Πώς τα δίκτυα του Κρεμλίνου ενίσχυσαν την ακροδεξιά αντίδραση στο μεταναστευτικό
Η κρίση στη Θέουτα δεν εξελίχθηκε μόνο στα σύνορα Ισπανίας και Μαρόκου. Παράλληλα, στα κοινωνικά δίκτυα εκτυλίχθηκε μια δεύτερη μάχη, με λογαριασμούς που συνδέονται με τον ρωσικό στρατό και δίκτυα φιλοκρεμλινικής προπαγάνδας να ενισχύουν μέσα σε λίγες ώρες ακροδεξιά και ξενοφοβικά αφηγήματα.
Η ανάλυση εκατομμυρίων αναρτήσεων δείχνει ότι η ευρωπαϊκή παραπληροφόρηση έχει αποκτήσει πλέον ταχύτητα, οργάνωση και μηχανισμούς αναπαραγωγής που ξεπερνούν κατά πολύ μια απλή διαδικτυακή αντίδραση.
Από την πραγματική κρίση στην ψηφιακή «έφοδο»
Η ένταση άρχισε να μεταφέρεται μαζικά στο διαδίκτυο την 1η Αυγούστου, μία ημέρα μετά τις πληροφορίες για τη μαζική προσπάθεια εισόδου δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων στη Θέουτα από το Μαρόκο.
Η κρίση ήταν πρωτοφανής σε μέγεθος. Εκτιμάται ότι περίπου 72.000 μετανάστες έφτασαν στην περιοχή μέσα σε διάστημα αρκετών ημερών, με τη συντριπτική πλειονότητα να επιστρέφεται άμεσα.
Στα κοινωνικά δίκτυα, όμως, τα γεγονότα άρχισαν να αποκτούν μια διαφορετική διάσταση.
Αναρτήσεις παρουσίαζαν τις μεταναστευτικές ροές ως μια εσκεμμένα οργανωμένη «επίθεση», υπονοούσαν ότι οι αρχές ήταν συνένοχες ή ότι επέτρεπαν σκόπιμα την είσοδο μεταναστών και συνέδεαν την κρίση με ισλαμοφοβικές και αντισημιτικές θεωρίες συνωμοσίας.
Το ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο ήταν η ταχύτητα με την οποία το ίδιο περιεχόμενο πέρασε από λογαριασμό σε λογαριασμό και από γλώσσα σε γλώσσα.
720.000 προβολές μέσα σε μόλις έξι ώρες
Η ομάδα 411, που ειδικεύεται στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, εξέτασε περίπου 4,5 εκατομμύρια αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Σύμφωνα με την ανάλυσή της, συγκεκριμένες αφηγήσεις αναπαράχθηκαν σε επτά διαφορετικές γλώσσες και συγκέντρωσαν περισσότερες από 720.000 προβολές μέσα σε μόλις έξι ώρες την 1η Αυγούστου.
Παράλληλα, λογαριασμοί με συνδέσεις με τον ρωσικό στρατό, οι οποίοι προωθούσαν ακροδεξιά μηνύματα, εκτιμάται ότι έφτασαν σε περισσότερους από 500.000 χρήστες τις ημέρες μετά την έναρξη της κρίσης.
Οι αριθμοί δεν αποδεικνύουν από μόνοι τους ότι κάθε ανάρτηση αποτελούσε μέρος μιας ενιαίας επιχείρησης. Δείχνουν όμως κάτι διαφορετικό και ίσως σημαντικότερο: την ύπαρξη ενός έτοιμου οικοσυστήματος λογαριασμών και δικτύων που μπορεί να ενεργοποιηθεί πολύ γρήγορα όταν προκύψει μια πολιτικά φορτισμένη κρίση.
Ο «μηχανισμός» πίσω από την προπαγάνδα
Ο Saman Nazari, επικεφαλής ερευνητής της Alliance4Europe, εκτιμά ότι η επανάληψη του ίδιου μοτίβου σε διαφορετικές ευρωπαϊκές κρίσεις είναι δύσκολο να αποδοθεί αποκλειστικά σε αυθόρμητη διαδικτυακή δραστηριότητα.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος δημιούργησε μια συγκεκριμένη ψευδή ή παραπλανητική είδηση. Είναι ποιος την έκανε να ταξιδέψει τόσο γρήγορα και τόσο μακριά.
Η 411 περιγράφει το φαινόμενο σαν έναν ιδιαίτερα οργανωμένο «αυτοκινητόδρομο πληροφορίας». Το περιεχόμενο που εισέρχεται σε αυτόν τον μηχανισμό αποκτά πλεονέκτημα διανομής που δεν διαθέτουν οι υπόλοιπες αναρτήσεις.
Και αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Η προπαγάνδα δεν χρειάζεται πλέον απαραίτητα έναν κεντρικό λογαριασμό με εκατομμύρια ακόλουθους. Αρκεί ένα δίκτυο από «αναμεταδότες» που αναπαράγουν το ίδιο μήνυμα, το προσαρμόζουν σε διαφορετικά ακροατήρια και το μεταφέρουν σε διαφορετικές πλατφόρμες και γλώσσες.
Από το Rybar στα δίκτυα αναμετάδοσης
Ένα από τα σημεία εκκίνησης της συγκεκριμένης καμπάνιας φέρεται να ήταν το Rybar, κανάλι στο Telegram που έχει συνδεθεί με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών και έχει βρεθεί στο στόχαστρο ευρωπαϊκών κυρώσεων.
Στη συνέχεια, αναρτήσεις του αναπαράχθηκαν από ένα δίκτυο λογαριασμών-«αναμεταδοτών». Ανάμεσά τους φέρονται να βρίσκονται λογαριασμοί που συνδέονται με το δίκτυο Pravda, μια ευρύτερη επιχείρηση διάδοσης φιλοκρεμλινικής προπαγάνδας σε πολλές χώρες.
Το μοντέλο είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό επειδή θολώνει την προέλευση του αρχικού μηνύματος. Ένας χρήστης μπορεί να συναντήσει μια ανάρτηση από έναν λογαριασμό που εμφανίζεται ως «πατριωτικός», «αντισυστημικός» ή απλώς ως ένας συνηθισμένος χρήστης που σχολιάζει την επικαιρότητα, χωρίς να γνωρίζει ότι το περιεχόμενο έχει ήδη περάσει από μια αλυσίδα αναμετάδοσης.
Παράλληλα, οι ίδιοι οι μετανάστες συντονίζονταν διαδικτυακά
Η υπόθεση της Θέουτα έχει και μια δεύτερη, αντίστροφη διάσταση.
Η ανάλυση της 411 επιβεβαίωσε ότι στα κοινωνικά δίκτυα υπήρχε έντονη ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ ανθρώπων που σχεδίαζαν να επιχειρήσουν την είσοδό τους στη Θέουτα.
Οι συζητήσεις αφορούσαν διαδρομές, τρόπους προσέγγισης των συνόρων και πρακτικές πληροφορίες για το πώς μπορούσε κάποιος να φτάσει στην περιοχή.
Ωστόσο, οι ερευνητές δεν εντόπισαν έναν συγκεκριμένο «στρατολόγο» ή ένα κεντρικό κανάλι που να ενορχηστρώνει αυτή τη δραστηριότητα. Αντίθετα, το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας φαίνεται να προερχόταν από μικρούς, ανώνυμους λογαριασμούς και να είχε σε μεγάλο βαθμό οργανικό χαρακτήρα.
Έτσι, στην ίδια ψηφιακή πλατφόρμα αναπτύχθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα δύο διαφορετικά φαινόμενα: από τη μία πλευρά, αυθόρμητη ανταλλαγή πρακτικών πληροφοριών από επίδοξους μετανάστες και, από την άλλη, οργανωμένη αναπαραγωγή πολιτικών αφηγημάτων από ακροδεξιά και φιλορωσικά δίκτυα.
Η ακροδεξιά κινητοποίηση ήρθε πολύ γρηγορότερα από το 2021
Η διαφορά με την προηγούμενη μεγάλη κρίση στη Θέουτα, τον Μάιο του 2021, είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική.
Τότε περίπου 8.000 άνθρωποι πέρασαν από το Μαρόκο στη Θέουτα, προκαλώντας σοβαρή πολιτική κρίση μεταξύ Μαδρίτης και Ραμπάτ. Και τότε η ισπανική ακροδεξιά αξιοποίησε τα γεγονότα για να κινητοποιήσει υποστηρικτές της.
Αυτή τη φορά, όμως, η αντίδραση ήταν πολύ ταχύτερη.
Οι εκκλήσεις προς εθνικιστικές ομάδες να μεταβούν στη Θέουτα και να πραγματοποιήσουν «περιπολίες» σε καταστήματα και κατοικίες εμφανίστηκαν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Μέσα σε λίγες ημέρες, εθνικιστικές ομάδες συγκεντρώθηκαν στην κεντρική πλατεία της πόλης.
Η διαφορά δεν είναι απλώς ποσοτική. Είναι οργανωτική.
Η πραγματική απειλή βρίσκεται στο δίκτυο
Για τους ερευνητές της παραπληροφόρησης, ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα από την κρίση στη Θέουτα δεν είναι κάποια συγκεκριμένη ψευδής είδηση.
Είναι η διαπίστωση ότι υπάρχει πλέον μια υποδομή έτοιμη να αξιοποιήσει την επόμενη κρίση.
Ένα περιστατικό στα σύνορα της Ισπανίας μπορεί να μετατραπεί μέσα σε λίγες ώρες σε ευρωπαϊκή συζήτηση για τη μετανάστευση. Ένα βίντεο μπορεί να αποκτήσει εκατοντάδες χιλιάδες προβολές. Μια ακραία ερμηνεία μπορεί να μεταφερθεί από το Telegram στο X, από εκεί σε άλλες πλατφόρμες και στη συνέχεια σε εθνικά ακροατήρια, μεταφρασμένη και προσαρμοσμένη.
Και το ίδιο δίκτυο μπορεί να ενεργοποιηθεί ξανά.
Αυτό είναι που κάνει τη Θέουτα κάτι περισσότερο από μια ακόμη κρίση στο μεταναστευτικό. Δείχνει πόσο γρήγορα ένα πραγματικό γεγονός μπορεί να μετατραπεί σε όπλο πολιτικής πόλωσης, όταν συναντά μια ήδη οργανωμένη ψηφιακή υποδομή.
Η επόμενη κρίση μπορεί να αφορά τη Μεσόγειο, τα Βαλκάνια ή οποιοδήποτε άλλο ευρωπαϊκό σύνορο. Το περιεχόμενο μπορεί να αλλάξει. Οι λογαριασμοί μπορεί να αλλάξουν. Η μηχανή, όμως, παραμένει στη θέση της.
