Περισσότεροι από 200 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με τον κίνδυνο να εγκαταλείψουν τις εστίες τους εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, καθώς πλημμύρες, ξηρασίες, πυρκαγιές και ακραία κύματα καύσωνα καθιστούν ολοένα και περισσότερες περιοχές μη βιώσιμες. Η προειδοποίηση της επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης (ΔΟΜ), Έιμι Πόουπ, από την Αττάλεια, όπου πραγματοποιείται η COP31, αναδεικνύει μια κρίσιμη διάσταση της κλιματικής κρίσης: την αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών και την απουσία επαρκούς χρηματοδότησης για την πρόληψή της.

Η παρέμβασή της φέρνει στο προσκήνιο και μια αντίφαση στην παγκόσμια πολιτική: κυβερνήσεις διαθέτουν δισεκατομμύρια για την ενίσχυση των συνοριακών ελέγχων και τη διαχείριση της παράτυπης μετανάστευσης, ενώ πολύ μικρότερα ποσά κατευθύνονται στην προστασία των κοινοτήτων που κινδυνεύουν να ξεριζωθούν.

Σύμφωνα με την Πόουπ, περισσότεροι από 200 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν ήδη σε κοινότητες εξαιρετικά ευάλωτες στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Εάν δεν υπάρξει άμεση παρέμβαση, οι αναγκαστικές μετακινήσεις αναμένεται να αυξηθούν δραματικά.

Η διάσταση του προβλήματος αποτυπώνεται και στα στοιχεία του ΔΟΜ: σχεδόν 30 εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπίστηκαν το 2025 εξαιτίας φυσικών καταστροφών και ακραίων καιρικών φαινομένων. Πρόκειται για ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις κατοικίες τους εξαιτίας καταιγίδων, πλημμυρών, ξηρασίας, δασικών πυρκαγιών και ακραίας ζέστης.

Η εικόνα αυτή συνδέεται με τη συζήτηση για την κλιματική μετανάστευση, τη χρηματοδότηση της προσαρμογής και την προστασία των ευάλωτων πληθυσμών, ζητήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο της COP31.

Η πρόληψη αντί της διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών

Η επικεφαλής του ΔΟΜ υποστηρίζει ότι η διεθνής κοινότητα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κυρίως τις συνέπειες της μετακίνησης πληθυσμών και όχι τις αιτίες που την προκαλούν. Οι κυβερνήσεις ζητούν συχνά από τον Οργανισμό να συνδράμει στη διαχείριση της παράτυπης μετανάστευσης, μια διαδικασία που συνεπάγεται υψηλό οικονομικό κόστος και, σε πολλές περιπτώσεις, απώλειες ανθρώπινων ζωών.

Η Πόουπ θεωρεί ότι η επένδυση στην ανθεκτικότητα των κοινοτήτων που βρίσκονται σε κίνδυνο θα μπορούσε να αποδειχθεί πολύ αποτελεσματικότερη. Έργα προστασίας από πλημμύρες, καλύτερη διαχείριση των υδάτινων πόρων, ανθεκτικές υποδομές και μέτρα αντιμετώπισης της ξηρασίας μπορούν να περιορίσουν την ανάγκη αναγκαστικής μετακίνησης.

Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι η χρηματοδότηση τέτοιων παρεμβάσεων παραμένει ανεπαρκής. Η επικεφαλής του ΔΟΜ αναφέρθηκε σε συγκεκριμένα προγράμματα προσαρμογής, το κόστος των οποίων υπολογίζεται σε περίπου 310 εκατομμύρια δολάρια, ενώ μέχρι στιγμής έχουν εξασφαλιστεί μόλις 30 εκατομμύρια. Με άλλα λόγια, έχει καλυφθεί λιγότερο από το 10% των αναγκών.

Η απόσταση ανάμεσα στις ανάγκες και στους διαθέσιμους πόρους είναι ακόμη μεγαλύτερη όταν εξετάζεται η συνολική διεθνής χρηματοδότηση για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Σύμφωνα με την έκθεση του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP), οι αναπτυσσόμενες χώρες θα χρειάζονται 310 έως 365 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως μέχρι το 2035, ενώ η διεθνής δημόσια χρηματοδότηση για προσαρμογή ανερχόταν μόλις σε 26 δισεκατομμύρια το 2023.

Η διαφορά αυτή εξηγεί γιατί η πρόληψη εξακολουθεί να υποχωρεί απέναντι στην αντιμετώπιση των καταστροφών. Η αποκατάσταση μετά από μια πλημμύρα ή μια πυρκαγιά κινητοποιεί άμεσα κυβερνήσεις και δωρητές. Η προστασία μιας κοινότητας πριν από την καταστροφή, αντίθετα, απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και σταθερή χρηματοδότηση.

Όταν η κλιματική κρίση συναντά τις πολεμικές συγκρούσεις

Η Πόουπ επιμένει ότι η κλιματική μετανάστευση δεν μπορεί να εξετάζεται ανεξάρτητα από τις ένοπλες συγκρούσεις και την πολιτική αστάθεια. Οι δύο παράγοντες συχνά αλληλοτροφοδοτούνται, δημιουργώντας συνθήκες στις οποίες οι πληθυσμοί χάνουν ταυτόχρονα την ασφάλεια, τα εισοδήματα και την πρόσβαση σε βασικούς φυσικούς πόρους.

Η έλλειψη νερού, η καταστροφή καλλιεργειών και η επισιτιστική ανασφάλεια μπορούν να εντείνουν τις κοινωνικές εντάσεις και τον ανταγωνισμό για περιορισμένους πόρους. Σε περιοχές που ήδη δοκιμάζονται από πολέμους, οι κλιματικές πιέσεις επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο τις συνθήκες διαβίωσης.

Αντίστοιχα, οι συγκρούσεις καταστρέφουν υποδομές, αποδυναμώνουν τους θεσμούς και περιορίζουν τη δυνατότητα των κοινωνιών να προσαρμοστούν στις περιβαλλοντικές αλλαγές. Έτσι, μια φυσική καταστροφή μπορεί να έχει πολύ σοβαρότερες συνέπειες σε μια χώρα που βρίσκεται ήδη σε ανθρωπιστική κρίση.

Την ίδια στιγμή, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες προειδοποίησε, ενόψει της COP31, ότι σχεδόν 90 εκατομμύρια αναγκαστικά εκτοπισμένοι άνθρωποι ζουν σε χώρες με υψηλή ή εξαιρετικά υψηλή έκθεση σε κλιματικούς κινδύνους. Η επισήμανση αυτή δείχνει ότι η κλιματική κρίση επιβαρύνει και πληθυσμούς που έχουν ήδη χάσει τα σπίτια τους εξαιτίας πολέμων ή διώξεων.

Η ανάγκη για συνδυασμένες πολιτικές αντιμετώπισης των συγκρούσεων, της φτώχειας και των περιβαλλοντικών κινδύνων βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της συζήτησης για την κλιματική ασφάλεια και τον εκτοπισμό.

Η απουσία ηγετών από την COP31 και το μήνυμα της Πόουπ

Η επικεφαλής του ΔΟΜ εξέφρασε επίσης την απογοήτευσή της για την απουσία αρκετών αρχηγών κρατών από τη διάσκεψη της Αττάλειας. Όπως παρατήρησε, πολλές από τις κυβερνήσεις που δεν εκπροσωπούνται σε υψηλό πολιτικό επίπεδο είναι οι ίδιες που αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.

Κάλεσε όλες τις χώρες να συμμετάσχουν ενεργά στις διαπραγματεύσεις, να καταθέσουν προτάσεις και να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης πολιτικής για την κλιματική κρίση και τις μετακινήσεις πληθυσμών.

Η συζήτηση στην COP31 δεν αφορά πλέον μόνο τη μείωση των εκπομπών και την ενεργειακή μετάβαση. Αφορά και το πώς θα προστατευθούν εκατομμύρια άνθρωποι που κινδυνεύουν να χάσουν τον τόπο κατοικίας τους, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να επιλέξουν αν θα παραμείνουν ή θα φύγουν.

Η προειδοποίηση της Πόουπ θέτει ένα δύσκολο ερώτημα για τις κυβερνήσεις: πόσο νόημα έχει να επενδύουν τεράστια ποσά στον περιορισμό των μεταναστευτικών ροών, όταν δεν διαθέτουν τους αναγκαίους πόρους για να αποτρέψουν τον εκτοπισμό ανθρώπων από τις ίδιες τις κοινότητές τους;

Η ίδια συζήτηση έχει ήδη έντονη ελληνική διάσταση: από την κλιματική κρίση και τις δασικές πυρκαγιές, την αντιμετώπιση των κλιματικών καταστροφών και τη διαχείριση του νερού, μέχρι το ασφαλιστικό κενό απέναντι στις φυσικές καταστροφές, την πρόληψη των πυρκαγιών και τις οικονομικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης.

Τι πρέπει να ξέρετε

Κλιματική αλλαγή και αναγκαστικός εκτοπισμός

Προειδοποίηση ΔΟΜ

200+ εκατ.

Άνθρωποι σε κοινότητες υψηλής κλιματικής ευαλωτότητας

30 εκατ.

Εκτοπισμοί λόγω φυσικών καταστροφών το 2025

$310 εκατ.

Εκτιμώμενο κόστος συγκεκριμένων μέτρων προσαρμογής

$30 εκατ.

Χρηματοδότηση που έχει εξασφαλιστεί για αυτά τα μέτρα

• Η Έιμι Πόουπ ζητά επενδύσεις στην πρόληψη αντί για αποκλειστική έμφαση στους συνοριακούς ελέγχους.
• Κλιματική κρίση και ένοπλες συγκρούσεις αλληλοτροφοδοτούνται.
• Η COP31 πραγματοποιείται στην Αττάλεια της Τουρκίας.