Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη πολιτική και κοινωνική εξίσωση: πόσα χρήματα πρέπει να διαθέτει για τις συντάξεις των μεγαλύτερων γενεών και πόσα για την εκπαίδευση, τη στέγαση και τις ευκαιρίες των νεότερων;
Η συζήτηση, που μέχρι πρόσφατα περιοριζόταν κυρίως στους οικονομολόγους και στους σχεδιαστές της κοινωνικής πολιτικής, μεταφέρεται πλέον στους δρόμους. Από τη Γαλλία και τη Γερμανία μέχρι την Ιταλία, την Πορτογαλία, το Βέλγιο και την Ελλάδα, οι κινητοποιήσεις των νέων φέρνουν στην επιφάνεια μια βαθύτερη δυσαρέσκεια: την αίσθηση ότι κάθε επόμενη γενιά έχει λιγότερες δυνατότητες από την προηγούμενη.
Στη Γαλλία, όπου οι μαθητικές κινητοποιήσεις για την υποχρηματοδότηση των σχολείων έχουν εξελιχθεί σε ευρύτερη κοινωνική αντιπαράθεση, το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα. Ο 36χρονος αναλυτής δεδομένων Σεμπαστιάν Ντουκρός υποστηρίζει ότι ένα μεγάλο μέρος των δημόσιων πόρων κατευθύνεται στις συντάξεις, αφήνοντας πίσω άλλες κρίσιμες ανάγκες. Μάλιστα, θεωρεί ότι οι άνθρωποι που πρόκειται να συνταξιοδοτηθούν, όπως οι γονείς του, θα μπορούσαν να αποδεχθούν ακόμη και μια μείωση των παροχών τους.
Η άποψή του προκαλεί αντιδράσεις στους μεγαλύτερους. Ο 72χρονος Λοράν Γκρινβάλντ, συνταξιούχος ταχυδρομικός υπάλληλος, δεν δέχεται εύκολα την ιδέα ότι ύστερα από δεκαετίες εργασίας θα πρέπει να χάσει μέρος της σύνταξής του, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία τα ενοίκια και το κόστος ζωής έχουν αυξηθεί σημαντικά. Η αντιπαράθεση των δύο Γάλλων συμπυκνώνει το δίλημμα που απασχολεί πλέον ολόκληρη την Ευρώπη.
Πρόκειται για μια ευρύτερη ευρωπαϊκή κοινωνική σύγκρουση που δεν αφορά μόνο το ύψος των συντάξεων, αλλά τη διανομή των δημόσιων πόρων, την πρόσβαση στη στέγη, την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών και, τελικά, τη δυνατότητα των νέων να σχεδιάσουν τη ζωή τους.
Το 41,5% των κοινωνικών δαπανών πηγαίνει στους ηλικιωμένους
Οι αριθμοί εξηγούν γιατί το ζήτημα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία της Eurostat για το 2025, οι συνολικές δαπάνες κοινωνικής προστασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση έφτασαν τα 5,183 τρισ. ευρώ, αυξημένες κατά 4,9% σε σχέση με το 2024.
Από αυτό το ποσό, τα 2,152 τρισ. ευρώ αφορούσαν παροχές για την τρίτη ηλικία, δηλαδή το 41,5% του συνόλου των κοινωνικών δαπανών. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κατηγορία κοινωνικής προστασίας, ενώ ακολουθούν οι δαπάνες για ασθένεια και υγειονομική περίθαλψη, που αντιστοιχούν στο 30%.
Η συνολική κοινωνική προστασία απορροφά το 27,5% του ΑΕΠ της ΕΕ. Στη Γαλλία το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει το 32,1%, ένα από τα υψηλότερα στην Ευρώπη, ενώ η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές δημοσιονομικές πιέσεις και αυξανόμενες ανάγκες χρηματοδότησης των δημόσιων υπηρεσιών.
Η εικόνα αυτή δεν σημαίνει ότι οι συντάξεις αποτελούν από μόνες τους την αιτία της υποβάθμισης της εκπαίδευσης ή της στεγαστικής κρίσης. Αναδεικνύει, όμως, τον ανταγωνισμό ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές ανάγκες, όταν οι διαθέσιμοι πόροι είναι περιορισμένοι και οι υποχρεώσεις του κράτους αυξάνονται.
Για τους νέους, το πρόβλημα είναι ότι πληρώνουν φόρους και εισφορές για τη χρηματοδότηση ενός συστήματος από το οποίο προσδοκούν να ωφεληθούν πολύ αργότερα, χωρίς να γνωρίζουν αν τότε θα υπάρχουν οι ίδιες παροχές ή αν θα έχουν καταφέρει να αποκτήσουν την οικονομική ασφάλεια που είχαν οι γονείς τους.
Η γαλλική κρίση και το πολιτικό κόστος της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης
Η Γαλλία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυσκολίας να αλλάξει το ευρωπαϊκό κοινωνικό συμβόλαιο. Το 2023, όταν ο Εμανουέλ Μακρόν επιχείρησε να αυξήσει το όριο συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 χρόνια, η χώρα συγκλονίστηκε από μαζικές διαδηλώσεις και απεργίες.
Η μεταρρύθμιση προκάλεσε μια από τις μεγαλύτερες κοινωνικές αντιπαραθέσεις των τελευταίων ετών. Η κυβέρνηση βρέθηκε αντιμέτωπη με ισχυρή αντίσταση από τα συνδικάτα και μεγάλο μέρος της κοινωνίας, ενώ η συνταξιοδοτική πολιτική μετατράπηκε σε κεντρικό πεδίο πολιτικής σύγκρουσης.
Σήμερα, η Γαλλία αντιμετωπίζει μια διαφορετική αλλά συνδεδεμένη κρίση. Οι μαθητές διαμαρτύρονται για τις ελλείψεις στα σχολεία, τις κακές κτιριακές υποδομές, την απουσία εκπαιδευτικών και τις άνισες εκπαιδευτικές ευκαιρίες. Οι κινητοποιήσεις που ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο έχουν επεκταθεί σε ολόκληρη τη χώρα και έχουν προσελκύσει τη στήριξη φοιτητικών οργανώσεων, εκπαιδευτικών και εργατικών συνδικάτων.
Η αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον μετά τη δημοσιοποίηση στοιχείων για τη χρηματοδότηση της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε στη Le Monde, περίπου το 32% του προϋπολογισμού του γαλλικού υπουργείου Παιδείας κατευθύνεται στην καταβολή συντάξεων πρώην δημοσίων υπαλλήλων.
Ο διεθνής διευθυντής του γαλλικού οργανισμού κοινωνικής επιχειρηματικότητας Groupe SOS, Αλεξάντρ Λουριέ, υποστήριξε ότι σήμερα το γαλλικό κράτος δαπανά δύο ευρώ για συντάξεις για κάθε ένα ευρώ που επενδύει στο μέλλον, εάν συνυπολογιστούν η εκπαίδευση, η οικογενειακή πολιτική, η έρευνα και η καινοτομία.
Η αναλογία αυτή αποτυπώνει τη μεταβολή των δημοσιονομικών προτεραιοτήτων μέσα σε δεκαετίες. Το 1970, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, οι επενδύσεις στο μέλλον υπερείχαν των δαπανών για συντάξεις. Το 2000 η αναλογία είχε ήδη αντιστραφεί, ενώ σήμερα η απόσταση έχει μεγαλώσει σημαντικά.
Η γαλλική κυβέρνηση καλείται έτσι να διαχειριστεί δύο πολιτικά δύσκολες απαιτήσεις: να διατηρήσει τις συνταξιοδοτικές παροχές και ταυτόχρονα να χρηματοδοτήσει τις υπηρεσίες που ζητούν οι νεότερες γενιές.
Η Ευρώπη των δύο ταχυτήτων και η χαμένη υπόσχεση της κοινωνικής ανόδου
Η γαλλική περίπτωση δεν είναι μεμονωμένη. Τους τελευταίους μήνες, νεανικές κινητοποιήσεις έχουν καταγραφεί σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, με διαφορετικές αφετηρίες αλλά κοινό υπόβαθρο την οικονομική ανασφάλεια και την αίσθηση ότι οι πολιτικές αποφάσεις δεν λαμβάνουν υπόψη τις μακροπρόθεσμες συνέπειες για τους νέους.
Στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στην Ιταλία και στην Πορτογαλία, οι διαμαρτυρίες συνδέονται με τις περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες, την ακρίβεια, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και το κόστος κατοικίας. Στην Ελλάδα, η συζήτηση για τη στεγαστική κρίση, τις χαμηλές αποδοχές και τη δυσκολία οικονομικής αυτονόμησης των νέων έχει επίσης ενταχθεί στο ευρύτερο κύμα δυσαρέσκειας.
Το κοινό χαρακτηριστικό είναι η αμφισβήτηση μιας μεταπολεμικής υπόσχεσης: ότι κάθε γενιά θα μπορεί να ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μόλις το 38% των πολιτών ηλικίας 15 έως 30 ετών θεωρεί ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής λαμβάνουν υπόψη τις μακροπρόθεσμες συνέπειες των αποφάσεών τους. Ακόμη πιο ενδεικτικό είναι ότι μόλις το ένα τρίτο πιστεύει πως οι σημερινοί νέοι έχουν τις ίδιες ευκαιρίες επιτυχίας με τους νέους πριν από 30 χρόνια.
Η στεγαστική κρίση βρίσκεται στην καρδιά αυτής της απογοήτευσης. Ένας νέος εργαζόμενος μπορεί να διαθέτει πανεπιστημιακό τίτλο και σταθερή εργασία, αλλά να μην έχει τη δυνατότητα να νοικιάσει ένα αξιοπρεπές διαμέρισμα ή να αποταμιεύσει για την αγορά κατοικίας.
Ο 28χρονος Ισπανός τραπεζικός υπάλληλος Αλεχάντρο Ροχάνο, για παράδειγμα, ζει σε υπόγειο διαμέρισμα στη Μαδρίτη μαζί με συγκάτοικο. Ο μισθός του είναι μικρότερος από 2.000 ευρώ τον μήνα, ενώ οι συντάξεις των παππούδων του ξεπερνούν σημαντικά τις δικές του μηνιαίες αποδοχές.
Η σύγκριση τον οδηγεί σε ένα πολιτικό συμπέρασμα: κανένα κόμμα δεν θέλει να συγκρουστεί με μια εκλογικά ισχυρή ομάδα, όπως οι συνταξιούχοι, ακόμη κι αν οι νεότερες γενιές αισθάνονται ότι οι ανάγκες τους παραμένουν στο περιθώριο.
Η Ισπανία επιλέγει τη μετανάστευση για να χρηματοδοτήσει τις συντάξεις
Η Ισπανία αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα των διαφορετικών δρόμων που ακολουθούν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα.
Το 2011 αύξησε το όριο συνταξιοδότησης στα 67 χρόνια στις περισσότερες περιπτώσεις. Η σημερινή αριστερή κυβέρνηση, ωστόσο, επέλεξε να προστατεύσει την αγοραστική δύναμη των συνταξιούχων, συνδέοντας τις συντάξεις με τον πληθωρισμό.
Η απόφαση αυτή διασφαλίζει ότι οι μεγαλύτεροι δεν θα βλέπουν τις αποδοχές τους να χάνουν την αξία τους εξαιτίας των αυξήσεων στις τιμές. Ταυτόχρονα, όμως, αυξάνει σημαντικά τις μακροπρόθεσμες υποχρεώσεις του κράτους.
Η βασική απάντηση της Μαδρίτης ήταν η διεύρυνση της φορολογικής και ασφαλιστικής βάσης μέσω της αύξησης της απασχόλησης και της μετανάστευσης.
Από το 2018, περισσότεροι από 1,7 εκατομμύρια αλλοδαποί έχουν ενταχθεί στο ισπανικό εργατικό δυναμικό. Η εργασία τους ενισχύει τα φορολογικά έσοδα και τις ασφαλιστικές εισφορές, συμβάλλοντας στη χρηματοδότηση των σημερινών συντάξεων.
Ωστόσο, η λύση έχει και χρονικό όριο. Οι σημερινοί εργαζόμενοι μετανάστες θα γεράσουν επίσης και θα αποκτήσουν με τη σειρά τους δικαίωμα συνταξιοδότησης.
Οι προβλέψεις του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι οι συνταξιοδοτικές δαπάνες της Ισπανίας θα φτάσουν το 17,3% του ΑΕΠ το 2050, περίπου τέσσερις ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερα από τα σημερινά επίπεδα. Σε σημερινές αξίες, αυτό αντιστοιχεί σε επιπλέον 67 δισ. δολάρια ετησίως.
Για να γίνει αντιληπτή η έκταση της πρόκλησης, η Ισπανία δαπανά σήμερα περίπου 79 δισ. δολάρια για την εκπαίδευση. Με άλλα λόγια, η προβλεπόμενη αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών αντιστοιχεί σε ένα τεράστιο πρόσθετο δημοσιονομικό βάρος, το οποίο θα πρέπει να καλυφθεί από μια οικονομία που θα έχει να αντιμετωπίσει και άλλες αυξημένες κοινωνικές ανάγκες.
Βρετανία, Δανία και Γαλλία αναζητούν διαφορετικές λύσεις
Οι κυβερνήσεις της Ευρώπης γνωρίζουν ότι το σημερινό μοντέλο δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς προσαρμογές. Οι περισσότερες επιχειρούν να περιορίσουν το κόστος χωρίς να προκαλέσουν άμεση σύγκρουση με τους συνταξιούχους.
Η συνηθέστερη επιλογή είναι η σταδιακή αύξηση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης. Η Δανία σχεδιάζει να το ανεβάσει στα 70 χρόνια μέχρι το 2040, ενώ αρκετές χώρες έχουν ήδη προχωρήσει σε αντίστοιχες αλλαγές.
Η Βρετανία επιλέγει μια διαφορετική προσέγγιση, σχεδιάζοντας να περιορίσει τον ρυθμό με τον οποίο αυξάνονται οι συνταξιοδοτικές πληρωμές, με στόχο την εξοικονόμηση δισεκατομμυρίων.
Καμία από αυτές τις επιλογές δεν είναι πολιτικά ανώδυνη. Οι συντάξεις αποτελούν θεμελιώδες στοιχείο του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους και για εκατομμύρια ανθρώπους είναι το εισόδημα που εξασφαλίζει την οικονομική τους επιβίωση μετά από δεκαετίες εργασίας.
Επιπλέον, οι σημερινοί εργαζόμενοι που διαμαρτύρονται για τις υψηλές συνταξιοδοτικές δαπάνες γνωρίζουν ότι κάποια στιγμή θα βρεθούν στην ίδια θέση. Η προοπτική να χάσουν οι ίδιοι μελλοντικές παροχές περιορίζει τη διάθεση για ριζικές αλλαγές.
Γιατί οι νέοι δεν μπορούν να κερδίσουν εύκολα την πολιτική μάχη
Υπάρχει και μια λιγότερο προφανής διάσταση της σύγκρουσης: η δημογραφική και εκλογική ισχύς των δύο πλευρών.
Οι ηλικιωμένοι αποτελούν μια ολοένα μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα στην Ευρώπη. Συμμετέχουν συστηματικότερα στις εκλογές, έχουν ισχυρή παρουσία στα συνδικάτα και στα πολιτικά κόμματα και διαθέτουν οργανωμένες δομές εκπροσώπησης.
Αντίθετα, οι νέοι αποτελούν μια μικρότερη και συχνά λιγότερο συνεκτική εκλογική ομάδα. Οι πολιτικές τους προτεραιότητες διαφέρουν, ενώ η συμμετοχή τους στις εκλογικές διαδικασίες δεν έχει την ίδια σταθερότητα.
Ο Χόρχε Γκαλίντο, διευθυντής του ισπανικού ανεξάρτητου ερευνητικού κέντρου EsadeEcPol, εκτιμά ότι οι νεότερες γενιές ενδέχεται να χρειαστεί να συγκροτήσουν μια ουσιαστικά μονοθεματική πολιτική δύναμη, με επίκεντρο τη διαγενεακή δικαιοσύνη.
Σε χώρες όπου οι κυβερνήσεις σχηματίζονται μέσω συνεργασιών μικρότερων κομμάτων, ακόμη και μια περιορισμένη κοινοβουλευτική παρουσία θα μπορούσε να αποδειχθεί καθοριστική, εφόσον εκπροσωπεί με συνέπεια τα αιτήματα των νέων.
Ωστόσο, η πολιτική αυτή στρατηγική προσκρούει σε μια πραγματικότητα: οι νεότεροι δεν έχουν απαραίτητα κοινή άποψη για το πώς πρέπει να χρηματοδοτηθεί το κοινωνικό κράτος.
Η Αριστερά προτείνει συνήθως υψηλότερη φορολόγηση των μεγάλων περιουσιών και των επιχειρήσεων. Η Δεξιά συχνά εστιάζει στον περιορισμό της μετανάστευσης, υποστηρίζοντας ότι οι αυξημένες κοινωνικές παροχές επιβαρύνουν τα δημόσια οικονομικά.
Άλλοι υποστηρίζουν ότι πρέπει να επανεξεταστούν κυρίως οι υψηλές συντάξεις των οικονομικά εύπορων ηλικιωμένων και όχι οι παροχές όσων εξαρτώνται αποκλειστικά από αυτές για την επιβίωσή τους.
«Εμείς είμαστε το δίχτυ ασφαλείας» – Η άλλη πλευρά της σύγκρουσης
Η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη όταν ακούγεται η πλευρά των συνταξιούχων. Για πολλούς, η σύνταξη δεν είναι μια προνομιακή κρατική παροχή, αλλά η ανταμοιβή μιας ολόκληρης ζωής εργασίας.
Στη Μαδρίτη, η 72χρονη Ενκάρνα Ματίγια υποστηρίζει ότι η σύνταξη του 88χρονου συζύγου της, ο οποίος εργάστηκε από τα 14 έως τα 70 χρόνια του, επιτρέπει στην οικογένειά τους να στηρίζει ακόμη και τα δισέγγονα.
Ο σύζυγός της λαμβάνει 2.700 ευρώ τον μήνα, ποσό περίπου 60% υψηλότερο από τον διάμεσο μισθό στην Ισπανία.
«Εμείς είμαστε το δίχτυ ασφαλείας», είναι το επιχείρημά της. Και πράγματι, σε πολλές ευρωπαϊκές οικογένειες οι συντάξεις των παππούδων και των γιαγιάδων λειτουργούν ως άτυπος μηχανισμός κοινωνικής προστασίας, καλύπτοντας ανάγκες παιδιών και εγγονιών που αντιμετωπίζουν ανεργία, χαμηλούς μισθούς ή υψηλό κόστος στέγασης.
Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του 46χρονου εκπαιδευτικού Ντανιέλ Ράμο, ο οποίος συμμετείχε σε απεργία στη Μαδρίτη διαμαρτυρόμενος για τους χαμηλούς μισθούς και τις υπερφορτωμένες σχολικές τάξεις. Παρά τη δυσαρέσκειά του, δηλώνει ότι προσβλέπει στη δική του ισπανική σύνταξη και παραδέχεται ότι, όταν αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες, μπορεί να βασιστεί στη βοήθεια του πατέρα του.
Η αντίφαση είναι εμφανής: ένας εργαζόμενος μπορεί να διαμαρτύρεται για την ανισορροπία των δημόσιων δαπανών, αλλά ταυτόχρονα να εξαρτάται από το εισόδημα των συνταξιούχων της οικογένειάς του.
Το πραγματικό δίλημμα: Ποιο κοινωνικό κράτος θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές;
Η ευρωπαϊκή αντιπαράθεση δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μια σύγκρουση νέων και ηλικιωμένων. Αναδεικνύει, όμως, ένα πρόβλημα που οι κυβερνήσεις δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζουν με προσωρινές δημοσιονομικές διευθετήσεις.
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, η υπογεννητικότητα και η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού δημιουργούν πιέσεις στα διανεμητικά συνταξιοδοτικά συστήματα. Ταυτόχρονα, οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες, η ανάγκη εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους και το υψηλό κόστος κατοικίας περιορίζουν ακόμη περισσότερο τα περιθώρια των κρατικών προϋπολογισμών.
Η πρόκληση είναι να διατηρηθεί η προστασία των σημερινών συνταξιούχων χωρίς να υπονομευθούν οι δυνατότητες των επόμενων γενεών. Αυτό προϋποθέτει περισσότερες επενδύσεις στην εκπαίδευση, στην έρευνα και στην παραγωγικότητα, καλύτερες αμοιβές, μεγαλύτερη συμμετοχή στην αγορά εργασίας και πολιτικές που θα κάνουν τη στέγη προσιτή.
Στο επίκεντρο βρίσκεται και η αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο κατανέμονται οι δημόσιοι πόροι, με μεγαλύτερη έμφαση στην οικονομική κατάσταση των δικαιούχων και στη βιωσιμότητα των συστημάτων.
Η συζήτηση δεν αφορά, τελικά, το αν οι ηλικιωμένοι πρέπει να ζουν με λιγότερα για να έχουν οι νέοι περισσότερα. Αφορά το αν το ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος μπορεί να προστατεύει αποτελεσματικά όλες τις γενιές, χωρίς να μεταφέρει διαρκώς το κόστος των σημερινών επιλογών στους αυριανούς εργαζόμενους.
Το ερώτημα που θέτουν οι νέοι στους δρόμους της Ευρώπης είναι σαφές: αν οι σημερινοί προϋπολογισμοί εξασφαλίζουν την κοινωνική προστασία του παρελθόντος, ποιος θα χρηματοδοτήσει τις ευκαιρίες του μέλλοντος;
