Η Φλόρενς Πιου θεωρεί ότι το «Dune» είναι το «Star Wars» της δικής της γενιάς. Η δήλωσή της, με αφορμή την επικείμενη πρεμιέρα της τρίτης ταινίας του Ντενί Βιλνέβ, μοιάζει αρχικά με έναν ενθουσιώδη έπαινο για μια κινηματογραφική σειρά που ξαναέφερε το κοινό στις αίθουσες.
Κρύβει, όμως, μια πολύ ενδιαφέρουσα πολιτισμική και πολιτική διάσταση. Γιατί τα δύο σύμπαντα δεν αφηγούνται την ίδια ιστορία. Το ένα μιλά για την εξέγερση απέναντι στην τυραννία και τη δυνατότητα της λύτρωσης. Το άλλο για την επικίνδυνη γοητεία της εξουσίας, τη λατρεία του ηγέτη και την καταστροφή που μπορεί να προκαλέσει ένας άνθρωπος τον οποίο εκατομμύρια πιστεύουν ότι ήρθε να τους σώσει.
Η πρωταγωνίστρια του «Dune», σε συνέντευξή της στους New York Times, υποστήριξε ότι οι ταινίες της σειράς συνέβαλαν στην επιστροφή του κοινού στις κινηματογραφικές αίθουσες. Χαρακτήρισε, μάλιστα, τη δεύτερη ταινία ένα πραγματικό κινηματογραφικό γεγονός και το σύμπαν του «Dune» το αντίστοιχο του «Star Wars» για τη δική της γενιά.
Η σύγκριση έχει βάση από εμπορική και κινηματογραφική άποψη. Οι δύο ταινίες του Βιλνέβ δημιούργησαν ένα ισχυρό κινηματογραφικό γεγονός, με εντυπωσιακή απήχηση και εισπράξεις. Το «Dune» του 2021 συγκέντρωσε περίπου 410 εκατομμύρια δολάρια παγκοσμίως, ενώ το «Dune: Part Two» του 2024 ξεπέρασε τα 714 εκατομμύρια. Ωστόσο, η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται αλλού: στο είδος του ήρωα που προτείνουν και στον κόσμο που ονειρεύονται.
Στο Star Wars, τα παιδιά της δεκαετίας του 1970 ήθελαν να γίνουν επαναστάτες, να σώσουν μια πριγκίπισσα και να ανατινάξουν το Άστρο του Θανάτου. Ο Λουκ Σκαϊγουόκερ ήταν ένας νεαρός που αναζητούσε τον δρόμο του, αλλά τελικά αναλάμβανε να αντιμετωπίσει μια αυτοκρατορία. Στο «Dune», ο Πολ Ατρείδης ξεκινά ως ένας νεαρός αριστοκράτης που φτάνει σε έναν ξένο πλανήτη και καταλήγει να ηγείται ενός στρατού φανατικών οπαδών, οι οποίοι τον αντιμετωπίζουν ως μεσσία.
Είναι δύο εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις για τον ηρωισμό. Και ίσως αυτή η διαφορά να λέει περισσότερα για τη σημερινή εποχή από όσα θα ήθελαν να παραδεχθούν οι δημιουργοί και οι θαυμαστές των δύο κινηματογραφικών σειρών.
Η μεγάλη διαφορά: Ο Λουκ θέλει να απελευθερώσει, ο Πολ καταλήγει να κυριαρχεί
Στο αρχικό «Star Wars», ο εχθρός είναι ξεκάθαρος. Η Αυτοκρατορία εκπροσωπεί την καταπίεση, τον ολοκληρωτισμό και την ανεξέλεγκτη συγκέντρωση εξουσίας. Απέναντί της βρίσκεται μια συμμαχία διαφορετικών ανθρώπων και κόσμων, που επιχειρεί να ανατρέψει ένα καθεστώς. Η αφήγηση στηρίζεται στην ελπίδα ότι ακόμη και απέναντι σε μια πανίσχυρη μηχανή καταστολής, η αντίσταση μπορεί να νικήσει.
Υπάρχει, επιπλέον, μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση: ακόμη και ο Νταρθ Βέιντερ, ο άνθρωπος που υπηρέτησε πιστά το πιο δολοφονικό καθεστώς του γαλαξία, μπορεί να επιστρέψει στην πλευρά του καλού. Η λύτρωσή του αποτελεί κεντρικό στοιχείο της αρχικής τριλογίας.
Στο «Dune» η διαδρομή είναι πολύ πιο σκοτεινή. Ο Πολ δεν αντιμετωπίζει απλώς την εξουσία. Γίνεται ο ίδιος η εξουσία. Η άνοδός του συνδέεται με τη δημιουργία ενός θρησκευτικού και πολιτικού κινήματος που αποκτά ανεξέλεγκτη δυναμική. Οι Φρέμεν τον ακολουθούν με πίστη που ξεπερνά την πολιτική αφοσίωση και αγγίζει τη λατρεία.
Ο νεαρός που αρχικά εμφανίζεται ως πιθανός απελευθερωτής καταλήγει να βρίσκεται στο επίκεντρο μιας αυτοκρατορικής κυριαρχίας και ενός πολέμου με καταστροφικές συνέπειες. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι ο Πολ αποκτά υπερβολική δύναμη. Είναι ότι η δύναμή του στηρίζεται στην πεποίθηση των άλλων πως είναι κάτι περισσότερο από άνθρωπος.
Ο Φρανκ Χέρμπερτ είχε προειδοποιήσει για τον μεσσία
Εδώ βρίσκεται και η πραγματική πολιτική διάσταση του έργου του Φρανκ Χέρμπερτ. Το πρώτο μυθιστόρημα «Dune» κυκλοφόρησε το 1965, πολύ πριν από την κινηματογραφική εκδοχή του Βιλνέβ. Ο συγγραφέας δεν ενδιαφερόταν να δημιουργήσει ακόμη έναν παντοδύναμο ήρωα που θα αποκαθιστούσε την τάξη στο σύμπαν. Αντίθετα, ήθελε να εξετάσει τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία παραδίδει τη μοίρα της σε έναν χαρισματικό ηγέτη.
Ο Χέρμπερτ είχε διατυπώσει επανειλημμένα την επιφύλαξή του απέναντι στη λατρεία των ηγετών. Η βασική του προειδοποίηση ήταν ότι ακόμη και ένας άνθρωπος με καλές προθέσεις μπορεί να δημιουργήσει γύρω του μια δομή εξουσίας που θα λειτουργήσει ανεξάρτητα από τη δική του βούληση. Οι οπαδοί, οι μηχανισμοί, οι θεσμοί και οι συμφεροντολογικές ομάδες που συγκεντρώνονται γύρω από έναν ηγέτη μπορούν να μετατρέψουν το όνομά του σε δικαιολογία για πράξεις που ο ίδιος δεν θα είχε αρχικά επιλέξει.
Το δεύτερο βιβλίο της σειράς, «Ο Μεσσίας του Ντιουν» (Dune Messiah), που εκδόθηκε το 1969 και αποτελεί τη βασική λογοτεχνική αφετηρία της τρίτης ταινίας, προχωρά ακριβώς σε αυτή την κατεύθυνση. Ο Πολ βρίσκεται πλέον στην εξουσία και καλείται να αντιμετωπίσει τις συνέπειες της ανόδου του. Ο ιερός πόλεμος που διεξάγεται στο όνομά του έχει ήδη αφήσει πίσω του εκατομμύρια νεκρούς.
Η τραγωδία είναι ότι ο Πολ μπορεί να δει πιθανά μέλλοντα. Γνωρίζει τι μπορεί να ακολουθήσει, αλλά η διορατικότητά του δεν του εξασφαλίζει τον έλεγχο των εξελίξεων. Η εξουσία που δημιούργησε έχει αποκτήσει τη δική της δυναμική. Και ο ίδιος κινδυνεύει να γίνει αιχμάλωτος του μύθου που οικοδομήθηκε γύρω από το πρόσωπό του.
Το «Dune» συναντά τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα
Αυτός είναι ίσως ο λόγος που η ιστορία του Πολ Ατρείδη μοιάζει σήμερα τόσο επίκαιρη. Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία ισχυροί πολιτικοί άνδρες εμφανίζονται ως μοναδικοί εγγυητές της ασφάλειας, της εθνικής αναγέννησης ή της οικονομικής σωτηρίας. Υπόσχονται να διορθώσουν προβλήματα που συχνά έχουν συμβάλει οι ίδιοι στη δημιουργία ή στην επιδείνωσή τους.
Η πολιτική μετατρέπεται σε προσωπική υπόθεση. Η αφοσίωση στον ηγέτη υποκαθιστά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, ενώ η αμφισβήτηση αντιμετωπίζεται ως προδοσία. Οι οπαδοί δεν υπερασπίζονται πλέον μόνο ένα πρόγραμμα ή μια πολιτική κατεύθυνση. Υπερασπίζονται ένα πρόσωπο, μια ταυτότητα, μια υπόσχεση ιστορικής αποστολής.
Αυτό ακριβώς περιγράφει ο Χέρμπερτ με την ιστορία του Πολ. Η πίστη στον σωτήρα μπορεί να γίνει το όχημα μιας νέας μορφής υποταγής. Και η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι ο ηγέτης μπορεί να έχει ξεκινήσει με πραγματική επιθυμία να προστατεύσει τους ανθρώπους του, αλλά τελικά να μην μπορεί να ελέγξει το σύστημα που δημιουργήθηκε γύρω του.
Το «Dune» δεν είναι, επομένως, μια απλή ιστορία για έναν κακό αυτοκράτορα. Είναι μια προειδοποίηση για τις κοινωνίες που αναζητούν έναν άνθρωπο στον οποίο μπορούν να αναθέσουν όλες τις αποφάσεις, όλες τις ευθύνες και τελικά το μέλλον τους.
Ένα κινηματογραφικό σύμπαν πιο εντυπωσιακό, αλλά και πιο απαισιόδοξο
Υπάρχει, βέβαια, και μια άλλη εξήγηση για την επιτυχία του «Dune». Οι ταινίες του Βιλνέβ προσφέρουν μια κινηματογραφική εμπειρία που δύσκολα συγκρίνεται με τις περισσότερες σύγχρονες παραγωγές. Οι τεράστιες διαστημικές κατασκευές, οι αχανείς έρημοι του Αράκις, οι αμμοσκώληκες και οι στρατιές που χάνονται κάτω από μνημειώδεις αρχιτεκτονικές δομές δημιουργούν έναν κόσμο με φυσικό βάρος και απειλητική μεγαλοπρέπεια.
Ο Τζορτζ Λούκας έδωσε στο κοινό δύο ήλιους, διαστημικά καταδρομικά, το Άστρο του Θανάτου και ένα ολόκληρο σύμπαν χαρακτήρων που έγιναν μέρος της παγκόσμιας ποπ κουλτούρας. Στη συνέχεια, όμως, η υπερβολική εξάρτηση από τα ψηφιακά εφέ και η επαναλαμβανόμενη ανακύκλωση παλιών ιστοριών περιόρισαν σε αρκετές περιπτώσεις την αίσθηση της ανακάλυψης.
Ο Βιλνέβ ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Επενδύει στην κλίμακα, στη σιωπή, στον ήχο και στην αίσθηση ότι ο άνθρωπος είναι ελάχιστος μπροστά στις δυνάμεις που έχει απελευθερώσει. Το Αράκις δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό σκηνικό. Είναι ένας κόσμος που επιβάλλει τους δικούς του κανόνες και υπενθυμίζει διαρκώς ότι η ανθρώπινη φιλοδοξία έχει όρια.
Η αισθητική υπεροχή, ωστόσο, δεν είναι το μοναδικό πλεονέκτημα του «Dune». Η πραγματική του δύναμη βρίσκεται στο ότι δεν προσφέρει στον θεατή την εύκολη ανακούφιση ενός ήρωα που θα αποκαταστήσει την τάξη. Τον αναγκάζει να αναρωτηθεί αν η ίδια η ανάγκη για έναν ήρωα μπορεί να είναι μέρος του προβλήματος.
Τι περιμένουμε από το «Dune: Part Three»
Η τρίτη ταινία του Βιλνέβ, με τον Τιμοτέ Σαλαμέ στον ρόλο του Πολ, τη Ζεντάγια ως Τσάνι και τη Φλόρενς Πιου ως πριγκίπισσα Ιρουλάν, αναμένεται στις αίθουσες τον Δεκέμβριο του 2026. Η πλοκή τοποθετείται σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Πολ Ατρείδη και επικεντρώνεται στις συνέπειες της αυτοκρατορικής του διακυβέρνησης.
Η ταινία βασίζεται κυρίως στο «Dune Messiah», αλλά οι πρόσφατες δηλώσεις των συντελεστών επιβεβαιώνουν ότι ο Βιλνέβ έχει επιλέξει να απομακρυνθεί σε ορισμένα σημεία από το πρωτότυπο υλικό. Η Ζεντάγια έχει μιλήσει για σημαντικές διαφοροποιήσεις, ενώ ο Ρόμπερτ Πάτινσον, που εντάσσεται στο καστ ως Σάιταϊλ, περιέγραψε την ταινία ως μια μεγάλη πολιτική και ηθική παραβολή με εντονότερη συναισθηματική διάσταση.
Αυτό κάνει την αναμονή ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα ολοκληρώσει ο Βιλνέβ την κινηματογραφική τριλογία του, αλλά και αν θα διατηρήσει την κεντρική προειδοποίηση του Χέρμπερτ: ότι η εξουσία ενός μεσσία μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο επικίνδυνη από την τυραννία που υποσχέθηκε να ανατρέψει.
Μήπως τελικά το «Dune» είναι το Star Wars της εποχής μας;
Η Φλόρενς Πιου μπορεί να έχει δίκιο ως προς την κινηματογραφική επιρροή και τη δύναμη του θεάματος. Το «Dune» έχει δημιουργήσει ένα σύμπαν που συγκεντρώνει εκατομμύρια θεατές και επαναφέρει την αίσθηση της μεγάλης κινηματογραφικής εξόδου. Αλλά η σύγκριση γίνεται πολύ πιο ανησυχητική όταν περάσουμε από την εικόνα στην ιδεολογία.
Το «Star Wars» μεγάλωσε γενιές θεατών με την ιδέα ότι η ελευθερία αξίζει την εξέγερση και ότι ακόμη και ο πιο σκοτεινός άνθρωπος μπορεί να βρει τον δρόμο της λύτρωσης. Το «Dune» προτείνει μια πολύ λιγότερο καθησυχαστική εκδοχή: οι άνθρωποι μπορεί να κατασκευάσουν τον σωτήρα τους, να τον λατρέψουν και τελικά να γίνουν συνένοχοι στην καταστροφή που εκείνος προκαλεί.
Ίσως αυτό να είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν αναζητούμε πλέον μόνο ιστορίες για ήρωες που νικούν τους δικτάτορες. Μας ενδιαφέρουν όλο και περισσότερο οι ιστορίες για κοινωνίες που παραδίδονται στους μελλοντικούς δικτάτορές τους, επειδή πιστεύουν ότι ανακάλυψαν τον άνθρωπο που θα τις σώσει.
Και αν αυτό είναι πράγματι το νέο «Star Wars», τότε η μεγαλύτερη διαφορά δεν βρίσκεται στους αμμοσκώληκες, στα διαστημόπλοια ή στα κινηματογραφικά εφέ. Βρίσκεται στο ότι ο ήρωας της εποχής μας μπορεί να είναι ο ίδιος η μεγαλύτερη απειλή για τον κόσμο που υπόσχεται να σώσει.
