Η πρώτη στην ιστορία τριμερής σύνοδος κορυφής ανάμεσα στους προέδρους των ΗΠΑ, της Κίνας και της Ρωσίας ολοκληρώθηκε στη Σεντζέν, με την υιοθέτηση κοινής διακήρυξης για την ειρήνη, τα πυρηνικά όπλα και τον ρόλο των διεθνών θεσμών.
Ο Ντόναλντ Τραμπ, ο Σι Τζινπίνγκ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν συναντήθηκαν κεκλεισμένων των θυρών στη βίλα Κιλίν, σε μια συζήτηση που διήρκεσε περίπου 80-90 λεπτά, σύμφωνα με τις διαφορετικές ανταποκρίσεις από την Κίνα.
Το πολιτικό αποτύπωμα της συνάντησης είναι ήδη σημαντικό, ακόμη κι αν παραμένει άγνωστο το πλήρες περιεχόμενο των διαπραγματεύσεων. Οι τρεις ηγέτες διακήρυξαν ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να έχει νικητές και δεν πρέπει ποτέ να διεξαχθεί, ενώ συμφώνησαν, σύμφωνα με τις ανακοινώσεις που μεταδόθηκαν, ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και αντίστοιχοι διεθνείς οργανισμοί δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα όρια της δικαιοδοσίας τους.
Πίσω από τη διπλωματική γλώσσα, όμως, διακρίνονται διαφορετικές επιδιώξεις. Ο Τραμπ θέλει να εμφανιστεί ως ο ηγέτης που μπορεί να διαπραγματεύεται ταυτόχρονα με τις δύο μεγάλες δυνάμεις, ο Πούτιν επιδιώκει την πολιτική επανένταξη της Ρωσίας στο κέντρο των διεθνών αποφάσεων και ο Σι αξιοποιεί την παρουσία των δύο προέδρων για να προβάλει την Κίνα ως τον νέο διπλωματικό κόμβο του πλανήτη.
Το μεγάλο ερώτημα αφορά πλέον την Ευρώπη και τις χώρες που δεν συμμετείχαν στη συνάντηση. Μπορεί να διαμορφώνεται μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας με βάση τις συνεννοήσεις των τριών ισχυρότερων πυρηνικών δυνάμεων, χωρίς τη συμμετοχή της Ουκρανίας, των Ευρωπαίων και των υπόλοιπων άμεσα ενδιαφερόμενων κρατών; Οι πρώτες αντιδράσεις από τη Μόσχα δείχνουν ότι αυτή ακριβώς είναι η πολιτική ανάγνωση που επιχειρεί να επιβάλει το Κρεμλίνο.
Η «Διακήρυξη Ειρήνης» και το κοινό μήνυμα για τα πυρηνικά
Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις που ακολούθησαν τη σύνοδο, οι τρεις ηγέτες υιοθέτησαν κοινή διακήρυξη, η οποία χαρακτηρίστηκε «Διακήρυξη Ειρήνης». Κεντρικό σημείο της είναι η θέση ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει ποτέ να ξεσπάσει.
Η διατύπωση παραπέμπει στη γνωστή κοινή δήλωση Ρόναλντ Ρέιγκαν και Μιχαήλ Γκορμπατσόφ το 1985, σύμφωνα με την οποία ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να κερδηθεί και δεν πρέπει ποτέ να διεξαχθεί. Η επανάληψή της από τους ηγέτες των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια περίοδο κατά την οποία οι περιορισμοί στα πυρηνικά οπλοστάσια έχουν αποδυναμωθεί.
Ο Τραμπ υποστήριξε στην έναρξη της συνάντησης ότι οι τρεις χώρες βρίσκονται σε μοναδική θέση για να συζητήσουν τη μείωση των πυρηνικών όπλων και τον περιορισμό του κινδύνου χρήσης τους. Αναγνώρισε, ωστόσο, ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο για έναν ηγέτη να εγκαταλείψει ένα τέτοιο οπλοστάσιο.
Από την πλευρά του, ο Σι Τζινπίνγκ ήταν πιο κατηγορηματικός στη δημόσια διατύπωσή του: «Τα πυρηνικά όπλα πρέπει να απαγορευτούν πλήρως και να εξαλειφθούν». Η τοποθέτησή του συνοδεύτηκε από την επισήμανση ότι η συνεργασία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων είναι προϋπόθεση για την παγκόσμια σταθερότητα.
Η ρωσική πλευρά επιχείρησε να εντάξει τη συζήτηση στο ευρύτερο πλαίσιο της διεθνούς νομιμότητας. Ο Πούτιν επικαλέστηκε την κοινή νίκη των τριών χωρών στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ίδρυση του ΟΗΕ, υπογραμμίζοντας ότι αποτελεί υποχρέωση των μεγάλων δυνάμεων να διατηρήσουν και να ενισχύσουν το διεθνές σύστημα δικαίου.
Η αντίφαση είναι εμφανής: οι τρεις χώρες συμφωνούν στη γενική αρχή της ειρήνης και της διεθνούς νομιμότητας, αλλά παραμένουν βαθιά διχασμένες ως προς το ποιοι θεσμοί έχουν δικαίωμα να ελέγχουν τις πράξεις των ισχυρών κρατών.
Το κοινό μέτωπο κατά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου
Ένα από τα πιο πολιτικά φορτισμένα σημεία της συνάντησης ήταν η επίθεση του Ντόναλντ Τραμπ στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Ο Αμερικανός πρόεδρος έθεσε το ζήτημα της προστασίας της εθνικής κυριαρχίας από «ανεξέλεγκτες διεθνείς οργανώσεις», χαρακτηρίζοντας το ΔΠΔ έναν θεσμό που «έχει βγει εκτός ελέγχου» και έχει υπερβεί κατά πολύ τα όρια της δικαιοδοσίας του.
Η τοποθέτηση είχε ιδιαίτερη σημασία για τον Πούτιν. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει εκδώσει ένταλμα σύλληψης σε βάρος του Ρώσου προέδρου για την παράνομη απέλαση και μεταφορά παιδιών από την Ουκρανία. Ένταλμα έχει εκδοθεί επίσης σε βάρος του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου για φερόμενα εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Γάζα.
Η δημόσια αμφισβήτηση του ΔΠΔ από τον Τραμπ, παρουσία του Πούτιν, προσφέρει στη Μόσχα ένα σημαντικό πολιτικό επιχείρημα. Ο Ρώσος πρόεδρος μπορεί να παρουσιάσει την κριτική προς το Δικαστήριο ως κοινή θέση των μεγάλων δυνάμεων και όχι ως μονομερή ρωσική αντίδραση στα εντάλματα σύλληψης.
Οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα δεν είναι συμβαλλόμενα κράτη στο Καταστατικό της Ρώμης και δεν αναγνωρίζουν τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι μπορούν να καταργήσουν ή να τροποποιήσουν τη δικαιοδοσία του με μια πολιτική συμφωνία μεταξύ τους.
Η σύμπτωση των τριών ηγετών στο συγκεκριμένο ζήτημα είναι ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πολιτικά αποτελέσματα της συνόδου. Δείχνει ότι η συζήτηση για τη διεθνή νομιμότητα μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο συνεννόησης μεταξύ δυνάμεων που διαφωνούν σχεδόν σε όλα τα υπόλοιπα.
Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» και το μήνυμα του Σι προς τον Τραμπ
Ο Κινέζος πρόεδρος επιχείρησε να δώσει στη συνάντηση ένα ευρύτερο στρατηγικό περιεχόμενο, επαναφέροντας την έννοια της «Παγίδας του Θουκυδίδη». Απευθυνόμενος στον Τραμπ, υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία πρέπει να λειτουργούν ως εταίροι, να αποφεύγουν τη σύγκρουση και να αναζητούν τρόπους υπέρβασης των ανταγωνισμών τους.
«Η “Παγίδα του Θουκυδίδη” δεν είναι σε καμία περίπτωση αναπόφευκτη. Το κλειδί βρίσκεται στις επιλογές που κάνουν οι μεγάλες δυνάμεις», δήλωσε, σύμφωνα με το κινεζικό πρακτορείο Xinhua.
Η θεωρία, που έγινε ευρύτερα γνωστή από τον Αμερικανό καθηγητή του Χάρβαρντ Γκράχαμ Άλισον, περιγράφει τον αυξημένο κίνδυνο πολέμου όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια ήδη κυρίαρχη. Η ιστορική αναφορά προέρχεται από τον Θουκυδίδη και την ανάλυσή του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο: την άνοδο της Αθήνας και τον φόβο που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη.
Το μήνυμα του Σι απευθύνεται πρωτίστως στην Ουάσιγκτον. Το Πεκίνο δεν θέλει να εμφανίζεται ως δύναμη που επιδιώκει να ανατρέψει με πολεμικά μέσα την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Θέλει, αντίθετα, να αναγνωριστεί ως ισότιμος συνομιλητής, με δικαίωμα συμμετοχής στη διαμόρφωση των διεθνών κανόνων.
Η διατύπωση έχει και μια δεύτερη ανάγνωση. Ο Σι προτείνει μια σχέση συνεννόησης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, χωρίς να αποδέχεται ότι η Κίνα οφείλει να περιορίσει τις φιλοδοξίες της ή να ακολουθήσει τις στρατηγικές επιλογές των ΗΠΑ. Η «στρατηγική σταθερότητα» που επικαλείται το Πεκίνο σημαίνει πρωτίστως αναγνώριση των δικών του συμφερόντων και της αυξανόμενης διεθνούς ισχύος του.
Ουκρανία: Δεν ήταν το κύριο θέμα, αλλά ο Πούτιν πήρε αυτό που ήθελε
Το Κρεμλίνο διευκρίνισε μετά τη σύνοδο ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αποτέλεσε το κύριο θέμα της τριμερούς συνάντησης. Η ανακοίνωση ήρθε από τον εκπρόσωπο του Ρώσου προέδρου, Ντμίτρι Πεσκόφ, ο οποίος επιχείρησε να διαχωρίσει τις συνομιλίες των τριών ηγετών από τις ξεχωριστές διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό του πολέμου.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το ουκρανικό απουσίασε από τη συζήτηση. Ο Πούτιν αναφέρθηκε στις περιφερειακές συγκρούσεις, ενώ ο Τραμπ είχε ήδη δηλώσει ότι επιθυμεί να υπάρξει πρόοδος για τον τερματισμό του πολέμου. Στην εναρκτήρια τοποθέτησή του είπε ότι πιστεύει πως ο Ρώσος πρόεδρος θέλει να τελειώσει η σύγκρουση και πρόσθεσε ότι ελπίζει το ίδιο και για την «άλλη πλευρά», αποφεύγοντας να κατονομάσει την Ουκρανία.
Η διατύπωση αυτή προκάλεσε πολιτικό ενδιαφέρον, καθώς τοποθετεί τον επιτιθέμενο και τον αμυνόμενο στην ίδια λεκτική εξίσωση, χωρίς αναφορά στη ρωσική εισβολή του 2022. Ο Πούτιν, από την πλευρά του, απέφυγε να αναφερθεί ευθέως στην ευθύνη της Μόσχας για τον πόλεμο.
Η διμερής συνάντηση Τραμπ – Πούτιν, που είχε προηγηθεί, διήρκεσε περίπου 35-40 λεπτά. Σύμφωνα με τον σύμβουλο του Κρεμλίνου Γιούρι Ουσάκοφ, η Ουκρανία ήταν το βασικό αντικείμενο της συζήτησης, η οποία είχε προπαρασκευαστικό χαρακτήρα ενόψει της τριμερούς.
Το Κίεβο, πάντως, δεν είχε θέση στο τραπέζι της βίλας Κιλίν. Η απουσία του Ζελένσκι από μια συζήτηση στην οποία εξετάστηκαν οι διεθνείς όροι ασφαλείας και οι περιφερειακές συγκρούσεις ενισχύει τις ανησυχίες ότι οι μεγάλες δυνάμεις μπορεί να επιχειρήσουν να καθορίσουν τις παραμέτρους μιας διευθέτησης χωρίς την άμεση συμμετοχή της χώρας που βρίσκεται στο επίκεντρο του πολέμου.
Η Ευρώπη εκτός τραπεζιού – Το μήνυμα Μεντβέντεφ
Η πιο άμεση πολιτική συνέπεια της συνόδου αφορά τη θέση της Ευρώπης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν συμμετείχαν στη συνάντηση, παρότι οι αποφάσεις που ενδεχομένως θα προκύψουν από τις επαφές των τριών προέδρων επηρεάζουν άμεσα την ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Την πολιτική αυτή διάσταση ανέδειξε ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας και νυν αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Ασφαλείας, Ντμίτρι Μεντβέντεφ. Σχολιάζοντας τη σύνοδο, υποστήριξε ότι οι ηγέτες της Ρωσίας, των ΗΠΑ και της Κίνας διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας, ενώ οι Ευρωπαίοι έχουν ουσιαστικά θέσει τους εαυτούς τους εκτός της ομάδας που επηρεάζει τις αποφάσεις.
Η δήλωση δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη επίθεση της Μόσχας κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αποτυπώνει τη ρωσική προσπάθεια να παρουσιάσει τη διεθνή πολιτική ως υπόθεση τριών μεγάλων δυνάμεων, στις οποίες η Ευρώπη δεν διαθέτει πλέον αυτοτελή διαπραγματευτική ισχύ.
Την ίδια ώρα, ο Αμερικανός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ αναμενόταν να μεταβούν στο Βερολίνο για συνομιλίες με Ουκρανούς αξιωματούχους και Ευρωπαίους διαπραγματευτές. Στην ατζέντα βρίσκονται οι εγγυήσεις ασφαλείας για την Ουκρανία, η οικονομική ανοικοδόμησή της και η προετοιμασία του επόμενου γύρου διαπραγματεύσεων.
Η Ευρώπη καλείται έτσι να διαχειριστεί μια δύσκολη αντίφαση: χρειάζεται την αμερικανική συμμετοχή για την επίλυση του ουκρανικού, αλλά ταυτόχρονα κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με αποφάσεις που θα έχουν ληφθεί χωρίς τη δική της παρουσία.
Η Μόσχα, μάλιστα, έσπευσε να υποβαθμίσει τη σημασία των συναντήσεων στο Βερολίνο, υποστηρίζοντας ότι το ουσιαστικό κέντρο αποφάσεων βρίσκεται πλέον στη Σεντζέν.
Τα ρωσικά πυρηνικά βομβαρδιστικά και το μήνυμα στον Ειρηνικό
Την ίδια στιγμή που ο Πούτιν συμμετείχε στη διπλωματική συνάντηση της Σεντζέν, η Ρωσία φρόντισε να υπενθυμίσει τη στρατιωτική παρουσία της στην Ασία.
Δύο στρατηγικά βομβαρδιστικά Tu-95MS, ικανά να μεταφέρουν πυρηνικά όπλα, έφτασαν στο αεροδρόμιο Ντα Νανγκ του Βιετνάμ στις 17 Νοεμβρίου, συνοδευόμενα από αεροσκάφη υποστήριξης και εναέριου ανεφοδιασμού. Η μετακίνησή τους ακολούθησε πτήσεις ρωσικών στρατιωτικών αεροσκαφών κοντά στην Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και την Ταϊβάν, προκαλώντας κινητοποίηση των αμυντικών μηχανισμών της περιοχής.
Σύμφωνα με αναλύσεις που επικαλείται το Reuters, η τελευταία γνωστή ανάπτυξη ρωσικών στρατηγικών βομβαρδιστικών στο Βιετνάμ είχε πραγματοποιηθεί το 2014. Επομένως, η σημερινή κίνηση αποτελεί σπάνια επανεμφάνιση της ρωσικής στρατηγικής αεροπορίας στη Νοτιοανατολική Ασία.
Το μήνυμα είναι σαφές: παρά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις δυτικές κυρώσεις, η Μόσχα διατηρεί τη δυνατότητα προβολής στρατιωτικής ισχύος στον Ειρηνικό. Η Ρωσία θέλει να δείξει ότι δεν είναι απλώς ένας ευρωπαϊκός παράγοντας που εξαρτάται από τις εξελίξεις στο ουκρανικό μέτωπο, αλλά δύναμη με παρουσία και συμφέροντα σε ολόκληρη την Ευρασία.
Νέα Γιάλτα ή μια συμφωνία των ισχυρών χωρίς δεσμεύσεις;
Οι συγκρίσεις με τη Διάσκεψη της Γιάλτας το 1945 είναι αναπόφευκτες, αλλά χρειάζονται προσοχή. Τότε, ο Ρούζβελτ, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν διαπραγματεύθηκαν τη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, σε μια Ευρώπη που έβγαινε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στη Σεντζέν δεν έχει ανακοινωθεί κάποια αντίστοιχη συμφωνία κατανομής σφαιρών επιρροής. Η κοινή διακήρυξη για την ειρήνη και τα πυρηνικά δεν ισοδυναμεί με μια νέα διεθνή συνθήκη ούτε αποδεικνύει ότι οι τρεις χώρες έχουν συμφωνήσει σε κοινή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Ωστόσο, η ίδια η εικόνα των τριών ηγετών γύρω από ένα τραπέζι, χωρίς την παρουσία των Ευρωπαίων ή της Ουκρανίας, έχει τη δική της πολιτική σημασία. Η Κίνα αναλαμβάνει τον ρόλο του οικοδεσπότη, οι ΗΠΑ εμφανίζονται πρόθυμες να συνομιλήσουν με τη Μόσχα και η Ρωσία επιστρέφει στη διεθνή σκηνή ως ισότιμος συνομιλητής.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν αυτή η συνάντηση θα αποτελέσει την αρχή μιας νέας διαδικασίας διαπραγματεύσεων ή εάν θα μείνει μια εντυπωσιακή διπλωματική παράσταση, πίσω από την οποία κάθε πλευρά θα συνεχίσει τη δική της στρατηγική.
Για την Ευρώπη, πάντως, η προειδοποίηση είναι ήδη ορατή. Εάν η ασφάλεια της ευρωπαϊκής ηπείρου συζητείται κυρίως μεταξύ Ουάσιγκτον, Μόσχας και Πεκίνου, χωρίς ουσιαστική ευρωπαϊκή συμμετοχή, τότε το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Αφορά τη θέση της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης.
Η Σεντζέν δεν μοίρασε τον κόσμο όπως η Γιάλτα. Έδειξε, όμως, ποιοι διεκδικούν σήμερα το δικαίωμα να αποφασίζουν για το μέλλον του.












