Εκτός απροόπτου –ή μιας έσχατης διπλωματικής έκπληξης– η τελευταία εναπομείνασα συμφωνία ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ρωσίας οδεύει προς το τέλος της, σχεδόν αθόρυβα.
Η Νέα START, που υπεγράφη το 2010 και αποτέλεσε βασικό πυλώνα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής πυρηνικής ασφάλειας, λήγει την Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου, εντείνοντας τους φόβους για νέα κούρσα εξοπλισμών σε ένα ήδη εξαιρετικά ασταθές διεθνές περιβάλλον.
Μέχρι στιγμής, τόσο η Ουάσιγκτον όσο και η Μόσχα τηρούν σιγή ασυρμάτου ως προς το αν και πώς θα υπάρξει συνέχεια, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας πρωτοφανούς κατάστασης χωρίς κανένα δεσμευτικό πλαίσιο ελέγχου των στρατηγικών πυρηνικών οπλοστασίων των δύο υπερδυνάμεων.
Τι προέβλεπε η συνθήκη και γιατί κατέρρευσε στην πράξη
Η Νέα START προέβλεπε αυστηρά όρια: έως 1.550 ανεπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές για κάθε πλευρά, έως 800 εκτοξευτήρες και στρατηγικά βομβαρδιστικά, καθώς και μηχανισμούς επιθεώρησης και επαλήθευσης. Ωστόσο, το πλαίσιο αυτό άρχισε να αποσαρθρώνεται σταδιακά, με τις επιθεωρήσεις να αναστέλλονται το 2023, στον απόηχο του πολέμου στην Ουκρανία.
Έκτοτε, η συνθήκη παρέμενε περισσότερο ένα τυπικό κείμενο παρά ένα λειτουργικό εργαλείο ελέγχου, όπως επισημαίνουν αναλυτές και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
Ο Τραμπ, οι αντιφατικές δηλώσεις και το κινεζικό «αγκάθι»
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ χαρακτήρισε τον Σεπτέμβριο «καλή ιδέα» την πρόταση του Βλαντίμιρ Πούτιν για μονοετή παράταση της ισχύος της συνθήκης. Παρά ταύτα, η Ουάσιγκτον δεν απάντησε ποτέ επισήμως στη ρωσική πρόταση.
Τον Ιούλιο, ο Ρεπουμπλικανός προειδοποιούσε ότι η άρση των περιορισμών στα πυρηνικά όπλα θα οδηγήσει σε «μεγάλο πρόβλημα για όλο τον κόσμο». Λίγους μήνες αργότερα, ωστόσο, αιφνιδίασε τη διεθνή κοινότητα, δηλώνοντας –παραμονές συνάντησής του με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ στη Νότια Κορέα– ότι οι ΗΠΑ ενδέχεται να επανεκκινήσουν δοκιμές πυρηνικών όπλων, επικαλούμενος αντίστοιχα προγράμματα άλλων χωρών.
Αξιωματούχος του Λευκού Οίκου ανέφερε στο Γαλλικό Πρακτορείο ότι ο πρόεδρος Τραμπ «θα αποφασίσει στον δικό του χρόνο» για την πορεία του ελέγχου των πυρηνικών, σημειώνοντας παράλληλα ότι επιθυμεί τη διατήρηση των υφιστάμενων ορίων και την εμπλοκή της Κίνας σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Στρατηγικό κενό και έλλειψη συνοχής
Οι διαπραγματεύσεις για την ανανέωση ή αντικατάσταση της Νέας START παρέμειναν σε αδιέξοδο και κατά την πρώτη θητεία Τραμπ (2017–2021), ακριβώς λόγω της απαίτησης να συμπεριληφθεί η Κίνα. Όπως σημειώνει ο Ντάριλ Κίμπαλ, εκτελεστικός διευθυντής της Ένωσης για τον Έλεγχο των Εξοπλισμών, ο Αμερικανός πρόεδρος «μοιάζει να κινείται ενστικτωδώς προς τη σωστή κατεύθυνση», αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιάσει «στρατηγική με συνοχή».
Ένας κόσμος πιο επικίνδυνος από ποτέ
Το γεωπολιτικό σκηνικό επιβαρύνθηκε περαιτέρω το 2025: αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις, η δοκιμή του ρωσικού πυραύλου πυρηνικής πρόωσης Μπουρέβεστνικ και η ταχεία ενίσχυση του κινεζικού πυρηνικού οπλοστασίου ενίσχυσαν τους φόβους για ανεξέλεγκτη εξάπλωση των πυρηνικών όπλων.
«Ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με αυξημένο κίνδυνο εξάπλωσης των πυρηνικών λόγω της αποσύνθεσης του νομικού πλαισίου ελέγχου των εξοπλισμών», προειδοποίησε στις αρχές του έτους ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό.
Η ρωσική αναμονή και το επόμενο βήμα
Στη Μόσχα, η εκπνοή της Νέας START αντιμετωπίζεται μάλλον ψύχραιμα. Ο Ρώσος στρατιωτικός αναλυτής Αλεξάντερ Χραμτσίκιν χαρακτηρίζει τη συνθήκη «κενή τυπικότητα» που απλώς παύει να υπάρχει. Ο Βασίλι Κάτσιν, από την Ανώτατη Σχολή Οικονομίας, εκτιμά ότι οι ΗΠΑ «σιωπούν σκόπιμα» ώστε να μην μπορεί κανείς να προετοιμαστεί για τις επόμενες κινήσεις τους.
Κατά την εκτίμησή του, αν η Ουάσιγκτον δεν προχωρήσει σε αιφνίδιες ενέργειες, η Ρωσία πιθανότατα θα περιοριστεί στο να παρακολουθεί, αποφεύγοντας κινήσεις κλιμάκωσης.
Νέα START τέλος – και μετά τι;
Η λήξη της συνθήκης έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά αποχωρήσεων και αποτυχιών, όπως η αποχώρηση των ΗΠΑ το 2019 από τη συνθήκη INF για τα πυρηνικά μέσου βεληνεκούς. Το επόμενο κρίσιμο ορόσημο είναι η διάσκεψη αναθεώρησης της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (TNP) τον Απρίλιο στη Νέα Υόρκη, η οποία, σύμφωνα με ειδικούς, κινδυνεύει επίσης να εξελιχθεί σε διπλωματικό φιάσκο.
Σε έναν κόσμο χωρίς Νέα START, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιοι περιορισμοί καταργούνται, αλλά αν απομένει πλέον κάποιος μηχανισμός για να αποτρέψει την επιστροφή σε μια ανεξέλεγκτη πυρηνική κούρσα.
