Η Ευρώπη της επόμενης ημέρας δεν μπορεί να στηρίζεται στις παλιές βεβαιότητες. Αυτό ήταν το βασικό μήνυμα της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ετήσια ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρουσίασε ένα σχέδιο που συνδέει άμεσα την οικονομική ανταγωνιστικότητα με την άμυνα, την ενεργειακή αυτονομία με την κλιματική πολιτική και την τεχνολογική κυριαρχία με την προστασία της δημοκρατίας.
Η έκτη ομιλία της φον ντερ Λάιεν για την Κατάσταση της Ένωσης και η δεύτερη της δεύτερης θητείας της ήρθε σε ένα ιδιαίτερα πιεστικό γεωπολιτικό περιβάλλον. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καταγράφει ως βασικούς άξονες της σημερινής Επιτροπής την ανταγωνιστικότητα, την άμυνα και ασφάλεια και την κοινωνική δικαιοσύνη, ενώ η ανταγωνιστικότητα παραμένει η πρώτη προτεραιότητα σε επίπεδο πρωτοβουλιών.
Η φον ντερ Λάιεν άνοιξε την ομιλία της με τον Κάρολο Ντίκενς και τη γνωστή φράση «ήταν οι καλύτερες εποχές, ήταν οι χειρότερες εποχές», επιχειρώντας να περιγράψει μια Ευρώπη που διαθέτει σημαντικές δυνατότητες αλλά ταυτόχρονα βρίσκεται αντιμέτωπη με πολέμους, ενεργειακές πιέσεις, εμπορικούς ανταγωνισμούς, τεχνολογικές ανατροπές, μεταναστευτικές ροές και νέες απειλές κατά της δημοκρατίας.
Η πολιτική κατεύθυνση που παρουσίασε είναι σαφής: περισσότερη ευρωπαϊκή αυτονομία, περισσότερη κοινή δράση και λιγότερες εξαρτήσεις.
Από την Ευρώπη της αγοράς στην Ευρώπη της ισχύος
Η ομιλία της φον ντερ Λάιεν είχε ως κεντρικό υπόβαθρο μια διαπίστωση που διαπερνά πλέον σχεδόν κάθε ευρωπαϊκή πολιτική: η οικονομική ισχύς δεν μπορεί να διαχωριστεί από την ασφάλεια.
Η ΕΕ εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εμπορικές δυνάμεις στον κόσμο, διαθέτει τεράστια εσωτερική αγορά, βιομηχανική βάση, υψηλό επίπεδο τεχνογνωσίας και σημαντικές αποταμιεύσεις. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή οικονομία παραμένει κατακερματισμένη σε κρίσιμους τομείς, από την ενέργεια και τα κεφάλαια έως τις αμυντικές προμήθειες και τις τεχνολογικές υποδομές.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η φον ντερ Λάιεν έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς. Ο οδικός χάρτης «Μία Ευρώπη, Μία Αγορά» προβλέπει μεταρρυθμίσεις με ορίζοντα το τέλος του 2027, ενώ η Επιτροπή επιχειρεί παράλληλα να επιταχύνει τις αδειοδοτήσεις και να περιορίσει τη γραφειοκρατία.
Η δεύτερη θητεία της Επιτροπής έχει ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Μέχρι το τέλος Αυγούστου είχαν ανακοινωθεί 423 πρωτοβουλίες, με περίπου τις μισές να αφορούν την ανταγωνιστικότητα και την οικονομική ανάπτυξη.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η έλλειψη ευρωπαϊκών σχεδίων. Είναι η ταχύτητα με την οποία μπορούν να εφαρμοστούν.
Η φον ντερ Λάιεν επιχειρεί να συνδέσει την οικονομική ενοποίηση με την ευρωπαϊκή κυριαρχία: λιγότερα εμπόδια για τις επιχειρήσεις, περισσότερες επενδύσεις, καλύτερη πρόσβαση σε κεφάλαια και μεγαλύτερη δυνατότητα των ευρωπαϊκών εταιρειών να αναπτύσσονται στην ίδια την ευρωπαϊκή αγορά.
Ενέργεια: το κόστος της εξάρτησης
Στην ενέργεια η ίδια λογική αποκτά ακόμη πιο άμεση διάσταση.
Η διακοπή της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες αλλαγές της ευρωπαϊκής πολιτικής τα τελευταία χρόνια. Η νέα πραγματικότητα, ωστόσο, δεν εξάλειψε το πρόβλημα της εξάρτησης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Η φον ντερ Λάιεν συνέδεσε το ενεργειακό κόστος με την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και υποστήριξε ότι η Ευρώπη πρέπει να επιταχύνει την ανάπτυξη εγχώριας παραγωγής ενέργειας.
Ανανεώσιμες πηγές, πυρηνική ενέργεια, βιομεθάνιο, αποθήκευση και ηλεκτρικά δίκτυα μπαίνουν στην ίδια εξίσωση. Στόχος είναι η μεγαλύτερη ηλεκτροδότηση της οικονομίας και η μείωση της ανάγκης εισαγωγής ορυκτών καυσίμων.
Η ενεργειακή πολιτική παύει έτσι να αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα κλιματικής πολιτικής. Γίνεται ζήτημα βιομηχανικής πολιτικής, οικονομικής ασφάλειας και γεωπολιτικής.
Κίνα και κρίσιμες πρώτες ύλες
Το ίδιο ισχύει για τη σχέση με την Κίνα.
Η φον ντερ Λάιεν περιέγραψε ένα εμπορικό ισοζύγιο που, κατά την ίδια, έχει καταστεί μη βιώσιμο και προειδοποίησε για τις συνέπειες που έχει η κινεζική υπερπαραγωγή στην ευρωπαϊκή βιομηχανία.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά στις κρίσιμες πρώτες ύλες. Η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές, ενώ σε ορισμένα μέταλλα και σπάνιες γαίες η εξάρτηση από την Κίνα είναι εξαιρετικά υψηλή.
Η απάντηση που παρουσίασε η πρόεδρος της Κομισιόν είναι η δημιουργία ευρωπαϊκών αποθεμάτων και νέων μηχανισμών για την εξασφάλιση πρώτων υλών που είναι απαραίτητες για ηλεκτρικά αυτοκίνητα, μπαταρίες, μικροτσίπ, καθαρές τεχνολογίες και αμυντικά συστήματα.
Η έννοια της «στρατηγικής αυτονομίας» αποκτά έτσι συγκεκριμένο οικονομικό περιεχόμενο.
Καναδάς: μια νέα μορφή ευρωπαϊκής συνεργασίας
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η νέα σχέση που επιδιώκει η ΕΕ με τον Καναδά.
Η παρουσία του πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνεϊ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτέλεσε το συμβολικό σημείο της ανακοίνωσης για μια «Συμμαχία για το Μέλλον» μεταξύ Ευρώπης και Καναδά.
Η συνεργασία θα επεκταθεί πέρα από το εμπόριο και τη CETA, σε τομείς όπως η άμυνα, η ενέργεια, οι κρίσιμες πρώτες ύλες, η τεχνητή νοημοσύνη, οι κβαντικές τεχνολογίες, η κυβερνοασφάλεια και η Αρκτική.
Η φον ντερ Λάιεν έκανε λόγο για «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ, αν και το καθεστώς αυτό δεν προβλέπεται στις Συνθήκες. Ο Κάρνεϊ, από την πλευρά του, έχει περιγράψει τη σχέση με την ΕΕ ως μια ιδιαίτερη στρατηγική συμμαχία και όχι ως πορεία ένταξης.
Το μήνυμα είναι ότι η Ευρώπη αναζητά πλέον δίκτυα συνεργασίας πέρα από το παραδοσιακό μοντέλο της πλήρους ένταξης ή μιας απλής εμπορικής συμφωνίας.
Η άμυνα γίνεται ευρωπαϊκή υπόθεση
Η μεγαλύτερη αλλαγή αφορά την ασφάλεια.
Η αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών είναι πλέον πραγματικότητα. Σύμφωνα με την τελευταία αποτίμηση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οι αμυντικές δαπάνες των κρατών-μελών έφτασαν τα 418 δισ. ευρώ το 2025 και εκτιμάται ότι θα ανέλθουν στα 454 δισ. ευρώ το 2026.
Η φον ντερ Λάιεν επιχείρησε να δώσει σε αυτή την αύξηση και θεσμική μορφή.
Η ευρωπαϊκή άμυνα, σύμφωνα με το σχέδιο που παρουσίασε, δεν πρέπει να περιορίζεται στην αγορά περισσότερων όπλων από τα κράτη-μέλη. Χρειάζεται κοινή παραγωγή, κοινές προμήθειες και κοινές δυνατότητες.
Αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, στρατηγικές μεταφορές, εναέριος ανεφοδιασμός, διαστημικές δυνατότητες και κυβερνοάμυνα αποτελούν τους τομείς στους οποίους η Επιτροπή θέλει να ενισχύσει τις ευρωπαϊκές δυνατότητες.
Η λογική είναι ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να θεωρεί την ασφάλειά της δεδομένη και να στηρίζεται αποκλειστικά στις εθνικές δυνατότητες ή στους συμμάχους της.
Ένα «ευρωπαϊκό Άρθρο 4»
Η πιο πολιτικά ενδιαφέρουσα πρόταση αφορά τις υβριδικές απειλές.
Η φον ντερ Λάιεν πρότεινε έναν μηχανισμό που θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ. Όταν ένα κράτος-μέλος αντιμετωπίζει σοβαρή υβριδική απειλή, τα υπόλοιπα κράτη θα πρέπει να συγκαλούνται και να συντονίζουν κοινή απάντηση.
Το ζητούμενο είναι να καλυφθεί ένα κενό ανάμεσα στην κανονική πολιτική διαχείριση και στην κατάσταση ένοπλης επίθεσης.
Drones, κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, εμπρησμοί και επιχειρήσεις επιρροής δεν εντάσσονται πάντα εύκολα στο παραδοσιακό μοντέλο ασφάλειας. Η Ευρώπη επιχειρεί να δημιουργήσει έναν κοινό μηχανισμό αντίδρασης σε αυτό το ενδιάμεσο πεδίο.
Παράλληλα, η φον ντερ Λάιεν έβαλε στο τραπέζι την ιδέα ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφάλειας, με τη συμμετοχή και στενών εταίρων όπως η Ουκρανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία και ο Καναδάς.
Ουκρανία: στήριξη με ευρωπαϊκή και αμυντική διάσταση
Η Ουκρανία παραμένει στον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Η φον ντερ Λάιεν έδωσε έμφαση στην προετοιμασία για τον χειμώνα, στην προστασία των ενεργειακών υποδομών και στην ενίσχυση της ουκρανικής αντιαεροπορικής άμυνας.
Παράλληλα, η Ευρώπη θέλει να αξιοποιήσει την πολεμική εμπειρία της Ουκρανίας και να τη συνδέσει με την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Το πρόγραμμα Freyja αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατεύθυνσης.
Η ΕΕ έχει ήδη δεσμεύσει σημαντικούς πόρους για την ουκρανική άμυνα και, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η συνολική ευρωπαϊκή στρατιωτική στήριξη εκτιμάται στα 77 δισ. ευρώ.
Η επιλογή της φον ντερ Λάιεν είναι να αντιμετωπίζει την Ουκρανία όχι μόνο ως χώρα που χρειάζεται οικονομική και στρατιωτική βοήθεια, αλλά και ως μελλοντικό τμήμα του ευρωπαϊκού αμυντικού και τεχνολογικού οικοσυστήματος.
Τεχνητή νοημοσύνη: η νέα μάχη κυριαρχίας
Στην τεχνητή νοημοσύνη η φον ντερ Λάιεν βλέπει ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη ευκαιρία και μία από τις μεγαλύτερες απειλές.
Η Ευρώπη δεν θέλει να εγκαταλείψει την τεχνολογική κούρσα. Θέλει όμως να τη συνδέσει με κανόνες ασφαλείας.
Η πρόεδρος της Κομισιόν προειδοποίησε για την εξέλιξη των ισχυρών μοντέλων AI, τις δυνατότητες κυβερνοεπιθέσεων και τους κινδύνους από αυτοβελτιούμενα συστήματα. Ταυτόχρονα, υποστήριξε την εφαρμογή του AI Act και τη διεθνή συνεργασία με χώρες όπως ο Καναδάς και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική έχει δύο σκέλη: έλεγχος των κινδύνων και επένδυση στις δικές της υποδομές.
Υπολογιστική ισχύς, data centres, ευρωπαϊκά κεφάλαια και στήριξη νεοφυών επιχειρήσεων αποτελούν πλέον μέρος της ίδιας ατζέντας.
Η φον ντερ Λάιεν θέλει, επίσης, η AI να περάσει από τα εργαστήρια στην πραγματική οικονομία: στην υγεία, στη βιομηχανία, στις μεταφορές, στην αγροδιατροφή, στην άμυνα και στο διάστημα.
Η βασική πολιτική ιδέα είναι ότι η Ευρώπη δεν χρειάζεται απλώς να καταναλώνει τεχνητή νοημοσύνη που αναπτύσσεται αλλού. Χρειάζεται να έχει δικές της δυνατότητες.
Κλιματική αλλαγή: από τη μείωση των εκπομπών στην προσαρμογή
Η κλιματική πολιτική παρουσιάστηκε με διαφορετικό τρόπο από ό,τι τα προηγούμενα χρόνια.
Η φον ντερ Λάιεν μίλησε για ένα καλοκαίρι ακραίων θερμοκρασιών, πυρκαγιών, ξηρασίας και πιέσεων στους υδάτινους πόρους. Το ζήτημα πλέον δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα θα μειωθούν οι εκπομπές. Είναι και πώς θα προσαρμοστεί η Ευρώπη στις αλλαγές που ήδη συμβαίνουν.
Η Επιτροπή σχεδιάζει νέο πλαίσιο κλιματικής ανθεκτικότητας, σχέδιο για τους καύσωνες, ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για το νερό και νέα εργαλεία ασφάλισης απέναντι στις φυσικές καταστροφές.
Οι πυρκαγιές αποκτούν επίσης ευρωπαϊκή διάσταση, με την ιδέα ενός μελλοντικού ευρωπαϊκού στόλου πυρόσβεσης να εντάσσεται στη συζήτηση.
Η πολιτική αυτή μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την κλιματική πολιτική ως στόχο σε μια κλιματική πολιτική ως μηχανισμό προστασίας της οικονομίας, της υγείας και των υποδομών.
Στέγαση, εργασία και κοινωνικά δικαιώματα
Παράλληλα με την ασφάλεια και την οικονομία, η φον ντερ Λάιεν επιχείρησε να απαντήσει και στις κοινωνικές πιέσεις.
Η στεγαστική κρίση, το κόστος ζωής, η ποιότητα της εργασίας και οι δημογραφικές αλλαγές μπαίνουν πλέον πιο έντονα στην ευρωπαϊκή ατζέντα.
Η Κομισιόν προωθεί ευρωπαϊκή πολιτική για τη στέγαση και προετοιμάζει το Quality Jobs Act, ενώ για τη φροντίδα σχεδιάζεται European Care Deal.
Το στίγμα είναι ότι η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε επενδύσεις και τεχνολογία. Συνδέεται και με την κοινωνική σταθερότητα.
Social media: η νέα ευρωπαϊκή σύγκρουση με τη Big Tech
Η πιο έντονη κοινωνική παρέμβαση της ομιλίας αφορούσε τα παιδιά και τα social media.
Η φον ντερ Λάιεν περιέγραψε την υπερβολική έκθεση των παιδιών στις ψηφιακές πλατφόρμες ως ζήτημα που επηρεάζει τον ύπνο, την ψυχική ισορροπία, τη συγκέντρωση και την κοινωνικοποίησή τους.
Ανακοίνωσε το Kids Act, με διαφορετικούς περιορισμούς ανά ηλικιακή ομάδα. Κάτω των 13 ετών δεν θα επιτρέπεται η πρόσβαση στα social media, ενώ στις ηλικίες 13 έως 15 ετών θα προβλέπονται περιορισμοί και γονική εποπτεία. Για τους μεγαλύτερους ανηλίκους θα απαιτούνται ενσωματωμένες δικλίδες ασφαλείας.
Η σημαντικότερη αλλαγή είναι η προσπάθεια μεταφοράς του βάρους από τους γονείς στις πλατφόρμες.
Η φον ντερ Λάιεν θέλει οι εταιρείες να αποδεικνύουν ότι τα προϊόντα τους είναι ασφαλή για ανηλίκους και όχι οι γονείς να αποδεικνύουν ότι μπορούν να προστατεύσουν τα παιδιά τους από τον σχεδιασμό των πλατφορμών.
Η φράση της ότι «η Ευρώπη αποφασίζει τους κανόνες της, όχι η Big Tech» συνοψίζει μια νέα ευρωπαϊκή σύγκρουση γύρω από την ψηφιακή κυριαρχία.
Μετανάστευση και σύνορα
Στο μεταναστευτικό, η φον ντερ Λάιεν επέμεινε στην εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο πλέον έχει καταστεί πλήρως εφαρμοστέο.
Παράλληλα, πρότεινε νέο πλαίσιο για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, ενίσχυση της Frontex και καλύτερη συνεργασία με τρίτες χώρες.
Η βασική αλλαγή είναι η προσπάθεια να αντιμετωπίζεται η μετανάστευση περισσότερο ως κοινό ευρωπαϊκό ζήτημα και λιγότερο ως υπόθεση των χωρών που βρίσκονται στα εξωτερικά σύνορα.
Η αναφορά στην Κρήτη, στη Μεσόγειο και στη Θέουτα είχε ακριβώς αυτό το περιεχόμενο: τα εξωτερικά σύνορα ενός κράτους-μέλους είναι ευρωπαϊκά σύνορα.
Δημοκρατία, παραπληροφόρηση και κράτος δικαίου
Στην καρδιά της ομιλίας βρέθηκε και η δημοκρατική ανθεκτικότητα.
Η φον ντερ Λάιεν μίλησε για deepfakes, ξένη παρέμβαση, διαδικτυακή προπαγάνδα και προσπάθειες υπονόμευσης της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης.
Η Επιτροπή θέλει να ενισχύσει το Κέντρο Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας και τη συνεργασία με τα κράτη-μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Παράλληλα, έδωσε ιδιαίτερη σημασία στο κράτος δικαίου και στη σύνδεση των ευρωπαϊκών κονδυλίων με τον σεβασμό των θεμελιωδών αρχών της Ένωσης. Το ζήτημα παραμένει ιδιαίτερα σημαντικό στην περίπτωση της Ουγγαρίας, όπου η διαδικασία του άρθρου 7 εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η ευρωπαϊκή δημοκρατία παρουσιάζεται έτσι ως πεδίο ασφάλειας, όχι μόνο ως θεσμική αρχή.
Διεύρυνση και νέες συμμαχίες
Η φον ντερ Λάιεν συνέδεσε τη διεύρυνση με τη γεωπολιτική θέση της Ευρώπης.
Ουκρανία, Μολδαβία και Δυτικά Βαλκάνια παραμένουν στον ευρωπαϊκό ορίζοντα, με την πρόεδρο της Επιτροπής να επαναλαμβάνει ότι η διαδικασία ένταξης θα παραμείνει αξιοκρατική και συνδεδεμένη με την πρόοδο κάθε υποψήφιας χώρας.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη ανοίγει νέες εμπορικές και στρατηγικές διαδρομές.
Ο «Μεσαίος Διάδρομος», μέσω του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας πολιτικής διαφοροποίησης των εμπορικών διαδρομών και των αλυσίδων εφοδιασμού.
Η λογική είναι ίδια με αυτή της ενέργειας και των πρώτων υλών: λιγότερη εξάρτηση από έναν μόνο δρόμο, έναν μόνο προμηθευτή ή έναν μόνο γεωπολιτικό εταίρο.
Μια Ευρώπη που αναζητά νέο πολιτικό συμβόλαιο
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν παρουσίασε απλώς έναν κατάλογο νέων ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών. Η ομιλία της επιχείρησε να συνδέσει διαφορετικά μέτωπα σε μία ενιαία στρατηγική.
Η άμυνα συνδέεται με τη βιομηχανία.
Η ενέργεια με την ανταγωνιστικότητα.
Η τεχνητή νοημοσύνη με την κυριαρχία.
Η κλιματική προσαρμογή με την ασφάλεια.
Η μετανάστευση με τη φύλαξη των συνόρων και τη συνεργασία με τρίτες χώρες.
Η δημοκρατία με την κυβερνοασφάλεια, την ενημέρωση και την προστασία των παιδιών.
Και η διεύρυνση με τη γεωπολιτική.
Αυτή είναι ίσως η βασική μετατόπιση της δεύτερης θητείας της Επιτροπής: η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αντιμετωπίσει την οικονομία, την ασφάλεια, την τεχνολογία και την κοινωνική πολιτική ως αλληλένδετα στοιχεία μιας ενιαίας πολιτικής ισχύος.
Το στοίχημα της επόμενης ημέρας
Η φον ντερ Λάιεν έκλεισε την ομιλία της επιστρέφοντας στην ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης και στην ανάγκη να ανανεωθεί η ιδέα της Ευρώπης.
Η αναφορά της στο Συνέδριο της Ευρώπης του 1948 και στην επικείμενη επέτειο των 70 χρόνων από τη Συνθήκη της Ρώμης υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον στόχο.
Η Ευρώπη που περιέγραψε δεν είναι μόνο μια αγορά ούτε μόνο ένας θεσμικός μηχανισμός. Είναι μια προσπάθεια να αποκτήσει η ήπειρος μεγαλύτερη δυνατότητα να προστατεύει τα συμφέροντά της σε έναν κόσμο στον οποίο οι παλιές ισορροπίες έχουν μετακινηθεί.
Το ζητούμενο πλέον είναι η υλοποίηση.
Η ΕΕ έχει σχέδια για την άμυνα, την ενέργεια, την τεχνητή νοημοσύνη, τη βιομηχανία, τη στέγαση, το μεταναστευτικό και τη δημοκρατική ανθεκτικότητα. Έχει επίσης ήδη αυξήσει σημαντικά τις αμυντικές δαπάνες και έχει επιταχύνει την παραγωγή νέων πρωτοβουλιών.
Το δύσκολο στάδιο αρχίζει από εδώ: να μετατραπεί ο μεγάλος κατάλογος πρωτοβουλιών σε κοινές ευρωπαϊκές δυνατότητες.
Η ομιλία της φον ντερ Λάιεν ήταν, τελικά, μια προσπάθεια να περιγραφεί αυτή η μετάβαση: από μια Ευρώπη που συχνά αντιδρά στις κρίσεις σε μια Ευρώπη που θέλει να προετοιμάζεται για αυτές.
Και από μια Ένωση που βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στις σταθερές του διεθνούς συστήματος σε μια Ένωση που επιχειρεί να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στην οικονομία, την ενέργεια, την τεχνολογία και την ασφάλειά της.
Η μάχη στο Ευρωκοινοβούλιο και το ρήγμα του κέντρου
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα βαθύτερο πολιτικό ρήγμα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς οι δύο μεγαλύτερες πολιτικές οικογένειες του ευρωπαϊκού κέντρου εμφανίζονται να έχουν πλέον διαφορετικές προτεραιότητες για την πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μίλησε την Τετάρτη στην ολομέλεια του Ευρωκοινοβουλίου για την Κατάσταση της Ένωσης, σε μια συγκυρία κατά την οποία η σχέση του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος με τους Σοσιαλιστές και τους Φιλελεύθερους δοκιμάζεται από τις διαφορετικές προσεγγίσεις σε οικονομία, κλίμα, μετανάστευση και συνεργασίες με τη δεξιά.
Το ζήτημα είχε φανεί ήδη από προηγούμενες ψηφοφορίες, όταν το ΕΛΚ βρέθηκε να στηρίζεται σε ψήφους δεξιότερων πολιτικών ομάδων. Η εξέλιξη προκάλεσε αντιδράσεις από τους Σοσιαλιστές, τους Φιλελεύθερους και τους Πράσινους, που ζητούν να διατηρηθεί μια σαφής πολιτική διαχωριστική γραμμή απέναντι στις δυνάμεις της άκρας δεξιάς.
Το θέμα είχε απασχολήσει έντονα και την προηγούμενη περίοδο, όταν οι σχέσεις του ΕΛΚ με τις υπόλοιπες κεντρώες ομάδες βρέθηκαν στο επίκεντρο της συζήτησης για τη λειτουργία της ευρωπαϊκής πλειοψηφίας. Η προηγούμενη πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τη φον ντερ Λάιεν ανέδειξε ήδη τις δυσκολίες στη διατήρηση μιας σταθερής κοινοβουλευτικής συμμαχίας.
Οι διαφορετικές προτεραιότητες
Το ΕΛΚ δίνει μεγαλύτερο βάρος στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας, την άμυνα, την ασφάλεια και τον περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης. Οι Σοσιαλιστές ζητούν μεγαλύτερη έμφαση στις κοινωνικές πολιτικές και την προστασία των εργαζομένων, ενώ οι Φιλελεύθεροι και οι Πράσινοι διατηρούν διαφορετικές προτεραιότητες σε ζητήματα οικονομίας και κλιματικής πολιτικής.
Η διαφωνία αφορά πλέον και τον τρόπο με τον οποίο το ΕΛΚ θα αναζητά πλειοψηφίες στο Ευρωκοινοβούλιο. Η συζήτηση για τις σχέσεις του ΕΛΚ με τη δεξιά έχει επανέλθει στο προσκήνιο, καθώς η αριθμητική των ψηφοφοριών επιτρέπει διαφορετικούς συνδυασμούς από εκείνους που χαρακτήριζαν τις προηγούμενες κοινοβουλευτικές περιόδους.
Για τη φον ντερ Λάιεν το ζήτημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Η Επιτροπή χρειάζεται κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες για να προχωρήσει τη νομοθετική της ατζέντα, όμως οι ομάδες που συγκροτούν τον βασικό φιλοευρωπαϊκό κορμό δεν συμφωνούν πλέον σε όλα τα μεγάλα πολιτικά ζητήματα.
Η νέα πολιτική αριθμητική
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι περισσότερο κατακερματισμένο και οι πλειοψηφίες διαμορφώνονται συχνά ανά θέμα. Αυτό σημαίνει ότι η Επιτροπή δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένη τη στήριξη των ίδιων πολιτικών ομάδων σε κάθε νομοθετική πρωτοβουλία.
Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει μια σειρά από κρίσιμους φακέλους: την ανταγωνιστικότητα, την πράσινη μετάβαση, τη μεταναστευτική πολιτική, την άμυνα και τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.
Η ίδια η ομιλία της φον ντερ Λάιεν εντάχθηκε σε αυτή τη συγκυρία. Η ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είχε προγραμματίσει τη συζήτηση για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 16 Σεπτεμβρίου, με την πρόεδρο της Επιτροπής να παρουσιάζει τις προτεραιότητες για την επόμενη περίοδο.
Άμυνα, οικονομία και Ουκρανία
Στο περιεχόμενο της ομιλίας κεντρική θέση έχουν η ευρωπαϊκή άμυνα, η οικονομική ανταγωνιστικότητα, η ενεργειακή και τεχνολογική αυτονομία, αλλά και η συνέχιση της στήριξης προς την Ουκρανία.
Πρόκειται για ζητήματα στα οποία υπάρχουν σημαντικές συγκλίσεις μεταξύ των πολιτικών ομάδων, αλλά και διαφορές ως προς τα μέσα και το κόστος των πολιτικών που προτείνονται.
Η οικονομία αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία αντιπαράθεσης. Το ΕΛΚ πιέζει για περιορισμό της γραφειοκρατίας και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, ενώ οι Σοσιαλιστές επιμένουν περισσότερο στις κοινωνικές επιπτώσεις των οικονομικών επιλογών της Ένωσης.
Η επόμενη μέρα
Το πραγματικό τεστ για τη φον ντερ Λάιεν θα έρθει στις ψηφοφορίες που θα ακολουθήσουν. Εκεί θα φανεί σε ποια ζητήματα το ΕΛΚ, οι Σοσιαλιστές, οι Φιλελεύθεροι και οι Πράσινοι μπορούν να συγκροτήσουν κοινές πλειοψηφίες και σε ποια θα αναζητηθούν διαφορετικοί συνδυασμοί.
Η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τη φον ντερ Λάιεν δεν αφορά επομένως μόνο την ίδια την πρόεδρο της Επιτροπής. Αφορά και το μοντέλο με το οποίο θα λειτουργεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την επόμενη περίοδο, σε μια εποχή κατά την οποία οι παραδοσιακές συμμαχίες δεν θεωρούνται πλέον αυτονόητες.
