Η αμερικανική στρατιωτική ηγεσία μιλά πλέον ανοιχτά για ένα πεδίο μάχης που ξεπερνά κατά πολύ την ατμόσφαιρα της Γης.
Ο πρόεδρος του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων των ΗΠΑ, στρατηγός Dan Caine, κάλεσε τις αμερικανικές δυνάμεις να είναι έτοιμες να επιχειρήσουν σε ένα περιβάλλον που εκτείνεται «από τον πυθμένα της θάλασσας έως τον παρασελήνιο χώρο», ενώ λίγες ημέρες νωρίτερα ο υπουργός Πολεμικής Αεροπορίας Troy Meink αποκάλυψε ότι οι ΗΠΑ διαθέτουν ήδη όπλα ελέγχου του διαστήματος σε τροχιά.
Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι έχει ξεκινήσει ένας πόλεμος στη Σελήνη. Σημαίνει όμως ότι η στρατιωτική σχεδίαση των μεγάλων δυνάμεων αντιμετωπίζει πλέον το διάστημα ως επιχειρησιακό πεδίο, την ώρα που η τεχνολογία μεταφέρει την αυτοματοποίηση, την επιτήρηση και τη στοχοποίηση σε όλο και περισσότερα επίπεδα του πολέμου.
Το νέο περιβάλλον συνδέεται άμεσα με την ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και των αυτόνομων οπλικών συστημάτων, αλλά και με την αυξανόμενη εξάρτηση των στρατών από δορυφόρους, αισθητήρες, μη επανδρωμένα συστήματα και δίκτυα δεδομένων.
Το διάστημα γίνεται επιχειρησιακό πεδίο
Η πιο σημαντική νέα εξέλιξη είναι η δημόσια παραδοχή της Ουάσινγκτον ότι διαθέτει ήδη «on-orbit space control weapons». Ο Meink δεν αποκάλυψε ούτε τον αριθμό ούτε τον τύπο των συστημάτων. Δήλωσε ότι προορίζονται για την αντιμετώπιση εχθρικών ενεργειών και την προστασία των αμερικανικών και συμμαχικών δυνάμεων.
Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή μέχρι σήμερα η αμερικανική κυβέρνηση απέφευγε να επιβεβαιώσει δημοσίως ότι διαθέτει όπλα τοποθετημένα σε τροχιά. Η Space Force είχε ήδη αναπτύξει δόγμα για επιχειρήσεις ελέγχου του διαστήματος, όμως η δημόσια επιβεβαίωση του Meink μεταφέρει τη συζήτηση από το επίπεδο των εκτιμήσεων στο επίπεδο της επίσημης παραδοχής.
Δεν έχει γίνει γνωστό αν πρόκειται για κινητικά όπλα, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου ή άλλου τύπου δυνατότητες. Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς ο όρος «space control» καλύπτει ένα ευρύ φάσμα επιχειρήσεων, από την παρεμπόδιση επικοινωνιών και τη διατάραξη δορυφορικών λειτουργιών έως την καταστροφή ή υποβάθμιση διαστημικών συστημάτων.
Από την τροχιά στον παρασελήνιο χώρο
Η δεύτερη εξέλιξη είναι ακόμη πιο φιλόδοξη. Ο Dan Caine έθεσε ως στόχο την προετοιμασία των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων για επιχειρήσεις πέρα από την τροχιά της Γης και γύρω από τη Σελήνη.
Ο λεγόμενος cislunar space περιλαμβάνει την περιοχή μεταξύ Γης και Σελήνης και αποκτά αυξανόμενη στρατηγική σημασία καθώς ΗΠΑ και Κίνα σχεδιάζουν μακροχρόνια παρουσία στη σεληνιακή περιοχή.
Η στρατιωτική διάσταση δεν αφορά μόνο τη δυνατότητα πλήγματος. Αφορά κυρίως τον έλεγχο των υποδομών που θα υποστηρίζουν τις μελλοντικές δραστηριότητες: επικοινωνίες, πλοήγηση, αισθητήρες, δορυφορικά δίκτυα και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης.
Με άλλα λόγια, η αντιπαράθεση μεταφέρεται από το ερώτημα ποιος ελέγχει την ατμόσφαιρα και τη γήινη τροχιά στο ερώτημα ποιος θα έχει πρόσβαση και επιχειρησιακή υπεροχή στην περιοχή Γης-Σελήνης.
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ήδη το πεδίο μάχης
Η νέα στρατιωτική πραγματικότητα δεν αφορά μόνο το διάστημα. Η ίδια λογική εφαρμόζεται στη Γη μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, των drones και των συστημάτων αυτοματοποιημένης ανάλυσης δεδομένων.
Στην εξέλιξη των αυτόνομων οπλικών συστημάτων, η βασική αλλαγή είναι ότι η μηχανή δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως μέσο μεταφοράς ενός ανθρώπινου στρατιωτικού σχεδίου. Μπορεί να συμμετέχει στην αναγνώριση, στην αξιολόγηση δεδομένων και στη διαδικασία επιλογής στόχων.
Αυτό δημιουργεί ένα νέο πρόβλημα: όσο αυξάνεται η ταχύτητα με την οποία λαμβάνονται οι στρατιωτικές αποφάσεις, τόσο δυσκολότερο γίνεται να διασφαλιστεί ουσιαστικός ανθρώπινος έλεγχος.
Η εμπειρία από τις συγκρούσεις των τελευταίων ετών έχει ήδη ανοίξει αυτή τη συζήτηση. Η χρήση αλγοριθμικών εργαλείων στη Γάζα, και ειδικότερα οι αναφορές για τα συστήματα Lavender και «Where’s Daddy?», έχουν προκαλέσει έντονη διεθνή συζήτηση σχετικά με τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στη διαδικασία στοχοποίησης. Οι αναφορές για λίστες χιλιάδων υπόπτων και εξαιρετικά σύντομους χρόνους ανθρώπινου ελέγχου αποτελούν αντικείμενο δημοσιογραφικών και ερευνητικών καταγραφών και όχι απόδειξη ότι όλες οι αποφάσεις για πλήγματα λαμβάνονται αυτόνομα από αλγορίθμους.
Η ευρύτερη συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη στον πόλεμο έχει πλέον μεταφερθεί και στο εσωτερικό των ίδιων των τεχνολογικών εταιρειών, με ερωτήματα για το πόσο μακριά μπορούν να φτάσουν οι στρατιωτικές εφαρμογές των μοντέλων AI.
Κίνα και Ρωσία βλέπουν έναν νέο ανταγωνισμό εξοπλισμών
Η αμερικανική αποκάλυψη προκάλεσε αντιδράσεις από την Κίνα και τη Ρωσία. Το Πεκίνο κατηγόρησε την Ουάσινγκτον ότι ενισχύει τη στρατιωτικοποίηση του διαστήματος και προειδοποίησε για έναν νέο ανταγωνισμό εξοπλισμών.
Η Μόσχα, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι το διάστημα πρέπει να παραμείνει ελεύθερο από όπλα και έχει επανειλημμένα ζητήσει διεθνείς κανόνες για την αποτροπή μιας κούρσας εξοπλισμών στο διάστημα. Οι αντιδράσεις αυτές εντάσσονται σε μια ευρύτερη αντιπαράθεση μεταξύ ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας για τις στρατιωτικές δυνατότητες στο διάστημα.
Το πρόβλημα είναι ότι η ίδια λογική λειτουργεί και από την άλλη πλευρά. Κάθε νέα δυνατότητα που εμφανίζεται ως αμυντική από μία δύναμη μπορεί να θεωρηθεί επιθετική από την αντίπαλη και να οδηγήσει στην ανάπτυξη αντίστοιχων συστημάτων.
Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο
Η Συνθήκη για το Εξώτερο Διάστημα του 1967 απαγορεύει την τοποθέτηση πυρηνικών όπλων και άλλων όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά γύρω από τη Γη, καθώς και την εγκατάστασή τους στη Σελήνη και σε άλλα ουράνια σώματα.
Δεν απαγορεύει όμως με τον ίδιο τρόπο όλα τα συμβατικά όπλα στο διάστημα. Αυτή η διάκριση δημιουργεί μια από τις σημαντικότερες γκρίζες ζώνες του σύγχρονου διαστημικού ανταγωνισμού.
Έτσι, συστήματα που μπορούν να παρεμβαίνουν σε δορυφορικές επικοινωνίες, να προκαλούν ηλεκτρομαγνητικές διαταραχές ή να επιδιώκουν την εξουδετέρωση ενός διαστημικού συστήματος δεν εμπίπτουν αυτομάτως στην απαγόρευση των όπλων μαζικής καταστροφής.
Το νομικό πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όσο η τεχνολογία προχωρά προς τον παρασελήνιο χώρο, όπου οι υπάρχοντες κανόνες δημιουργήθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία η μόνιμη ανθρώπινη παρουσία στη Σελήνη έμοιαζε εξαιρετικά μακρινή.
Ο πόλεμος χωρίς «ασφαλή απόσταση»
Η στρατιωτικοποίηση του διαστήματος έχει και μια πολύ πρακτική διάσταση. Η σύγχρονη οικονομία εξαρτάται από δορυφορικές υποδομές για πλοήγηση, τηλεπικοινωνίες, τραπεζικές συναλλαγές, πρόγνωση καιρού, μεταφορές και κρίσιμες υπηρεσίες.
Μια μεγάλης κλίμακας σύγκρουση στο διάστημα δεν θα περιοριζόταν επομένως στους στρατούς. Η καταστροφή δορυφόρων θα μπορούσε να δημιουργήσει τεράστιες ποσότητες διαστημικών θραυσμάτων, αυξάνοντας τον κίνδυνο αλυσιδωτών συγκρούσεων σε τροχιά και περιορίζοντας την πρόσβαση σε κρίσιμες τροχιές.
Την ίδια στιγμή, στη Γη, η εξάπλωση των αυτόνομων συστημάτων σημαίνει ότι η απόσταση από το πεδίο της μάχης δεν αποτελεί πλέον εγγύηση ασφάλειας. Η τεχνητή νοημοσύνη στο νέο περιβάλλον του πολέμου συνδέει αισθητήρες, δορυφόρους, drones και κέντρα διοίκησης σε ένα ενιαίο δίκτυο.
Η φράση του Caine για ένα πεδίο επιχειρήσεων που εκτείνεται από τον θαλάσσιο πυθμένα έως τον παρασελήνιο χώρο περιγράφει ακριβώς αυτή τη μετάβαση. Ο πόλεμος του 21ου αιώνα δεν οργανώνεται πλέον γύρω από ένα μόνο μέτωπο. Θάλασσα, ξηρά, αέρας, κυβερνοχώρος και διάστημα αποτελούν ολοένα περισσότερο αλληλένδετα επίπεδα μιας ενιαίας στρατιωτικής αρχιτεκτονικής.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι αν το διάστημα θα αποτελέσει μέρος του επόμενου ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων. Είναι ποιοι κανόνες θα υπάρχουν όταν ο ανταγωνισμός αυτός μεταφερθεί από τη Γη στην τροχιά και, στη συνέχεια, στην περιοχή μεταξύ Γης και Σελήνης.
