση των συστημάτων εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων.
Τρεις συμφωνίες που αλλάζουν τους όρους του Brexit
Επιστροφή της κινητικότητας για τους νέους
Η σημαντικότερη αλλαγή σε κοινωνικό επίπεδο αφορά τη δημιουργία του προγράμματος Youth Experience Scheme (YES), το οποίο θα επιτρέπει σε 100.000 νέους από την Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλους 100.000 από το Ηνωμένο Βασίλειο κάθε χρόνο να μετακινούνται στην άλλη πλευρά για διάστημα έως τριών ετών.
Το πρόγραμμα απευθύνεται σε ηλικίες 18 έως 31 ετών και θα δίνει τη δυνατότητα εργασίας, σπουδών, εθελοντικής απασχόλησης, συμμετοχής σε προγράμματα au pair ή απλώς ταξιδιού και παραμονής στη χώρα υποδοχής.
Η συμφωνία αποτελεί σημαντική χαλάρωση των περιορισμών που επιβλήθηκαν μετά το Brexit, όταν έπαψε να ισχύει η ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών μεταξύ Βρετανίας και ΕΕ.
Ωστόσο, δεν επαναφέρει την ελεύθερη μετακίνηση με την προηγούμενη μορφή της. Πρόκειται για ένα περιορισμένο πρόγραμμα με συγκεκριμένο αριθμό συμμετεχόντων, προϋποθέσεις και χρονική διάρκεια. Η επιδίωξη είναι να καταστεί νομικά εφαρμόσιμο έως το 2028, ενώ οι πρώτες πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής αναμένεται να είναι διαθέσιμες το αργότερο τον Ιανουάριο του 2030.
Παράλληλα, οι δύο πλευρές συμφώνησαν στην επιστροφή της Βρετανίας στο πρόγραμμα Erasmus+ από το 2027, διευρύνοντας τις δυνατότητες εκπαιδευτικών ανταλλαγών.
Εμπόριο τροφίμων με λιγότερους ελέγχους
Η δεύτερη συμφωνία έχει ιδιαίτερη οικονομική σημασία. Προβλέπει τη δημιουργία μιας κοινής υγειονομικής και φυτοϋγειονομικής ζώνης, η οποία θα περιορίσει σημαντικά τη γραφειοκρατία και τους ελέγχους στις εμπορικές συναλλαγές τροφίμων, φυτών και ζωικών προϊόντων.
Μετά το Brexit, οι βρετανικές εξαγωγές προς την ευρωπαϊκή αγορά επιβαρύνθηκαν με πρόσθετα πιστοποιητικά, ελέγχους και διοικητικές διαδικασίες. Η νέα συμφωνία προβλέπει ότι πολλά από αυτά θα καταργηθούν, διευκολύνοντας τη διακίνηση προϊόντων όπως το κρέας, τα γαλακτοκομικά, τα ψάρια, τα φρούτα και τα λαχανικά.
Η εφαρμογή της συμφωνίας τοποθετείται στην 1η Μαρτίου 2028, υπό την προϋπόθεση ολοκλήρωσης των απαιτούμενων νομικών διαδικασιών.
Το αντάλλαγμα για το Λονδίνο είναι η ευθυγράμμιση με τους σχετικούς ευρωπαϊκούς κανόνες ασφάλειας τροφίμων και φυτοϋγειονομικής προστασίας. Με άλλα λόγια, η Βρετανία θα αποκτήσει ευκολότερη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά, αλλά θα πρέπει να ακολουθεί κανόνες στη διαμόρφωση των οποίων δεν θα διαθέτει δικαίωμα ψήφου.
Σύμφωνα με τις βρετανικές εκτιμήσεις, η συμφωνία θα μπορούσε να προσθέσει σχεδόν 3,8 δισ. λίρες ετησίως στην οικονομία έως το 2040, ενώ θα μειώσει το κόστος για τις επιχειρήσεις και θα συμβάλει στην αποκλιμάκωση των πιέσεων στις τιμές των τροφίμων.
Σύνδεση των αγορών άνθρακα και προστασία της βιομηχανίας
Το τρίτο σκέλος αφορά τη σύνδεση του ευρωπαϊκού και του βρετανικού συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων.
Η συμφωνία προβλέπει αμοιβαία αναγνώριση των δικαιωμάτων εκπομπών, με στόχο να περιοριστούν οι πρόσθετες επιβαρύνσεις που αντιμετωπίζουν οι επιχειρήσεις όταν δραστηριοποιούνται και στις δύο αγορές.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εξαίρεση συγκεκριμένων προϊόντων από τους αντίστοιχους συνοριακούς μηχανισμούς προσαρμογής άνθρακα (CBAM). Πρόκειται κυρίως για βιομηχανικά προϊόντα όπως ο χάλυβας και το αλουμίνιο, των οποίων οι εξαγωγές θα μπορούσαν διαφορετικά να επιβαρυνθούν με πρόσθετο κόστος λόγω των εκπομπών που συνδέονται με την παραγωγή τους.
Η σύνδεση των συστημάτων προγραμματίζεται να τεθεί σε λειτουργία από την 1η Ιανουαρίου 2028. Η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι θα μπορούσε να προσφέρει οικονομικό όφελος 3,8 δισ. λιρών ετησίως και να προστατεύσει εξαγωγές ύψους περίπου 6,5 δισ. λιρών από επιβαρύνσεις στα σύνορα.
Το αγκάθι των πανεπιστημιακών διδάκτρων
Παρά την ολοκλήρωση των τριών βασικών διαπραγματεύσεων, ένα σημαντικό ζήτημα παραμένει ανοιχτό: το κόστος σπουδών των Ευρωπαίων φοιτητών στα βρετανικά πανεπιστήμια.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ζητά οι φοιτητές από τα κράτη-μέλη να καταβάλλουν τα ίδια δίδακτρα με τους Βρετανούς, αντί των υψηλότερων χρεώσεων που ισχύουν για τους διεθνείς φοιτητές.
Το Λονδίνο εμφανίζεται διατεθειμένο να εξετάσει σημαντικές μειώσεις, αλλά δεν έχει αποδεχθεί την πλήρη εξομοίωση των διδάκτρων.
Οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις, θέτοντας προθεσμία έξι μηνών για την επίτευξη μιας συμπληρωματικής συμφωνίας.
Πολιτικές αντιδράσεις και το μήνυμα προς τους υποστηρικτές του Brexit
Ο Άντι Μπέρναμ παρουσίασε τη συμφωνία ως σημαντική οικονομική και πολιτική επιτυχία. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του βρετανικού υπουργείου Οικονομικών, το σύνολο των νέων ρυθμίσεων θα μπορούσε να ενισχύσει το ΑΕΠ της χώρας έως και κατά 0,5% μέχρι το 2040, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 17 δισ. λίρες ετησίως.
«Είναι μια καλή ημέρα για τη Βρετανία και μια καλή ημέρα για την Ευρώπη», δήλωσε ο Βρετανός πρωθυπουργός, υποστηρίζοντας ότι η στενότερη συνεργασία μπορεί να μειώσει το κόστος για τις επιχειρήσεις και να δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για τους πολίτες.
Η συμφωνία, ωστόσο, προκαλεί αντιδράσεις στο εσωτερικό της χώρας. Ο Νάιτζελ Φάρατζ και το Reform UK κατηγορούν την κυβέρνηση ότι απομακρύνεται από τις δεσμεύσεις του Brexit, αποδεχόμενη ευρωπαϊκούς κανόνες χωρίς να εξασφαλίζει αντίστοιχη συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων.
Η κριτική επικεντρώνεται κυρίως στην υιοθέτηση ευρωπαϊκών προτύπων για τα τρόφιμα και στην παραχώρηση μεγαλύτερης πρόσβασης στους Ευρωπαίους πολίτες. Η κυβέρνηση αντιτείνει ότι δεν πρόκειται για επιστροφή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά για μια πρακτική αναθεώρηση μιας σχέσης που έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα δαπανηρή για τη βρετανική οικονομία.
Επαναπροσέγγιση χωρίς επιστροφή στην ΕΕ
Το πολιτικό μήνυμα της συμφωνίας είναι σαφές: το Brexit παραμένει σε ισχύ, αλλά οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειές του οδηγούν Λονδίνο και Βρυξέλλες σε αναζήτηση νέων μορφών συνεργασίας.
Η βρετανική κυβέρνηση εξακολουθεί να αποκλείει την επιστροφή στην ενιαία αγορά, την τελωνειακή ένωση και την πλήρη ελεύθερη κυκλοφορία. Επιχειρεί, όμως, να περιορίσει τα εμπόδια που δημιουργήθηκαν μετά την αποχώρηση από την ΕΕ.
Για τις Βρυξέλλες, η συμφωνία έχει επίσης στρατηγική διάσταση. Η διατήρηση στενότερων οικονομικών δεσμών με τη Βρετανία ενισχύει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, ιδιαίτερα σε μια περίοδο αυξημένου ανταγωνισμού με την Κίνα και ανακατατάξεων στο διεθνές εμπόριο.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η νέα συμφωνία μπορεί να μετατραπεί σε σταθερό πλαίσιο συνεργασίας. Σε κάθε περίπτωση, δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα του 2016, οι δύο πλευρές αναγνωρίζουν ότι η γεωγραφία, η οικονομία και τα κοινά συμφέροντα δεν μπορούν να παρακαμφθούν με πολιτικές αποφάσεις.












