Μόλις τέσσερα 24ωρα μετά την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της Βεγγάζης, έγινε στην Άγκυρα συνάντηση του υφυπουργού Άμυνας της κυβέρνησης της Τρίπολης Αλ-Ζούμπι με τον Σαντάμ Χαφτάρ, γιό του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ που έχει τον έλεγχο στα ανατολική της χώρας. Δεν εκδόθηκε επίσημη ανακοίνωση, αλλά πηγές επιβεβαίωσαν ότι οι συνομιλίες αφορούσαν πιθανή συμφωνία-πλαίσιο στο στρατιωτικό σκέλος της αμερικανικής πρωτοβουλίας για ενοποίηση της ηγεσίας του στρατού Ανατολής και Δύσης, με τουρκική διαμεσολάβηση. Η προκαταρκτική συμφωνία θα αφαιρούσε από τον Χαλίφα Χαφτάρ τον τίτλο του αρχιστράτηγου και θα δημιουργούσε νέο «Συμβούλιο Γενικής Διοίκησης Στρατού» με συμπροεδρία Αλ-Ζούμπι και Σαντάμ Χαφτάρ.
Η είδηση πέρασε στα “ψιλά” ακόμα και στα τουρκικά μέσα ενημέρωσης, επισημαίνεται, όμως, από το LibyaObserver και ενδεχομένως να αποτελεί κάτι πολύ σοβαρότερο και με μεγάλη γεωπολιτική σημασία για τους συσχετισμούς στην ανατολική Μεσόγειο. Κατά πολλούς, ίσως εξηγεί και την ανακοίνωση “ίσων αποστάσεων” που εξέδωσε το Στέϊτ Ντιπάρτμεντ για την κύρωση του μνημονίου από την Βεγγάζη, σε αντιδιαστολή με τις καταδικαστικές ανακοινώσεις της ΕΕ (Φον ντερ Λάϊεν, Κόστα, “27”).
Πρόσωπο- κλειδί σε όλα αυτά είναι ο διαμεσολαβητής Μασάντ Μπούλος, ένας άνθρωπος που συνομιλεί απευθείας με τον Ντόναλντ Τραμπ και έχει αναπτύξει έντονη δραστηριότητα στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής εδώ και καιρό. Θεωρείται, δε, συνομιλητής και του πρέσβη των ΗΠΑ στην Άγκυρα, Τομ Μπάρακ.
Εάν πίσω από την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από την Βεγγάζη αποτελεί ψηφίδα του “σχεδίου Μπούλος” (όπως το αποκαλούν πιά αρκετοί) για την ενοποίηση της Λιβύης, με τουρκική διαμεσολάβηση και, τελικά, υπό τον έλεγχο της Άγκυρας, τότε τα πράγματα μπορεί να αποδειχθούν δυσκολότερα για τα συμφέροντα της Ελλάδας, αλλά και της Αυγύπτου. Τα άμεσα αντανακλαστικά Αθήνας και Καϊρου για επέκταση της μεταξύ τους συμφωνίας για την ΑΟΖ επιβεβαιώνει: πρώτον, ότι και οι δύο χώρες αιφνιδιάστηκαν, και, δεύτερον, ότι σπεύδουν να οχυρωθούν διπλωματικά έναντι του κινδύνου η Τουρκία να καταστήσει ουσιαστικά την Λιβύη δικό της “προτεκτοράτο” με αμερικανικό έλεγχο.
Το think tank Nexus αναφέρει ότι την ημέρα της ψηφοφορίας (20/10) για την κύρωση του μνημονίου βρέθηκε στην Βεγγάζη ο επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραχίμ Καλίν, ενώ αμέσως μετά το Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν τηλεφώνησε στον Σαντάμ Χαφτάρ για να τον ευχαριστήσει.
Και σημειώνει πώς αυτό που συμβαίνει είναι μία μεταβολή των συσχετισμών στην περιοχή:
Η υπογραφή της Ανατολικής Λιβύης αφήνει αμετάβλητο το δίκαιο της θάλασσας, ωστόσο μεταβάλλει σημαντικά την ισορροπία δυνάμεων γύρω από την ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία έχει κάνει την πλευρά που η ίδια πολέμησε το 2020 συνυπογράφουσα τον χάρτη που απέκτησε σε αυτόν τον πόλεμο. Η Άγκυρα κέρδισε την υπογραφή φλερτάροντας τον Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος θέλει τουρκική βοήθεια στην προσπάθειά του να διαδεχθεί τον πατέρα του. Η Αίγυπτος πληρώνει το βαρύτερο τίμημα. Τον Ιούνιο του 2020, ο πρόεδρός της, Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, κήρυξε τη Σύρτη και την αλ-Τζούφρα «κόκκινη γραμμή» για την υποστηριζόμενη από την Τουρκία προέλαση. Έξι χρόνια αργότερα, ο “πελάτης” του Καΐρου στη Βεγγάζη υιοθέτησε μια γραμμή που το υπουργείο Εξωτερικών της Αιγύπτου αποκαλεί «σαφή παραβίαση» των κυριαρχικών της δικαιωμάτων, αφού οι δεσμοί των Χαφτάρ με το Κάιρο είχαν ψυχρανθεί λόγω της χρήσης της ανατολικής Λιβύης για τον εφοδιασμό των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης του Σουδάν. Η μία σχολή αποκαλεί την ψηφοφορία κρίσιμη καμπή. Η Ελλάδα, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Αίγυπτος λένε ότι δεν αλλάζει τίποτα. Και οι δύο έχουν δίκιο, η πρώτη για τη Λιβύη και η δεύτερη για το δίκαιο…
Ο “Πολίτης” της Κύπρου αναφέρει επίσης ότι η ελληνική διπλωματία γνώριζε πώς κάτι τέτοιο επρόκειτο να συμβεί. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του δημοσιογράφου Sean Mathews στο Middle East Eye , που δημοσιεύθηκε στις 20 Οκτωβρίου, η ελληνική κυβέρνηση προσπάθησε τις ημέρες πριν από την ψηφοφορία να κινητοποιήσει περιφερειακούς συμμάχους σε μια προσπάθεια να αποτρέψει την επικύρωση από το κοινοβούλιο που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη.
Επικαλούμενη πολλούς περιφερειακούς αξιωματούχους, το δημοσίευμα αναφέρει ότι η Αθήνα προσέγγισε την Αίγυπτο , το Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα , όλες χώρες που διατηρούν σχέσεις με το στρατόπεδο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ και έχουν συνεργαστεί με την Ελλάδα σε θέματα περιφερειακής ασφάλειας.
Αυτές οι προσπάθειες τελικά απέτυχαν, καθώς το κοινοβούλιο της Λιβύης ενέκρινε τη συμφωνία την Τρίτη, αντιστρέφοντας τη θέση που είχε υιοθετήσει το 2020, όταν απέρριψε το μνημόνιο και διέκοψε τους πολιτικούς δεσμούς με την Τουρκία.
Τα “ίχνη” υπήρχαν εδώ και μήνες. Για παράδειγμα, η Jerusalem Post επισήμαινε (18/8)ότι η διεύρυνση της τουρκικής επιρροής στην ανατολική Λιβύη συνδέεται με την αμερικανική ώθηση για επανένωση. Σύμφωνα με τη φερόμενη ρύθμιση, ο Σαντάμ Χαφτάρ θα ηγείτο νέου προεδρικού συμβουλίου, ενώ ο Ντμπεϊμπά ή ο ανιψιός του Ιμπραήμ θα κρατούσαν την πρωθυπουργία. Κατά την ανάλυση, η προσέγγιση Αιγύπτου–Τουρκίας είναι το φωτεινό σημείο στους υπολογισμούς της Ουάσιγκτον για τη Λιβύη.
Για “πρώϊμη ένδειξη της τουρκικής επιρροής και του σχεδίου ενοποίησης της Λιβύης” κάνει λόγο και το Al Jazeera, από τα τέλη Ιουνίου, με αφορμή τις επαφές της Άγκυρας με τους γιούς του Χαφτάρ και τον ίδιο τον στρατάρχη, ενώ το Inkstick, από τις 10/9, αναφέρει ότι “η αυξανόμενη σχέση της Τουρκίας με τον Χαφτάρ έρχεται καθώς η Ουάσιγκτον προωθεί νέα προσπάθεια επανένωσης, με την Άγκυρα να επιδιώκει επιρροή και στα δύο αντίπαλα στρατόπεδα.”.
Με μία γρήγορη ματιά στα διεθνή πρακτορεία της Μέσης Ανατολής φαίνεται πώς συγκλίνουσες πληροφορίες ανέφεραν πώς το “σχέδιο Μπούλος” είναι σε εξέλιξη και πώς Τρίπολη και Βεγγάζη έχουν κατ’ αρχήν συμφωνήσει για την ενοποίηση και πώς μένει να διευθετηθεί εάν πρωτεύουσα της ενοποιημένης Λιβύης θα είναι μία από τις δύο πόλεις, ή η “ουδέτερη” Σύρτη. Όλες οι αναλύσεις συμφωνούν πώς ο Μασάντ Μπούλος εκπροσωπεί απευθείας τα συμφέροντα της Ουάσιγκτον και πώς βρίσκεται σε στενή συνεργασία με τους ανθρώπους του Ταγίπ Ερντογάν.
Το σχέδιο Μπούλος
Πρόκειται για την αμερικανική πρωτοβουλία για ενοποίηση της διχασμένης Λιβύης, με επικεφαλής τον Μασάντ Μπούλος, σύμβουλο του Τραμπ για αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις. Οι επαφές ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο του 2025, με συνομιλίες στη Ρώμη μεταξύ Μπούλος, Σαντάμ Χαφτάρ και Ιμπραήμ Ντμπεϊμπά, συμβούλου και ανιψιού του πρωθυπουργού.
Μέχρις ώρας ο Λευκός Οίκος δεν έχει δημοσιοποιήσει ούτε κάποιο σχετικό προσχέδιο. Στη συνέντευξή του στο Al Hadath, ο Μπούλος το περιέγραψε ως προσωρινή ρύθμιση κατανομής εξουσίας: ο Ντμπεϊμπά θα παρέμενε πρωθυπουργός και ο Σαντάμ Χαφτάρ θα γινόταν επικεφαλής αναμορφωμένου Προεδρικού Συμβουλίου. Άλλες διαρροές δίνουν την πρωθυπουργία στον ανιψιό Ιμπραήμ. Οι εθνικές εκλογές θα μετατίθονταν σε μεταγενέστερο, απροσδιόριστο στάδιο.
Το σχέδιο επιχειρεί να μετατρέψει την οικονομική κρίση της Λιβύης σε κίνητρο συνεργασίας των αντιμαχόμενων πλευρών, με υπόσχεση αμερικανικών πετρελαϊκών επενδύσεων. Κι εδώ μπαίνουν, φυσικά, στην εξίσωση εταιρείες όπως η Chevron που έχει υπογράψει συμφωνίες ερευνών ή και εξόρυξης σχεδόν με όλες τις χώρες της περιοχής- και την Ελλάδα.
Η ενοποίηση της Λιβύης θα μπορούσε να είναι μία θετική εξέλιξη εφόσον προέκυπτε ένα κράτος με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο. Όμως, όλα δείχνουν ότι θα μετατραπεί σε ένα κράτος υπό τον τουρκικό στρατιωτικό έλεγχο και υπό τον αμερικανικό οικονομικό έλεγχο, και πώς το τουρκολιβυκό μνημόνιο, εφόσον δεν αρθεί στο πλαίσιο μιας τέτοιας συμφωνίας, θα δημιουργήσει ένα γεωπολιτικό “τετελεσμένο” ανεκτό από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι δηλώσεις του Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα περί “διευθετήσεων” που πρέπει να γίνουν και η ανακοίνωση του Στέϊτ Ντιπάρτμεν αυτό δείχνουν.
Στις επαφές που είχε τον Απρίλιο σε Βεγγάζη και Τρίπολη, ο Μασάντ Μπούλος είχε άλλωστε αποσαφηνίσει πώς όλα τελούν υπό την καθοδήγηση της Ουάσιγκτον (δηλώσεις εδώ).
Ο Μπούλος επιβεβαίωσε ότι η Ουάσινγκτον υποστηρίζει τον πολιτικό οδικό χάρτη υπό την ηγεσία της Αποστολής Υποστήριξης των Ηνωμένων Εθνών στη Λιβύη, θεωρώντας τον απαραίτητο εργαλείο για τη δημιουργία των απαραίτητων συνθηκών για τη διεξαγωγή εκλογών.
Τόνισε ότι το εθνικό συμφέρον πρέπει να υπερισχύει οποιωνδήποτε στενών ή ανταγωνιστικών ατζεντών στο εσωτερικό της Λιβύης.
Οι παρενέργειες
Οι απόψεις για πιθανές επιπτώσεις στη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας στην περιοχή ποικίλλουν. Είναι αλήθεια πώς η Αίγυπτος είναι περισσότερο ζημιωμένη προς το παρόν, όμως το Κάϊρο θα διεκδικήσει, με σοβαρή πιθανότητα να του αναγνωριστεί από την Ουάσιγκτον, το δικαίωμα να έχει λόγο σε μία ενοποιημένη Λιβύη.
Το ερώτημα είναι τι θα συμβεί με το τουρκολιβυκό μνημόνιο που είναι παράνομο.
Το think tank Nexus αναφέρει σχετικά και συνδέει την εξέλιξη της κύρωσης από την Βεγγάζη με το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης (GSI)- και αυτή είναι μία μάλλον δυσμενής προοπτική:
Περίπου το 40% των ερευνών του βυθού για τη Διασύνδεση Μεγάλης Θάλασσας, ένα καλώδιο ηλεκτρικής ενέργειας από την Κρήτη στην Κύπρο, απομένει να ολοκληρωθεί, κοντά στην Κάσο και την Κάρπαθο και προς την Κύπρο, σε ύδατα που διεκδικούν και οι δύο Ελλάδα και Τουρκία (τουρκικά πολεμικά πλοία ακολούθησαν ένα ιταλικό ερευνητικό πλοίο εκεί το 2024). Ένα ερευνητικό πλοίο με γαλλική σημαία περιμένει μια ελληνική ναυτική ειδοποίηση που αναμένεται εντός εβδομάδων. Ο Φιντάν λέει ότι η Τουρκία δεν θα φέρει καμία αντίρρηση, εφόσον λάβει γραπτή ειδοποίηση για τις εργασίες. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης, υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας, λέει ότι «Το μνημόνιο δεν θα εφαρμοστεί υπό οποιεσδήποτε συνθήκες» και ότι ζητείται άδεια μόνο από την Ελλάδα. Η Αμερική, η οποία χαρακτήρισε το μνημόνιο «προκλητικό» το 2020, τώρα απλώς παροτρύνει τους εταίρους της να επιλύσουν τις θαλάσσιες διαφορές διαπραγματευόμενοι καλή τη πίστει. Εάν η Αθήνα ή το Παρίσι στείλουν στην Άγκυρα αυτή την γραπτή ειδοποίηση, η Τουρκία θα έχει μετατρέψει την ψηφοφορία στη Βεγγάζη σε ένα δικαίωμα που αναγνωρίζεται στη θάλασσα χωρίς να στείλει ούτε μία φρεγάτα.
Μία άλλη αρνητική εκτίμηση προέρχεται από το Ίδρυμα για την Άμυνα των Δημοκρατικών στις ΗΠΑ: Κατά την FDD, η συμφωνία ανοίγει τον δρόμο για τουρκικές γεωτρήσεις σε αμφισβητούμενα ύδατα και θέτει την προοπτική ένοπλης σύγκρουσης Τουρκίας–Ελλάδας. Η Άγκυρα αντιμετωπίζει ήδη το όριο ως ενεργό: τον Απρίλιο τουρκικό drone διέσχισε την περιοχή κατά τη διάρκεια αμερικανικής άσκησης στη Λιβύη. Χωρίς ισχυρή αντίδραση της ΕΕ, η συμφωνία θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των δύο μελών του ΝΑΤΟ.
Είναι μάλλον βέβαιο πώς κατι τέτοιο δεν πρόκειται να συμβεί, είναι σαφές, όμως, πώς η Ελλάδα δεν μπόρεσε να αποτρέψει κάτι που είχε ήδη αποφασιστεί ως κεντρικός σχεδιασμός της Ουάσιγκτον και δη με βραχίονα την επιρροή της Τουρκίας. Σε αυτή τη διπλωματία προσκηνίου και παρασκηνίου υπό τον Μπούλος, η Άγκυρα είχε τον πρώτο λόγο και αυτό αποδεικνύει πώς σημασία τις περισσότερες φορές δεν έχουν οι δημόσιες φιολοφρονήσεις που λέγονται, αλλά αυτά που έχουν ήδη δρομολογηθεί σε “σκοτεινά δωμάτια”. Ίσως γι αυτό ο Γιώργος Γεραπετρίτης είπε (Παύλος Τσίμας, MegaNews) ότι “η συμφωνία κύρωσης δεν θα μπορούσε να μην είχε συμβεί”. Ήταν περίπου όλα προαποφασισμένα και η ελληνική διπλωματία προσπαθεί τώρα να δημιουργήσει αναχώματα. Αργά ή όχι θα φανεί.
Ωστόσο, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι δυνατότητες κινήσεων που έχει η Τουρκία- ειδικά με αμερικανική ανοχή ή και καθοδήγηση.
Η Τουρκία επιχειρεί να αντιδράσει και να υπερφαλαγγίσει τις ελληνικές κινήσεις. Η πρότασή της προς την Ιταλία, την Αίγυπτο και την Λιβύη για συνομιλίες που αφορούν την υφαλοκρηπίδα, δείχνει ότι πρόθεσή της είναι να περικυκλώσει την Ελλάδα, επιβάλλοντας τη δική της θεώρηση για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών στην ανατολική Μεσόγειο.
Η δήλωση, δε, του υπουργού Άμυνας της Τουρκίας, Γ. Γκιουλέρ, περί ετοιμότητας της Τουρκίας να υπογράψει συμφωνία καθορισμού θαλασσίων ζωνών με την Αίγυπτο, που θα εξασφάλιζε στο Κάιρο περίπου 15.000 τ. χλμ θαλάσσιας ζώνης επιπλέον σε σχέση με ενδεχόμενη συμφωνία του με την Ελλάδα, δείχνει ότι η Άγκυρα μετά την επικράτηση στη Λιβύη, στρέφει το ενδιαφέρον της στην Αίγυπτο, επιδιώκοντας να ενισχύσει τα ερείσματά της εκεί.
Οι περιπτώσεις δεν είναι ίδιες, βέβαια, καθώς, παρά την πρόσφατη προσέγγιση, το Κάιρο αντιμετωπίζει με καχυποψία την Τουρκία, ενώ η Ελλάδα παραμένει για την Αίγυπτο ο βασικός δίαυλος προς την Ε.Ε. και τα κονδύλιά της.
