Του Γιώργου Πρεβελάκη*
Η συνάντηση των τριών στην Κίνα προφανώς ανακαλεί στη μνήμη την ιστορική τριμερή συνάντηση στη Γιάλτα. Στη Γιάλτα συναντήθηκαν τρεις σύμμαχοι, έτι εν πολέμω. Οι σύγχρονοι τρεις επίδοξοι μιμητές ούτε σύμμαχοι είναι ούτε έχουν αντίπαλο. Στη συμβολική τους, όμως, η Γιάλτα και η Σενζέν θίγουν το ίδιο μείζον γεωπολιτικό διακύβευμα: ενότητα ή τεμαχισμός του παγκοσμίου γεωγραφικού χώρου.

Στο μυθιστόρημα “1984” ο Τζωρτζ Όργουελ παρουσιάζει έναν κόσμο διαιρεμένο σε τρεις μεγάλες ενότητες: Ωκεανία, Ευρασία, Ανατολική Ασία. Το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε το 1949, πριν ακόμη παγιωθεί η ψυχροπολεμική διμερής διαίρεση- μόλις τρία χρόνια από τον αφορισμό “σιδηρούν παραπέτασμα” του Ουίνστον Τσώρτσιλ· επίσης, πριν λήξει ο εμφύλιος στην Ελλάδα.
Ήδη το 1931 ο στρατηγός Καρλ Χάουσχόφερ, αρχηγός της γερμανικής γεωπολιτικής σχολής, στη “Γεωπολιτική των Παν-ιδεών” πρότεινε πέντε μεγάλα παγκόσμια συστήματα: Πανευρώπη, Παναμερική, Βρετανική Αυτοκρατορία, Ρωσία και Ανατολική Ασία. Ακολούθησαν οι προτάσεις του Γερμανού νομικού-φιλοσόφου Καρλ Σμιτ για τον διαχωρισμό του κόσμου σε Grossräume- δηλαδή, σε μεγάλα γεωγραφικά σύνολα τα οποία θα υπερβαίνουν την εθνική κλίμακα ως ξεπερασμένη .
Τα γερμανικά σχέδια εμπνέονταν από το δόγμα Μονρόε, το οποίο επανα-επικαιροποίησε ο Πρόεδρος Τραμπ. Εφόσον οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν εγκαθιδρύσει μια αποκλειστική περιφέρεια, γιατί να μην επαναληφθεί το ίδιο και με τις άλλες δυνάμεις; Γιατί οι Αμερικανοί με τους Άγγλους να εξασφαλίζουν παγκόσμια επιρροή, χάρη στην κυριαρχία τους στους ωκεανούς; Αν δημιουργούνταν και άλλα Grossräume, οι Αγγλοσάξωνες θα περιορίζονταν στις δικές τους και μόνον περιφέρειες. Ο ηπειρωτικός κόσμος θα απελευθερωνόταν από την ωκεάνειο αγγλο-σαξωνική περικύκλωση.
Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου εισήγαγε μια κατάσταση ανάλογη με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στην ακμή της. Για κάποιο διάστημα θεωρήθηκε ότι η αμερικανική ηγεμονία θα είχε ανάλογη διάρκεια με τη ρωμαϊκή. Δύο σχεδόν χιλιετίες μετά, η Παγκοσμιοποίηση ενοποίησε πάλι τον γεωγραφικό χώρο, τη σύγχρονη Οικουμένη.
Κύλησαν αιώνες πριν ο ρωμαϊκός χώρος διαιρεθεί σε τρία τμήματα: πρώτα σε Ανατολή και Δύση με την πτώση της Ρώμης τον 5ο αιώνα· και, κατόπιν, τον 7ο αιώνα, σε Βορρά και Νότο με την αραβο-ισλαμική κατάκτηση. Στην εποχή μας, όμως, ο ιστορικός χρόνος προχωρεί με δριμεία ταχύτητα. Η διαίρεση της αγγλοσαξωνικής οικουμένης επανεκκινείται ήδη, μερικές μόνον δεκαετίες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την κατάργηση της διχοτομικής δομής του κόσμου.
Τα αίτια δεν πρέπει να αναζητηθούν αποκλειστικά στις πολεμικές αστοχίες των Ηνωμένων Πολιτειών ή/και στην άνοδο της Κίνας. Το βαθύτερο αίτιο σχετίζεται με τα εγγενή προβλήματα της ενοποίησης, δηλαδή με την απελευθέρωση και την υπερβολική ανάπτυξη της κυκλοφορίας ανθρώπων, κεφαλαίων, προϊόντων, δεδομένων (data) ακόμη και ιών. Η υπερ-απλούστευση της διασύνδεσης, τα πλεονεκτήματα της οποίας προβάλλουν οι οικονομικοί αναλυτές, είναι ταυτοχρόνως και πηγή σοβαρών προβλημάτων.
Σήμερα η ανθρωπότητα βιώνει μια οικονομική, υγειονομική, πληθυσμιακή και πολιτισμική κρίση. Επιπροσθέτως, διαπιστώνεται η διογκούμενη αδυναμία να ελέγξει ο ανθρώπινος παράγων την ηλεκτρονική ενοποίηση όλων των συστημάτων που αφορούν τη ζωή του. Ανοίγει, επομένως, ο δρόμος προς τον επανατεμαχισμό, ώστε να τεθεί η κυκλοφορία υπό έλεγχο.
Η πανδημία του covid και τα συνεπαγόμενα προβλήματα επανέφεραν την παλαιόθεν λύση· την ανέγερση συνόρων. Ο παρωχημένος εθνικιστικός προστατευτισμός έχει αποδειχθεί ανεπαρκής. Κατά συνέπειαν, αναβιώνουν τα προπολεμικά σχήματα των μεγάλων περιφερειακών συστημάτων.
Η συνάντηση των τριών στη Σενζέν είχε ελάσσονα σημασία· η συμβολική της, όμως, είναι αντιστρόφως σημαντική. Ίσως και να καταστεί αφετηρία για την αναδιοργάνωση του κόσμου. Μετά την αμερικανική Παγκοσμιοποίηση, ίσως αναδυθούν πολλοί χωριστοί κόσμοι, εσωτερικά ενοποιημένοι, με ελεγχόμενη αλληλο-επαφή.
Η Ευρώπη ήταν απούσα από τη συμβολική της Σενζέν. Η Συμμαχία των Προθύμων είχε μια δική της ταυτόχρονη συνάντηση στο Βερολίνο, για να πείσει, εαυτήν και άλλους, ότι δεν άγεται προς τη ρωσική υποτέλεια.
Η φωτογραφία των τριών ηγετών παρουσιάζει, επομένως, μιαν ελλιπή εικόνα. Στην πραγματικότητα, οι τρεις συμμετέχοντες δεν είναι ισοδύναμοι. Η Αμερική και η Κίνα μοιράζονται την πρωτοκαθεδρία. Η Ρωσία διεκδικεί την εκπροσώπηση της Ευρασίας, δηλαδή “ο Κοινός Ευρωπαϊκός Οίκος” κατά τον Γκορμπατσώφ· ή, αλλοιώς, “η Ευρώπη από τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια” κατά τον Στρατηγό ντε Γκωλ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έπαυσαν να της κλείνουν τον δρόμο προς τη Δύση· δεν έχει, όμως, ακόμη εξασφαλίσει τη συναίνεση των υπολοίπων. Το “έτερον ήμισυ”, η Συμμαχία των Προθύμων, προς το παρόν αντιστέκεται.
Μπορούμε να αναρωτηθούμε για τις συνθήκες υπό τις οποίες η “ανωμαλία” αυτή ενδέχεται να ξεπεραστεί- πολεμικές, εκλογικές, οικονομικές· ίσως και συνδυασμοί όλων αυτών.
*π. Τακτικός Καθηγητής Γεωπολιτικής στη Σορβόννη












