Η εξόντωση του διαβόητου βαρόνου των ναρκωτικών «Ελ Μέντσο» παρουσιάστηκε ως απόδειξη ότι το Μεξικό μπορεί να επιβάλει την τάξη χωρίς ξένη στρατιωτική παρέμβαση. Αντί για σταθερότητα, όμως, ακολούθησε κύμα βίας και μια νέα φάση έντασης με τις Ηνωμένες Πολιτείες, που επαναφέρουν στο τραπέζι το σενάριο άμεσης εμπλοκής.
Η στρατηγική Σέινμπαουμ και το μήνυμα προς τον Τραμπ
Η πρόεδρος του Μεξικού Κλαούντια Σέινμπαουμ ανέλαβε την εξουσία τον Οκτώβριο του 2024 με σαφή στόχο: επαναφορά του κρατικού ελέγχου απέναντι στα πανίσχυρα καρτέλ. Η γραμμή της είναι ξεκάθαρη. Η εθνική κυριαρχία δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης και η αντιμετώπιση του οργανωμένου εγκλήματος αποτελεί ευθύνη των μεξικανικών αρχών.
Η θέση αυτή διατυπώθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ επανέφερε δημοσίως την πρόταση αποστολής αμερικανικών στρατευμάτων στα σύνορα, με στόχο την «εκκαθάριση» των περιοχών που ελέγχουν τα καρτέλ. Η Σέινμπαουμ απάντησε με πράξεις: εξουσιοδότησε μια επιχείρηση υψηλής έντασης που κατέληξε, στις 22 Φεβρουαρίου, στον θάνατο του Νεμέσιο Οσεγκέρα Σερβάντες, γνωστού ως «Ελ Μέντσο».
Η πτώση του «Ελ Μέντσο» και το κενό εξουσίας
Ο «Ελ Μέντσο», ηγέτης του καρτέλ Καρτέλ Νέα Γενιά του Χαλίσκο (CJNG), συγκαταλεγόταν επί χρόνια στους πλέον καταζητούμενους εγκληματίες του Μεξικού. Η επιχείρηση που οδήγησε στην εξόντωσή του οργανώθηκε υπό τον συντονισμό του υπουργού Ασφάλειας Ομάρ Γκαρσία Αρφούς, ο οποίος απέκτησε διευρυμένες αρμοδιότητες ως επικεφαλής της εθνικής στρατηγικής κατά των ναρκωτικών.
Οι αριθμοί που παρουσιάζει η κυβέρνηση ενισχύουν την εικόνα μιας επιθετικής πολιτικής: δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις, χιλιάδες κατασχέσεις όπλων, εκατοντάδες εργαστήρια παραγωγής ναρκωτικών που τέθηκαν εκτός λειτουργίας μέσα σε έναν χρόνο. Η εξόντωση του «Ελ Μέντσο» προβαλλόταν ως τομή. Στην πράξη, λειτούργησε ως καταλύτης αποσταθεροποίησης.
Έκρηξη βίας και οργανωμένη αντεπίθεση
Μετά τον θάνατο του αρχηγού του, το CJNG δεν κατέρρευσε. Αντιθέτως, ενεργοποίησε ένα σχέδιο άμεσης αντίδρασης. Σε πολιτείες όπως το Χαλίσκο, ομάδες ενόπλων προχώρησαν σε πυρπολήσεις οχημάτων, αποκλεισμούς οδικών αξόνων και συντονισμένες επιθέσεις εναντίον δυνάμεων ασφαλείας.
Η εικόνα που προέκυψε ανέδειξε τον βαθμό θεσμικής οργάνωσης των καρτέλ. Οι δομές διοίκησης, τα εφεδρικά δίκτυα και οι τοπικές συμμαχίες επέτρεψαν στη οργάνωση να απορροφήσει το πλήγμα και να επιδείξει ισχύ. Η αποδυνάμωση ενός καρτέλ μεταβάλλει τις ισορροπίες, χωρίς να μειώνει κατ’ ανάγκην το συνολικό επίπεδο βίας. Το κενό ηγεσίας συχνά πυροδοτεί εσωτερικές συγκρούσεις ή διεκδικήσεις εδαφών από ανταγωνιστικές ομάδες.
Τα καρτέλ ως παράλληλη εξουσία
Η επιρροή οργανώσεων όπως το CJNG δεν στηρίζεται μόνο στον οπλισμό τους. Σε πολλές φτωχές περιοχές του Μεξικού, τα καρτέλ λειτουργούν ως άτυποι πάροχοι κοινωνικών υπηρεσιών: διανέμουν τρόφιμα, χρηματοδοτούν τοπικές υποδομές, προσφέρουν προστασία. Εκεί όπου το κράτος απουσιάζει, η εγκληματική οργάνωση εγκαθιστά ένα καθεστώς ελέγχου με κοινωνικά ανταλλάγματα.
Αυτό το πλέγμα εξηγεί γιατί η εξόντωση ενός ηγέτη δεν ισοδυναμεί με διάλυση του μηχανισμού. Η αναπαραγωγή της ισχύος είναι ενσωματωμένη στη δομή των καρτέλ.
Ο ρόλος των ΗΠΑ και το γεωπολιτικό υπόβαθρο
Ο Λευκός Οίκος αναγνώρισε ότι παρείχε πληροφορίες που συνέβαλαν στην επιχείρηση κατά του «Ελ Μέντσο» και χαιρέτισε το αποτέλεσμα ως επιτυχία. Την ίδια στιγμή, Αμερικανοί αξιωματούχοι επέκριναν τη μεξικανική κυβέρνηση για την αδυναμία της να περιορίσει το κύμα βίας που ακολούθησε.
Η αστάθεια αγγίζει και αμερικανικά συμφέροντα. Η συνδιοργάνωση του Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου 2026 από ΗΠΑ, Μεξικό και Καναδά αυξάνει την πίεση για εγγυήσεις ασφάλειας, ενώ οι ταξιδιωτικές οδηγίες προς Αμερικανούς πολίτες βρίσκονται ήδη στο μικροσκόπιο.
Σε αυτό το περιβάλλον, ένα σοβαρό περιστατικό με θύματα Αμερικανούς πολίτες θα μπορούσε να αξιοποιηθεί πολιτικά στην Ουάσιγκτον. Η ρητορική περί άμεσης στρατιωτικής δράσης παραμένει ενεργή και η συζήτηση για διασυνοριακές επιχειρήσεις δεν έχει κλείσει.
Μια νίκη με αβέβαιο αποτύπωμα
Η επιχείρηση κατά του «Ελ Μέντσο» καταγράφεται ως επιχειρησιακό επίτευγμα. Η πολιτική της σημασία, όμως, παραμένει ανοιχτή. Η μεξικανική κυβέρνηση επιδιώκει να αποδείξει ότι διαθέτει τα μέσα και τη βούληση να επιβάλει τον νόμο χωρίς εξωτερική επιτήρηση. Οι εξελίξεις δείχνουν ότι η σύγκρουση με τα καρτέλ αποτελεί ταυτόχρονα εσωτερικό πόλεμο φθοράς και πεδίο γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης.
Το ερώτημα δεν αφορά μόνο την τύχη ενός βαρόνου των ναρκωτικών. Αφορά την ισορροπία ισχύος στη Βόρεια Αμερική και το αν η μάχη κατά των καρτέλ θα παραμείνει υπόθεση εθνικής κυριαρχίας ή θα μετατραπεί σε πρόσχημα ευρύτερης παρέμβασης.
