Η διαμαρτυρία που έγινε κίνημα
Φθινόπωρο 1967. Η Αμερική βυθίζεται στον βούρκο του Βιετνάμ, και στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων ξεχύνεται η οργή. Όμως, στις 27 Οκτωβρίου εκείνης της χρονιάς, στο Customs House της Βαλτιμόρης, το αίμα που χύθηκε δεν προερχόταν από αστυνομική καταστολή, ούτε από πολεμική σύρραξη. Ήταν το ίδιο το αίμα τεσσάρων Καθολικών ακτιβιστών, οι οποίοι επέλεξαν να «βαπτίσουν» με αυτό τα κρατικά έγγραφα της Υπηρεσίας Επιλογής Προσωπικού.
Η ενέργεια των «Τεσσάρων της Βαλτιμόρης»-του Ρωμαιοκαθολικού ιερέα Φίλιπ Μπέριγκαν, του καλλιτέχνη Τομ Λιούις, του ποιητή Ντέιβιντ Έμπερχαρντ και του πρώην στρατιωτικού ιερέα Τζέιμς Μένγκελ-δεν ήταν απλώς μια πράξη πολιτικής ανυπακοής. Ήταν η θρυαλλίδα που πυροδότησε ένα πρωτόγνωρο, ριζοσπαστικό κίνημα εντός της αμερικανικής κοινωνίας, το οποίο έγινε γνωστό ως Καθολική Αριστερά. Μετατρέποντας την ειρηνική διαμαρτυρία σε ενεργό σαμποτάζ της πολεμικής μηχανής των ΗΠΑ, η ομάδα αυτή άλλαξε το πρόσωπο του αντιπολεμικού ακτιβισμού.
Από το κάψιμο των καρτών στο σαμποτάζ του κράτους
Αν και οι πρωταγωνιστές είχαν βαθιά θρησκευτικά κίνητρα, η δράση τους είχε έναν καθαρά κοσμικό και πολιτικό στόχο: την αποδιοργάνωση του κρατικού μηχανισμού επιστράτευσης και τη νομική αμφισβήτηση της κρατικής εξουσίας. Μέχρι τότε, το ευρύ αντιπολεμικό κίνημα των «χίπις» έκαιγε τις ατομικές κάρτες κατάταξης, μια πράξη που η συντηρητική Αμερική εύκολα απέρριπτε ως περιθωριακή. Οι «Τέσσερις της Βαλτιμόρης» εισήγαγαν μια νέα στρατηγική: το σαμποτάζ των ίδιων των υποδομών του κράτους.
Στρέφοντας τα βέλη τους κατά των αρχείων της κατηγορίας 1-A (των ανδρών που ήταν άμεσα διαθέσιμοι για στράτευση), επιδίωξαν να προκαλέσουν γραφειοκρατικό βραχυκύκλωμα στη ροή των στρατιωτών προς το μέτωπο. Ήταν μια κοσμική προσέγγιση που αντιμετώπιζε τον νόμο όχι ως ιερό καθήκον, αλλά ως έναν άδικο μηχανισμό που έπρεπε να παραλυθεί. Η εμφάνιση τους-καλοντυμένοι, σοβαροί πολίτες και όχι «περιθωριακοί»-ανάγκασε την κοινή γνώμη να εστιάσει στην ουσία του μηνύματος: τη νομιμότητα ενός πολέμου που διεξαγόταν χιλιάδες μίλια μακριά.
Οι καταδίκες και η επόμενη γενιά ακτιβιστών
Οι Μπέριγκαν και Λιούις καταδικάστηκαν σε 6 χρόνια φυλάκιση, ο Έμπερχαρντ σε 2 χρόνια και ο Μένγκελ σε περιορισμό και ψυχιατρική παρακολούθηση.
Η μέθοδος τους λειτούργησε πρωτοποριακά. Μόλις επτά μήνες αργότερα, τον Μάιο του 1968, η δράση αναβαθμίστηκε με τους «Εννιά του Κάτονσβιλ». Ο Φίλιπ Μπέριγκαν, μαζί με τον αδελφό του και επίσης Ιησουίτη ιερέα Ντάνιελ Μπέριγκαν, οργάνωσαν μια νέα ομάδα. Αυτή τη φορά, εισέβαλαν σε στρατολογικό γραφείο του Μέριλαντ, αφαίρεσαν εκατοντάδες αρχεία και τα έκαψαν δημόσια σε ένα πάρκινγκ με σπιτικό ναπάλμ (μείγμα από βενζίνη και σαπούνι). Η φράση του Ντάνιελ Μπέριγκαν αποτύπωσε τη φιλοσοφία τους: «Ζητούμε συγγνώμη για το κάψιμο χαρτιών αντί για παιδιά».
Το παράδειγμα τους βρήκε άμεσους μιμητές σε ολόκληρη τη χώρα. Ακολούθησαν οι «14 του Μιλγουόκι», οι οποίοι κατέστρεψαν 10.000 αρχεία, οι «9 της Ουάσιγκτον» που επιτέθηκαν στα γραφεία της Dow Chemical (παραγωγού εταιρείας του ναπάλμ) και οι «8 της Βοστώνης». Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970, είχαν καταγραφεί περισσότερες από 200 ανάλογες επιδρομές. Το αποκορύφωμα αυτής της πολιτικής πίεσης ήρθε το 1971 με τους «28 του Κάμντεν», οι οποίοι, παρά τη σύλληψη τους από το FBI, αθωώθηκαν πανηγυρικά από τους ενόρκους το 1973, αποδεικνύοντας ότι η κοινωνία των πολιτών είχε πλέον ευθυγραμμιστεί με το αντιπολεμικό μήνυμα.
Η σύγκρουση με την επίσημη Καθολική Εκκλησία
Αν και το κίνημα έφερε τον τίτλο «Καθολικό», η επίσημη ιεραρχία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις ΗΠΑ αντέδρασε με έντονη αμηχανία, αποδοκιμασία και, σε πολλές περιπτώσεις, ανοιχτή εχθρότητα. Για μια Εκκλησία που πάσχιζε επί δεκαετίες να αποδείξει τον πατριωτισμό της και την ενσωμάτωσή της στο αμερικανικό κατεστημένο, οι ριζοσπάστες ιερείς αποτελούσαν απειλή.
Η επίσημη ηγεσία έσπευσε να πάρει αποστάσεις. Πολλοί επίσκοποι καταδίκασαν δημόσια τις ενέργειες ως «παράνομες» και «ασύμβατες με το ιερατικό σχήμα». Η Εκκλησία αρνήθηκε να παρέχει οποιαδήποτε νομική ή οικονομική στήριξη στους αδελφούς Μπέριγκαν και τους υπόλοιπους κληρικούς. Μάλιστα, άσκησε έντονες εσωτερικές πιέσεις και πειθαρχικές διώξεις, περιορίζοντας τις μετακινήσεις τους και απειλώντας τους με καθαίρεση. Ακόμα και εμβληματικές προσωπικότητες του καθολικού ειρηνισμού, όπως η Ντόροθι Ντέι και ο Τόμας Μέρτον, εξέφρασαν επιφυλάξεις για τις τακτικές της ομάδας, ανησυχώντας για τη χρήση βίας κατά της ιδιοκτησίας και τη σωματική αντιπαράθεση με τους υπαλλήλους των γραφείων.
Ωστόσο, η βάση της Εκκλησίας ήταν βαθιά διχασμένη. Ενώ η ηγεσία καταδίκαζε, χιλιάδες νεαροί Καθολικοί, επηρεασμένοι από τις μεταρρυθμίσεις της Συνόδου ΙΙ του Βατικανού που καλούσε σε ενεργή κοινωνική δράση, είδαν στους «Τέσσερις της Βαλτιμόρης» τους πραγματικούς εκφραστές του Ευαγγελίου.
Από τον πόλεμο του Βιετνάμ στον πυρηνικό αφοπλισμό
Η κληρονομιά των «Τεσσάρων της Βαλτιμόρης» αποδείχθηκε ανθεκτική στον χρόνο. Μετά το τέλος του πολέμου του Βιετνάμ, το κίνημα μετεξελίχθηκε. Το 1980, οι αδελφοί Μπέριγκαν ίδρυσαν το κίνημα Plowshares (Άροτρα), στρέφοντας τα βέλη τους κατά των πυρηνικών εξοπλισμών και χρησιμοποιώντας τις ίδιες μεθόδους: εισβολή σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις, συμβολική καταστροφή όπλων με σφυριά και έκχυση αίματος.
Η πολιτική ανυπακοή ως ρήγμα στην κρατική εξουσία
Η ιστορική αποτίμηση της δράσης των «Τεσσάρων της Βαλτιμόρης» δείχνει ότι δεν επρόκειτο για μια απλή αντιπολεμική διαμαρτυρία. Ήταν η σύγκλιση της πολιτικής ανυπακοής με τη ριζοσπαστική δράση, που αποδείκνυε ότι η προσωπική αφοσίωση και θυσία, μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες ρωγμές στο οικοδόμημα μιας πανίσχυρης στρατιωτικής και κρατικής μηχανής.