Η πρώτη επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν στις διαφιλονικούμενες Κουρίλες νήσους προκαλεί νέα σοβαρή κρίση στις ήδη επιβαρυμένες σχέσεις Ρωσίας και Ιαπωνίας.
Ο Ρώσος πρόεδρος μετέβη στο Ιτουρούπ, ένα από τα τέσσερα νησιά που το Τόκιο αποκαλεί «Βόρειες Περιοχές» και θεωρεί αναπόσπαστο τμήμα της ιαπωνικής επικράτειας, με την πρωθυπουργό Σαναέ Τακαΐτσι να χαρακτηρίζει την επίσκεψη «απολύτως απαράδεκτη».
Η επίσκεψη Πούτιν στο Ιτουρούπ
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν μετέβη την Πέμπτη στο Ιτουρούπ, ένα από τα τέσσερα νότια νησιά των Κουρίλων που βρίσκονται υπό ρωσικό έλεγχο αλλά διεκδικούνται από την Ιαπωνία. Πρόκειται για την πρώτη επίσκεψη του Ρώσου προέδρου στο συγκεκριμένο αρχιπέλαγος.
Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε μία ημέρα μετά την παρουσία του στη Γιούζνο-Σαχαλίνσκ, όπου ο Ρώσος πρόεδρος προήδρευσε συνεδρίασης με αντικείμενο την ασφάλεια των ανατολικών συνόρων της Ρωσίας. Στη συνέχεια μετέβη στο Ιτουρούπ, όπου επισκέφθηκε εργοστάσιο επεξεργασίας αλιευμάτων και σχολείο, ενώ δοκίμασε τοπικό χαβιάρι.
Η επιλογή του τόπου και της χρονικής συγκυρίας προσδίδει ιδιαίτερο συμβολισμό στην κίνηση του Κρεμλίνου, καθώς η επίσκεψη πραγματοποιείται λίγες ημέρες πριν από τις ιαπωνικές εκδηλώσεις μνήμης για το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
«Απολύτως απαράδεκτη» η επίσκεψη, λέει το Τόκιο
Η αντίδραση της Ιαπωνίας ήταν άμεση και ιδιαίτερα έντονη. Η πρωθυπουργός Σαναέ Τακαΐτσι δήλωσε ότι η επίσκεψη «πληγώνει τα αισθήματα του ιαπωνικού λαού» και είναι «απολύτως απαράδεκτη», υπογραμμίζοντας ότι το Τόκιο είχε ζητήσει προηγουμένως από τη Μόσχα να μην πραγματοποιηθεί προεδρική επίσκεψη στα νησιά.
Η Ιαπωνίδα πρωθυπουργός προειδοποίησε παράλληλα ότι η κίνηση του Πούτιν αυξάνει την πικρία της ιαπωνικής κοινής γνώμης απέναντι στη Ρωσία και καθιστά ακόμη δυσκολότερη οποιαδήποτε προσπάθεια βελτίωσης των διμερών σχέσεων.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Ιαπωνίας, Τοσίμιτσου Μοτέγκι, επανέλαβε τη θέση του Τόκιο ότι οι λεγόμενες «Βόρειες Περιοχές» αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της Ιαπωνίας, τόσο βάσει της ιστορικής εξέλιξης όσο και, κατά την ιαπωνική ερμηνεία, του διεθνούς δικαίου.
Η απάντηση Πούτιν
Ο Ρώσος πρόεδρος είχε ήδη επιχειρήσει να αντιστρέψει το επιχείρημα του Τόκιο, απορρίπτοντας την άποψη ότι η Ρωσία αποτελεί απειλή για την Ιαπωνία.
«Δεν απειλούμε την Ιαπωνία», ήταν το μήνυμα του Πούτιν, ο οποίος υποστήριξε ότι είναι η Ιαπωνία εκείνη που έχει εδαφικές διεκδικήσεις εναντίον της Ρωσίας.
Η τοποθέτηση αυτή εντάσσεται στη γενικότερη ρωσική γραμμή, σύμφωνα με την οποία η κυριαρχία της Μόσχας στις Κουρίλες αποτελεί αποτέλεσμα της έκβασης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Γιατί οι Κουρίλες αποτελούν τόσο μεγάλη διαμάχη
Η διένεξη αφορά κυρίως τέσσερα νησιά στο νότιο άκρο του αρχιπελάγους: Ιτουρούπ, Κουνασίρι, Σικοτάν και τις βραχονησίδες Χαμπομάι. Η Ρωσία τα διοικεί ως τμήμα της περιφέρειας Σαχαλίνης, ενώ η Ιαπωνία τα θεωρεί τμήμα του Χοκάιντο και τα αποκαλεί «Βόρειες Περιοχές».
Η Σοβιετική Ένωση κατέλαβε τα νησιά στο τέλος του πολέμου στον Ειρηνικό, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1945. Οι σοβιετικές δυνάμεις άρχισαν την επίθεσή τους εναντίον της Ιαπωνίας στις 9 Αυγούστου και συνέχισαν την προέλασή τους ακόμη και μετά την αποδοχή από το Τόκιο της Διακήρυξης του Πότσνταμ. Η κατοχή των τεσσάρων νησιών ολοκληρώθηκε έως τις 5 Σεπτεμβρίου 1945.
Η ιαπωνική πλευρά υποστηρίζει ότι τα τέσσερα νησιά δεν περιλαμβάνονταν στα εδάφη που η Ιαπωνία υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει μετά τον πόλεμο. Αντίθετα, η Μόσχα θεωρεί ότι η μεταπολεμική κυριαρχία της στις Κουρίλες έχει κατοχυρωθεί από τα αποτελέσματα του πολέμου.
Η κρίσιμη ιστορία των συνθηκών
Η διαμάχη έχει βαθιές ρίζες και δεν ξεκινά το 1945. Το 1855, η Συνθήκη του Σιμονοσέκι –γνωστή ως Συνθήκη του Σιμόντα– καθόρισε τα σύνορα μεταξύ Ρωσίας και Ιαπωνίας στη γραμμή μεταξύ των νησιών Ετορόφου και Ουρούπ.
Το 1875, με νέα συμφωνία, η Ιαπωνία απέκτησε ολόκληρη την αλυσίδα των Κουρίλων, ενώ η Ρωσία διατήρησε τη Σαχαλίνη. Μετά τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο του 1904-1905, η Ιαπωνία απέκτησε επίσης το νότιο τμήμα της Σαχαλίνης.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όμως, η ισορροπία ανατράπηκε. Η μυστική Συμφωνία της Γιάλτας του 1945 προέβλεπε την παράδοση των Κουρίλων στη Σοβιετική Ένωση, αν και η Ιαπωνία δεν συμμετείχε στη συμφωνία και αμφισβητεί τη νομική σημασία της για το συγκεκριμένο ζήτημα.
Η Συνθήκη Ειρήνης του Σαν Φρανσίσκο του 1951 περιέπλεξε περαιτέρω την κατάσταση. Η Ιαπωνία παραιτήθηκε από δικαιώματα και αξιώσεις επί των Κουρίλων, αλλά το Τόκιο υποστηρίζει ότι ο όρος «Κουρίλες» στη συγκεκριμένη συνθήκη δεν περιλάμβανε τα τέσσερα βόρεια εδάφη που διεκδικεί.
17.000 Ιάπωνες εκδιώχθηκαν μετά τον πόλεμο
Η σοβιετική κατάληψη συνοδεύτηκε από την απομάκρυνση του ιαπωνικού πληθυσμού. Περίπου 17.000 Ιάπωνες κάτοικοι των τεσσάρων νησιών εκδιώχθηκαν ή επαναπατρίστηκαν τα επόμενα χρόνια, ενώ η σοβιετική διοίκηση εγκατέστησε στη συνέχεια ρωσικό πληθυσμό.
Σήμερα στα νησιά ζουν περίπου 20.000 Ρώσοι. Οι κοινότητες είναι μικρές και αντιμετωπίζουν δύσκολες κλιματικές συνθήκες, όμως η περιοχή διαθέτει σημαντικούς αλιευτικούς πόρους και ορυκτό πλούτο.
Στρατηγικό «κλειδί» στον βόρειο Ειρηνικό
Η σημασία των Κουρίλων δεν είναι μόνο ιστορική ή συμβολική. Η αλυσίδα των νησιών εκτείνεται ανάμεσα στη χερσόνησο της Καμτσάτκα και το Χοκάιντο, δημιουργώντας ένα φυσικό τόξο που χωρίζει τη Θάλασσα του Οχότσκ από τον βόρειο Ειρηνικό.
Η γεωγραφική τους θέση έχει προσδώσει στα νησιά ιδιαίτερη στρατιωτική αξία. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο η Σοβιετική Ένωση ανέπτυξε στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην περιοχή, ενώ και σήμερα η Μόσχα αντιμετωπίζει τις Κουρίλες ως κρίσιμο τμήμα της άμυνας της ρωσικής Άπω Ανατολής.
Η παρουσία της Ρωσίας στα νησιά αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Μόσχα ενισχύει τη στρατιωτική και πολιτική της δραστηριότητα στον Ειρηνικό και οι σχέσεις της με την Ιαπωνία έχουν επιδεινωθεί σημαντικά μετά την εισβολή στην Ουκρανία.
Η Ουκρανία πάγωσε την προσπάθεια προσέγγισης
Η εδαφική διαφορά αποτελούσε επί δεκαετίες το μεγαλύτερο εμπόδιο για την υπογραφή οριστικής συνθήκης ειρήνης μεταξύ Ρωσίας και Ιαπωνίας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι δύο χώρες είχαν κατά περιόδους επιχειρήσει να βρουν συμβιβαστική λύση. Οι προσπάθειες εντάθηκαν ιδιαίτερα τα προηγούμενα χρόνια, χωρίς όμως να οδηγήσουν σε οριστική συμφωνία.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, το Τόκιο υιοθέτησε πολύ σκληρότερη στάση απέναντι στη Μόσχα και επανέφερε, για πρώτη φορά από το 2003, τον χαρακτηρισμό των νησιών ως «παράνομα κατεχόμενων» από τη Ρωσία.
Η Μόσχα, από την πλευρά της, διέκοψε τις διαπραγματεύσεις για συνθήκη ειρήνης και εγκατέλειψε σειρά οικονομικών και άλλων συνεργατικών σχημάτων που συνδέονταν με τα διαφιλονικούμενα νησιά.
Από τον Μεντβέντεφ στον Πούτιν
Η επίσκεψη Πούτιν έχει ιδιαίτερο συμβολισμό και για έναν ακόμη λόγο. Ο πρώτος Ρώσος πρόεδρος που επισκέφθηκε τα διαφιλονικούμενα νησιά ήταν ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, το 2010, όταν βρισκόταν στο Κρεμλίνο.
Η επίσκεψη εκείνη είχε προκαλέσει έντονη αντίδραση από το Τόκιο. Ο Μεντβέντεφ επέστρεψε στην περιοχή το 2019, αυτή τη φορά ως πρωθυπουργός.
Η παρουσία τώρα του ίδιου του Πούτιν στο Ιτουρούπ αποτελεί, επομένως, μια σαφή επαναβεβαίωση της ρωσικής κυριαρχίας στην περιοχή σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις Μόσχας και Τόκιο βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων δεκαετιών.
Ένα μήνυμα με αποδέκτες πέρα από την Ιαπωνία
Η επίσκεψη δεν αφορά μόνο τη διμερή διαμάχη. Οι Κουρίλες βρίσκονται σε μια περιοχή όπου συναντώνται τα στρατηγικά συμφέροντα της Ρωσίας, της Ιαπωνίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας.
Για τη Μόσχα, η ενίσχυση της παρουσίας της στην Άπω Ανατολή συνδέεται με την προστασία των θαλάσσιων οδών, των στρατιωτικών υποδομών και της πρόσβασης στον Ειρηνικό. Για το Τόκιο, η ρωσική στρατιωτική παρουσία στα βόρεια σύνορά του αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εικόνας ασφαλείας που περιλαμβάνει επίσης την Κίνα και τη Βόρεια Κορέα.
Έτσι, η επίσκεψη Πούτιν στο Ιτουρούπ λειτουργεί ταυτόχρονα ως ιστορικό μήνυμα, επίδειξη κυριαρχίας και πολιτική δήλωση για τον συσχετισμό δυνάμεων στον βόρειο Ειρηνικό.
Μια παλιά διαμάχη που επιστρέφει στο προσκήνιο
Ογδόντα ένα χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η διαμάχη για τις Κουρίλες εξακολουθεί να εμποδίζει την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων Ρωσίας και Ιαπωνίας.
Η επίσκεψη του Πούτιν στο Ιτουρούπ δεν αλλάζει το εδαφικό καθεστώς των νησιών, στέλνει όμως ένα σαφές πολιτικό μήνυμα: η Μόσχα δεν προτίθεται να υποχωρήσει από την περιοχή που θεωρεί αναπόσπαστο τμήμα της επικράτειάς της.
Για το Τόκιο, αντίθετα, η κίνηση αποτελεί ακόμη μία επιβεβαίωση ότι η διαμάχη των «Βόρειων Περιοχών» παραμένει ανοιχτή. Και όσο ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζει να διαμορφώνει τις σχέσεις της Ρωσίας με τη Δύση και τους συμμάχους της στην Ασία, οι Κουρίλες αναμένεται να παραμείνουν ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία του γεωπολιτικού χάρτη του Ειρηνικού.
