Η διεθνής διάσκεψη για το κλίμα COP31 ολοκληρώθηκε την Κυριακή στην Αττάλεια της Τουρκίας χωρίς την κεντρική πολιτική συμφωνία που θα καθόριζε τα επόμενα βήματα για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Βρετανία και αρκετές αναπτυσσόμενες χώρες απέρριψαν το τελικό σχέδιο, επειδή δεν περιλάμβανε ούτε μία ρητή αναφορά στα ορυκτά καύσιμα, παρά τις πιέσεις περισσότερων από 130 κρατών για συγκεκριμένη δέσμευση απεξάρτησης από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.
Ύστερα από δύο εβδομάδες διαπραγματεύσεων, οι οποίες παρατάθηκαν κατά δύο ημέρες, οι σχεδόν 200 συμμετέχουσες χώρες δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν στο λεγόμενο «Σύμφωνο της Αττάλειας». Το κείμενο που είχαν προετοιμάσει η Τουρκία και η Αυστραλία, οι δύο χώρες που ηγήθηκαν της διάσκεψης, δεν συγκέντρωσε την απαιτούμενη συναίνεση.
Το αποτέλεσμα αποτυπώνει μια βαθύτερη κρίση στη διεθνή συνεργασία για την κλιματική αλλαγή: οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να συμφωνούν στη διαπίστωση του προβλήματος, αλλά αδυνατούν να καταλήξουν σε κοινές δεσμεύσεις για την κυριότερη πηγή του. Την ίδια στιγμή, η χρηματοδότηση των φτωχότερων χωρών και ο ρόλος των τεχνολογιών δέσμευσης άνθρακα παραμένουν πεδία έντονης αντιπαράθεσης.
Η αποτυχία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς έρχεται μετά τις προειδοποιήσεις του ΟΗΕ ότι ο πλανήτης βρίσκεται σε τροχιά υπέρβασης του ορίου του 1,5 βαθμού Κελσίου, του βασικού στόχου της Συμφωνίας του Παρισιού.
Το «Σύμφωνο της Αττάλειας» έμεινε στα χαρτιά
Το βασικό πρόβλημα του τελικού κειμένου ήταν ότι επιχειρούσε να διαμορφώσει μια κοινή πολιτική για την κλιματική μετάβαση χωρίς να κατονομάζει τις ενεργειακές πηγές που βρίσκονται στον πυρήνα της κρίσης. Το σχέδιο καλούσε τις χώρες να επιταχύνουν τον εξηλεκτρισμό των οικονομιών τους, ζητούσε από τα πλουσιότερα κράτη να χρηματοδοτήσουν την προσαρμογή των φτωχότερων και αναφερόταν στην ανάγκη να περιοριστεί όσο γίνεται η υπέρβαση του ορίου του 1,5°C.
Απέφευγε, ωστόσο, οποιαδήποτε συγκεκριμένη αναφορά στην απομάκρυνση από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Η παράλειψη ήταν ιδιαίτερα σημαντική, καθώς περισσότερες από 130 χώρες είχαν ζητήσει να συμπεριληφθεί στο τελικό κείμενο σαφής δέσμευση για τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα.
Η αναφορά που υπήρχε στο προσχέδιο παρέπεμπε ουσιαστικά στην προηγούμενη συμφωνία της COP28 στο Ντουμπάι, το 2023. Τότε, για πρώτη φορά, οι χώρες είχαν συμφωνήσει να προχωρήσουν σε μια μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα στα ενεργειακά συστήματα. Στην Αττάλεια, όμως, ούτε αυτή η πολιτική κατεύθυνση μετατράπηκε σε νέα, συγκεκριμένη δέσμευση.
Η διαφωνία δεν αφορούσε μόνο τη διατύπωση. Σύμφωνα με πληροφορίες που μεταδόθηκαν από το Reuters, η Σαουδική Αραβία και άλλες μεγάλες πετρελαιοπαραγωγές χώρες άσκησαν έντονες πιέσεις ώστε να αφαιρεθούν οι αναφορές στα ορυκτά καύσιμα. Η Σαουδική Αραβία υποστήριξε παράλληλα την ενσωμάτωση τεχνολογιών δέσμευσης και αποθήκευσης άνθρακα.
Το τελικό αποτέλεσμα αποκάλυψε και τη δυσκολία λειτουργίας του ίδιου του συστήματος των COP. Στις διασκέψεις του ΟΗΕ, οι αποφάσεις απαιτούν συναίνεση. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια μεγάλη πλειοψηφία χωρών δεν μπορεί να επιβάλει μια συμφωνία όταν υπάρχουν επίσημες αντιρρήσεις. Η δυνατότητα αυτή προστατεύει την ισότιμη συμμετοχή όλων των κρατών, αλλά παράλληλα επιτρέπει σε μικρότερες ομάδες χωρών να αποδυναμώνουν ή να μπλοκάρουν κρίσιμες αποφάσεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αρνήθηκε να υπογράψει
Η πιο ηχηρή παρέμβαση ήρθε από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο υπουργός Περιβάλλοντος της Ιρλανδίας, Ντάραγκ Ο’ Μπράιαν, ο οποίος εκπροσωπούσε την Ένωση, ξεκαθάρισε στην καταληκτική συνεδρίαση ότι οι ευρωπαϊκές χώρες δεν θα συναινούσαν σε ένα κείμενο που δεν ανταποκρίνεται στα επιστημονικά δεδομένα.
«Δεν θα εγκρίνουμε μια απόφαση που δεν ανταποκρίνεται στην επιστήμη και κινδυνεύει να διευρύνει ακόμη περισσότερο το χάσμα ανάμεσα στις παγκόσμιες δεσμεύσεις και τις ενέργειες που απαιτούνται», ήταν το μήνυμα του Ιρλανδού υπουργού.
Ο Ο’ Μπράιαν υποστήριξε ότι είναι αδιανόητο να υιοθετείται μια διεθνής συμφωνία για το κλίμα χωρίς καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα. Η παρέμβασή του έγινε δεκτή με χειροκροτήματα, ενώ αντίστοιχες αντιρρήσεις διατύπωσαν ο Παναμάς, τα Νησιά Μάρσαλ, η Νορβηγία και άλλες χώρες.
Μιλώντας στο Γαλλικό Πρακτορείο, ο Ιρλανδός υπουργός προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, κατηγορώντας τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες ότι ουσιαστικά κράτησαν όμηρο τη διάσκεψη.
«Πιστεύω ότι αυτή η COP κρατήθηκε όμηρος από πετρελαιοπαραγωγές χώρες», δήλωσε, ζητώντας παράλληλα επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο οργανώνονται και διεξάγονται οι διεθνείς διαπραγματεύσεις για το κλίμα.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η Γαλλία. Η υπουργός Οικολογικής Μετάβασης, Μονίκ Μπαρμπί, χαρακτήρισε την πρόταση της προεδρίας απαράδεκτη οπισθοδρόμηση, εκτιμώντας ότι η απουσία αναφοράς στην έξοδο από τα ορυκτά καύσιμα ακυρώνει σημαντικό μέρος της προόδου που είχε καταγραφεί στις προηγούμενες διασκέψεις.
Η Βρετανία, μικρά νησιωτικά κράτη που αντιμετωπίζουν άμεσα τον κίνδυνο από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και ορισμένες από τις φτωχότερες χώρες του κόσμου συντάχθηκαν επίσης με την απόρριψη του κειμένου.
Η Σαουδική Αραβία, η Κίνα και το μέτωπο των ορυκτών καυσίμων
Η στάση των πετρελαιοπαραγωγών κρατών βρέθηκε στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης. Η Σαουδική Αραβία αντιτάχθηκε στην προσπάθεια να ενσωματωθεί νέα σαφής δέσμευση για απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, προκρίνοντας παράλληλα την αξιοποίηση τεχνολογιών δέσμευσης διοξειδίου του άνθρακα.
Η διαφωνία αυτή δεν είναι καινούργια. Από την COP28 στο Ντουμπάι και μετά, η συζήτηση για το πώς θα εφαρμοστεί η μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο δύσκολες διαπραγματευτικές μάχες της κλιματικής διπλωματίας.
Η Σαουδική Αραβία και άλλες χώρες που στηρίζουν σημαντικό μέρος των δημόσιων εσόδων και των εξαγωγών τους στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο επιδιώκουν να διατηρήσουν περιθώρια για τη συνέχιση της παραγωγής. Αντίθετα, οι χώρες που ζητούν ταχύτερη ενεργειακή μετάβαση θεωρούν ότι χωρίς συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα περιορισμού της χρήσης τους, οι διεθνείς δεσμεύσεις θα παραμείνουν σε μεγάλο βαθμό θεωρητικές.
Η Κίνα, το Πακιστάν και η ομάδα των αφρικανικών χωρών δεν αντιτάχθηκαν στο τελικό σχέδιο, παρά τις επιμέρους επιφυλάξεις. Η διαφοροποίηση αυτή δείχνει ότι η διαπραγματευτική αντιπαράθεση δεν διαμορφώθηκε απλώς σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα, αλλά επηρεάστηκε από διαφορετικές ενεργειακές ανάγκες, οικονομικές δυνατότητες και προτεραιότητες.
Η δέσμευση άνθρακα ως εναλλακτική ή άλλοθι για τα ορυκτά καύσιμα;
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία του σχεδίου ήταν η πρόβλεψη για την ανάπτυξη τεχνολογιών δέσμευσης, αξιοποίησης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, γνωστών ως CCS και CCUS.
Οι τεχνολογίες αυτές επιδιώκουν να συγκρατούν το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται από βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή άλλες πηγές εκπομπών, πριν αυτό απελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα, και να το αποθηκεύουν ή να το αξιοποιούν σε άλλες εφαρμογές.
Οι υποστηρικτές τους υποστηρίζουν ότι μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των εκπομπών σε τομείς όπου η πλήρης απανθρακοποίηση είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Οι επικριτές, όμως, θεωρούν ότι η υπερβολική εξάρτηση από αυτές μπορεί να λειτουργήσει ως πρόσχημα για τη συνέχιση της εκμετάλλευσης πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα.
Η περιβαλλοντική οργάνωση 350.org εξέφρασε την έντονη αντίθεσή της στην κατεύθυνση του προσχεδίου. Η διευθύντρια εκστρατειών και δικτύων της οργάνωσης, Σάρα Σο, υποστήριξε ότι η δέσμευση άνθρακα κινδυνεύει να παρουσιαστεί ως λύση για την υπέρβαση του ορίου θερμοκρασίας, ενώ δεν έχει αποδείξει ότι μπορεί να εφαρμοστεί με την απαιτούμενη αποτελεσματικότητα και κλίμακα.
Το ζήτημα έχει και οικονομική διάσταση. Η κατασκευή και λειτουργία τέτοιων εγκαταστάσεων απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, ενώ παραμένουν ερωτήματα για το κόστος, την ενεργειακή κατανάλωση και τη δυνατότητα μακροχρόνιας αποθήκευσης του διοξειδίου του άνθρακα.
Για τις περιβαλλοντικές οργανώσεις, η βασική προτεραιότητα πρέπει να είναι η μείωση των εκπομπών στην πηγή τους, μέσα από την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την εξοικονόμηση ενέργειας. Η δέσμευση άνθρακα μπορεί να έχει συμπληρωματικό ρόλο, όχι όμως να υποκαταστήσει την ενεργειακή μετάβαση.
Η χρηματοδότηση των φτωχότερων χωρών άνοιξε δεύτερο μέτωπο
Η απουσία αναφοράς στα ορυκτά καύσιμα δεν ήταν η μοναδική αιτία της αποτυχίας. Η χρηματοδότηση της κλιματικής προσαρμογής αποτέλεσε ένα δεύτερο, εξίσου δύσκολο πεδίο διαπραγμάτευσης.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες ζητούν από τις πλουσιότερες οικονομίες να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος του κόστους για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Επισημαίνουν ότι βρίσκονται αντιμέτωπες με καταστροφές από πλημμύρες, ξηρασίες, καύσωνες και ακραία καιρικά φαινόμενα, παρότι η ιστορική συμβολή τους στις παγκόσμιες εκπομπές είναι πολύ μικρότερη από εκείνη των βιομηχανικών κρατών.
Ζητούν, επομένως, όχι μόνο οικονομική βοήθεια για την αποκατάσταση των ζημιών, αλλά και σταθερούς πόρους για την προσαρμογή των υποδομών τους, την προστασία των πληθυσμών και τη μετάβαση σε καθαρότερες μορφές ενέργειας.
Εδώ αναδείχθηκε και η αντίφαση στη στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρότι η ευρωπαϊκή άρνηση να αποδεχθεί ένα κείμενο χωρίς αναφορά στα ορυκτά καύσιμα χαιρετίστηκε από τις περιβαλλοντικές οργανώσεις, η Ένωση δεν απέφυγε την κριτική για τη δική της συνεισφορά στη χρηματοδότηση.
Ο Μοχάμεντ Άντοου, διευθυντής της οργάνωσης Power Shift Africa, υποστήριξε ότι οι ανεπτυγμένες χώρες δεν ανταποκρίνονται στις οικονομικές υποχρεώσεις τους απέναντι στα κράτη που πλήττονται περισσότερο.
«Η ΕΕ απέρριψε αυτό το κείμενο, αλλά δεν μπορεί να αποποιηθεί την ευθύνη για το αδιέξοδο στο οποίο συνέβαλε», ήταν η χαρακτηριστική παρέμβασή του.
Ο Άντοου κατηγόρησε επίσης τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι ζητούν από τις υπόλοιπες χώρες να παρουσιάσουν σχέδια απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, ενώ οι ίδιες εξακολουθούν να επενδύουν σε αυτά.
Η αντιπαράθεση αναδεικνύει ένα θεμελιώδες πρόβλημα της διεθνούς κλιματικής πολιτικής: οι αναπτυσσόμενες χώρες δεν είναι διατεθειμένες να αναλάβουν το κόστος μιας ενεργειακής μετάβασης χωρίς επαρκείς εγγυήσεις χρηματοδότησης. Από την άλλη πλευρά, οι ανεπτυγμένες οικονομίες δυσκολεύονται να συμφωνήσουν σε συγκεκριμένες υποχρεώσεις και χρονοδιαγράμματα διάθεσης πόρων.
Το όριο του 1,5°C απομακρύνεται
Η αποτυχία της COP31 έρχεται σε μια στιγμή κατά την οποία τα περιθώρια για περιορισμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη στενεύουν δραματικά.
Η διάσκεψη ήταν η πρώτη μετά τη δημοσιοποίηση της εκτίμησης του Περιβαλλοντικού Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP), σύμφωνα με την οποία ο κόσμος βρίσκεται σε τροχιά υπέρβασης του ορίου του 1,5°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Το όριο αυτό αποτελεί τον κεντρικό στόχο της Συμφωνίας του Παρισιού του 2015. Οι κυβερνήσεις δεσμεύτηκαν να συγκρατήσουν την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας αρκετά κάτω από τους 2°C και να καταβάλουν προσπάθειες ώστε να μην ξεπεράσει τους 1,5°C.
Η υπέρβαση δεν σημαίνει ότι θα υπάρξει ξαφνικά ένα ενιαίο σημείο κατάρρευσης του πλανήτη. Σημαίνει, όμως, ότι αυξάνονται οι κίνδυνοι και οι επιπτώσεις από τα ακραία καιρικά φαινόμενα, ενώ ενισχύεται η πιθανότητα μη αναστρέψιμων αλλαγών σε ευαίσθητα οικοσυστήματα.
Η διαφορά ακόμη και μισού βαθμού έχει μεγάλη σημασία για την ένταση των καυσώνων, την απώλεια πάγων, την άνοδο της στάθμης των θαλασσών και την επιβίωση οικοσυστημάτων και ανθρώπινων κοινοτήτων.
Η πρώην πρόεδρος της Ιρλανδίας και πρώην απεσταλμένη του ΟΗΕ για το κλίμα, Μέρι Ρόμπινσον, εξέφρασε στον Guardian την απογοήτευσή της για την πορεία των διαπραγματεύσεων. «Δεν υπάρχει η αίσθηση του επείγοντος που απαιτείται για να αντιμετωπιστούν αυτά τα ζητήματα», σημείωσε, ασκώντας κριτική και στην ηγεσία της διάσκεψης.
Η προειδοποίηση αυτή συμπυκνώνει το πρόβλημα: η επιστημονική γνώση για την κλιματική κρίση έχει προχωρήσει πολύ περισσότερο από την πολιτική βούληση για την αντιμετώπισή της.
Η COP31 ολοκληρώθηκε, αλλά η κρίση της κλιματικής διπλωματίας παραμένει
Ο πρόεδρος της διάσκεψης και υπουργός Περιβάλλοντος της Τουρκίας, Μουράτ Κουρούμ, αναγνώρισε κατά την καταληκτική συνεδρίαση ότι δεν υπήρχε συναίνεση για το κεντρικό κείμενο.
«Είναι σαφές ότι υπάρχουν μέρη σε αυτή την αίθουσα που αντιτίθενται στο κείμενο. Αναγνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει συναίνεση. Επομένως, αυτές οι αποφάσεις δεν υιοθετήθηκαν», δήλωσε.
Η διάσκεψη δεν κατέρρευσε σε όλα τα επίπεδα. Εγκρίθηκαν επιμέρους αποφάσεις για άλλα ζητήματα, όμως έμεινε εκτός το βασικό πολιτικό κείμενο, η λεγόμενη cover decision, που θα αποτύπωνε τη συνολική κατεύθυνση της διεθνούς δράσης για το κλίμα.
Η Αυστραλία, η οποία είχε αναλάβει την ηγεσία των διαπραγματεύσεων με την υποστήριξη της Τουρκίας, επιχείρησε μέχρι την τελευταία στιγμή να γεφυρώσει τις διαφορές. Η προσπάθεια απέτυχε, ενώ η διάσκεψη εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες χρονικά συνόδους COP, καθώς οι εργασίες συνεχίστηκαν περίπου 44 ώρες μετά την προγραμματισμένη ολοκλήρωσή τους.
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, εξέφρασε τη βαθιά απογοήτευσή του για την απουσία συμφωνίας. Το μήνυμά του ήταν ότι όσοι αποκομίζουν κέρδη από την καταστροφή του πλανήτη δεν πρέπει να καθορίζουν τους όρους της μάχης για τη διάσωσή του.
Η αποτυχία της Αττάλειας δεν ακυρώνει την προηγούμενη συμφωνία του Ντουμπάι ούτε τις δεσμεύσεις που έχουν ήδη αναλάβει τα κράτη. Αφαιρεί, όμως, μια ευκαιρία να μετατραπούν αυτές οι δεσμεύσεις σε συγκεκριμένο επόμενο βήμα.
Το πολιτικό πρόβλημα παραμένει: οι χώρες που εξαρτώνται από την παραγωγή ορυκτών καυσίμων δεν θέλουν να δεχθούν σαφείς περιορισμούς, οι ανεπτυγμένες οικονομίες δεν συμφωνούν στο ύψος και στον επιμερισμό της χρηματοδότησης και οι πιο ευάλωτες χώρες αρνούνται να επωμιστούν μόνες τους το κόστος μιας κρίσης που δεν δημιούργησαν.
Η COP31 έδειξε ότι η διεθνής κοινότητα μπορεί ακόμη να συμφωνεί σε γενικές διακηρύξεις για την προστασία του κλίματος. Όταν, όμως, η συζήτηση φτάνει στην παραγωγή ενέργειας, στα οικονομικά συμφέροντα και στην κατανομή του κόστους, η συναίνεση αποδεικνύεται εξαιρετικά εύθραυστη.











