Η Ουάσιγκτον φέρεται να έθεσε για πρώτη φορά στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα για το Κίεβο: την αποχώρηση των ουκρανικών στρατευμάτων από τις περιοχές του Ντονμπάς που εξακολουθούν να ελέγχουν οι ουκρανικές δυνάμεις, με αντάλλαγμα την ένταξη της χώρας στο ΝΑΤΟ.
Την αποκάλυψη έκανε ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, περιγράφοντας μια πιθανή ανταλλαγή που αγγίζει ταυτόχρονα δύο από τα μεγαλύτερα αγκάθια στον πόλεμο με τη Ρωσία: τα εδαφικά και τις εγγυήσεις ασφαλείας.
Η δήλωση του Ουκρανού προέδρου έρχεται μετά τις τελευταίες διπλωματικές επαφές μεταξύ ΗΠΑ, Ρωσίας και Ουκρανίας, με την αμερικανική πλευρά να αναζητά διέξοδο από τον πόλεμο και τη Μόσχα να επιμένει στις εδαφικές και στρατηγικές απαιτήσεις της. Το ενδεχόμενο που περιέγραψε ο Ζελένσκι επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για το μέλλον της Ουκρανίας, αλλά και για τον ρόλο του ΝΑΤΟ στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η ερώτηση των Αμερικανών για το Ντονμπάς
«Οι Αμερικανοί έθεσαν το ερώτημα: Τι θα γινόταν αν η Ουκρανία εντασσόταν στο ΝΑΤΟ; Θα αποχωρούσε η Ουκρανία από το Ντονμπάς;», ανέφερε ο Ζελένσκι, σύμφωνα με τις δηλώσεις του που δημοσιοποιήθηκαν το Σάββατο.
Όπως διευκρίνισε, αυτή ήταν η πρώτη φορά που τέθηκε με τέτοιο τρόπο η σύνδεση της ένταξης της Ουκρανίας στη Βορειοατλαντική Συμμαχία με την αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από την ανατολική περιοχή.
Ο Ουκρανός πρόεδρος εκτίμησε ότι η συγκεκριμένη συζήτηση σημαίνει πως η προοπτική ένταξης στο ΝΑΤΟ επανέρχεται στην ατζέντα των διαπραγματεύσεων. Δεν έκρυψε, ωστόσο, τις δυσκολίες, παραπέμποντας στις δημόσιες θέσεις του Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος εξακολουθεί να θεωρεί την επέκταση της Συμμαχίας προς την Ουκρανία απαράδεκτη.
Η αμερικανική πλευρά δεν έχει παρουσιάσει μέχρι στιγμής δημόσια μια επίσημη, ολοκληρωμένη πρόταση με συγκεκριμένους όρους. Επομένως, η περιγραφή του Ζελένσκι αφορά ένα ερώτημα που τέθηκε στο πλαίσιο των συνομιλιών και όχι μια συμφωνία που βρίσκεται κοντά στην υπογραφή.
Κούσνερ και Γουίτκοφ σε Μόσχα και Ιρλανδία
Οι δηλώσεις του Ζελένσκι ακολούθησαν έναν νέο κύκλο διπλωματικών επαφών με πρωταγωνιστές τους Αμερικανούς απεσταλμένους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ.
Οι δύο εκπρόσωποι της κυβέρνησης Τραμπ είχαν προηγουμένως συναντηθεί με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν στη Μόσχα και στη συνέχεια με τον Ουκρανό πρόεδρο στην Ιρλανδία, στο πλαίσιο των προσπαθειών για την εξεύρεση συμφωνίας τερματισμού του πολέμου.
Είχε προηγηθεί νέος γύρος συνομιλιών μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας στο Άμπου Ντάμπι, με αμερικανική διαμεσολάβηση. Οι επαφές δεν κατέληξαν σε ουσιαστική συμφωνία για τον τερματισμό των εχθροπραξιών, αν και καταγράφηκε πρόοδος στο ζήτημα μιας μεγάλης ανταλλαγής αιχμαλώτων.
Το διπλωματικό παρασκήνιο συνδέεται και με τις ρωσικές απαιτήσεις για τον τερματισμό του πολέμου, οι οποίες περιλαμβάνουν τη διατήρηση των κατεχόμενων ουκρανικών εδαφών και τον αποκλεισμό της προοπτικής ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ.
Γιατί το Ντονμπάς αποτελεί τόσο δύσκολο διαπραγματευτικό ζήτημα
Το Ντονμπάς, που περιλαμβάνει κυρίως τις περιφέρειες του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ, βρίσκεται στο επίκεντρο της ρωσικής στρατιωτικής και πολιτικής στρατηγικής από το 2014, όταν ξεκίνησε η σύγκρουση στην ανατολική Ουκρανία.
Η Ρωσία ελέγχει σήμερα περίπου το ένα πέμπτο της ουκρανικής επικράτειας, συμπεριλαμβανομένου του μεγαλύτερου μέρους των δύο περιφερειών που συγκροτούν το Ντονμπάς. Εξακολουθεί, ωστόσο, να μην έχει καταλάβει όλες τις περιοχές που διεκδικεί.
Η αποχώρηση των ουκρανικών στρατευμάτων από τα εδάφη που παραμένουν υπό τον έλεγχο του Κιέβου θα είχε περιορισμένη έκταση σε σχέση με το σύνολο των κατεχόμενων περιοχών. Η πολιτική και συμβολική σημασία της, όμως, θα ήταν τεράστια.
Για την Ουκρανία, θα σήμαινε εγκατάλειψη εδαφών που εξακολουθεί να υπερασπίζεται έπειτα από χρόνια πολέμου. Θα δημιουργούσε επίσης ένα προηγούμενο σύμφωνα με το οποίο η στρατιωτική κατάκτηση εδαφών μπορεί να μετατραπεί σε βάση για τη διαμόρφωση μιας νέας πολιτικής και εδαφικής πραγματικότητας.
Ο Ζελένσκι έχει επανειλημμένα απορρίψει την αναγνώριση των κατεχόμενων περιοχών ως ρωσικού εδάφους. Είναι κρίσιμο, συνεπώς, να διαχωριστεί η ενδεχόμενη στρατιωτική αποχώρηση από την επίσημη αναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας. Πρόκειται για δύο διαφορετικά ζητήματα, τα οποία θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο διαφορετικών ρυθμίσεων σε μια μελλοντική συμφωνία.
Δημοψήφισμα με τρεις προϋποθέσεις
Ο Ουκρανός πρόεδρος δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να τεθεί μια συνολική συμφωνία ενώπιον των πολιτών της χώρας μέσω δημοψηφίσματος. Έσπευσε, ωστόσο, να περιγράψει τις προϋποθέσεις που θα έπρεπε να πληρούνται.
Συγκεκριμένα, μια συμφωνία θα έπρεπε να περιλαμβάνει:
- Συγκεκριμένες εγγυήσεις ασφαλείας, ώστε η Ουκρανία να μην παραμείνει εκτεθειμένη σε νέα ρωσική επίθεση.
- Ισχυρό και επαρκώς χρηματοδοτούμενο ουκρανικό στρατό, χωρίς περιορισμούς που θα υπονόμευαν την αμυντική ικανότητα της χώρας.
- Χρηματοδότηση της ανοικοδόμησης, με εξασφαλισμένους πόρους για την αποκατάσταση των καταστροφών του πολέμου.
Ο Ζελένσκι υπογράμμισε ότι δεν έχει το δικαίωμα να λάβει μόνος του μια τόσο καθοριστική απόφαση για το μέλλον της χώρας. Εφόσον οι ΗΠΑ και οι υπόλοιποι σύμμαχοι παρουσιάσουν ένα συγκεκριμένο και ολοκληρωμένο πακέτο, θα ζητήσει από την ουκρανική κοινωνία να αποφασίσει αν το αποδέχεται.
Η αναφορά σε δημοψήφισμα δεν σημαίνει, επομένως, ότι ο Ουκρανός πρόεδρος αποδέχεται την παραχώρηση του Ντονμπάς. Συνδέει την πιθανότητα μιας τέτοιας συζήτησης με μια ευρύτερη συμφωνία που θα εξασφαλίζει την επιβίωση και την ασφάλεια της χώρας μετά τον πόλεμο.
Η Μόσχα επιμένει σε μια διαφορετική ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας
Το ζήτημα του ΝΑΤΟ παραμένει ένα από τα βασικότερα εμπόδια στις διαπραγματεύσεις. Η Ρωσία έχει επανειλημμένα ζητήσει να αποκλειστεί οριστικά η ένταξη της Ουκρανίας στη Συμμαχία, ενώ έχει θέσει και ευρύτερες απαιτήσεις για την αναδιαμόρφωση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Ο Πούτιν επιδιώκει να περιορίσει τη στρατιωτική παρουσία του ΝΑΤΟ κοντά στα ρωσικά σύνορα, ενώ η Μόσχα έχει ζητήσει στο παρελθόν περιορισμούς στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις, εδαφικές παραχωρήσεις και μόνιμη ουδετερότητα της Ουκρανίας.
Το Κίεβο απορρίπτει αυτούς τους όρους, υποστηρίζοντας ότι θα στερούσαν από τη χώρα τη δυνατότητα να αποτρέψει μια νέα επίθεση. Η ουκρανική πλευρά θεωρεί ότι χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας οποιαδήποτε κατάπαυση του πυρός θα μπορούσε απλώς να αναβάλει την επόμενη σύγκρουση.
Ο Ζελένσκι απέρριψε επίσης τη ρωσική επιδίωξη να προηγηθεί μια συνολική συμφωνία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και να ακολουθήσει η διευθέτηση του πολέμου στην Ουκρανία. «Αυτός ο πόλεμος πρέπει πρώτα να τελειώσει», ήταν το νόημα της παρέμβασής του.
Η θέση αυτή συμπίπτει με τις ανησυχίες αρκετών Ευρωπαίων ηγετών, οι οποίοι φοβούνται ότι μια συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των Ευρωπαίων, θα μπορούσε να καθορίσει την ασφάλεια της ηπείρου ερήμην τους.
Το μεγάλο ερώτημα: Τι εγγυήσεις μπορεί να δώσει η Ουάσιγκτον;
Η πιθανότητα σύνδεσης της ένταξης στο ΝΑΤΟ με την αποχώρηση από το Ντονμπάς αναδεικνύει μια αντίφαση που βρίσκεται στον πυρήνα των διαπραγματεύσεων.
Η Ουκρανία επιδιώκει την ένταξη στη Συμμαχία ακριβώς για να αποτρέψει μια νέα ρωσική εισβολή. Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, αντιμετωπίζει αυτή την προοπτική ως απειλή για τα δικά της συμφέροντα ασφαλείας και έχει καταστήσει σαφές ότι δεν την αποδέχεται.
Ακόμη και αν η Ουάσιγκτον επαναφέρει την προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν μπορεί να εξασφαλίσει τη συναίνεση των υπόλοιπων μελών της Συμμαχίας και, κυρίως, αν η Μόσχα θα δεχόταν μια τέτοια συμφωνία.
Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο το πού θα χαραχθούν τα σύνορα μετά τον πόλεμο. Αφορά το αν η Ουκρανία θα μπορέσει να εξασφαλίσει ένα πλαίσιο προστασίας που θα καθιστά βιώσιμη οποιαδήποτε εδαφική ή πολιτική διευθέτηση.
Και αυτό είναι το δυσκολότερο σημείο της διαπραγμάτευσης: μια συμφωνία που θα σταματήσει τις μάχες, αλλά θα αφήσει την Ουκρανία χωρίς πραγματική δυνατότητα να προστατευθεί, δύσκολα θα αποτελέσει διαρκή ειρήνη.
