Νέα εστία έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο δημιουργεί η Τουρκία, με την έκδοση της NAVTEX 0862/26 για επιστημονικές έρευνες του ερευνητικού σκάφους R/V TÜBİTAK MARMARA σε θαλάσσια περιοχή νότια του Καστελλόριζου.
Η Αθήνα αμφισβητεί τη νομιμότητα της τουρκικής οδηγίας, καταγγέλλοντας ότι εκδόθηκε από αναρμόδιο σταθμό και εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια της Άγκυρας να ενισχύσει μονομερώς την παρουσία και τις αξιώσεις της στην περιοχή.
Η τουρκική NAVTEX νότια του Καστελλόριζου
Η Άγκυρα δεσμεύει με τη NAVTEX 0862/26 θαλάσσια περιοχή νότια του Καστελλόριζου για τη διεξαγωγή επιστημονικών ερευνών από το R/V TÜBİTAK MARMARA έως τις 15 Σεπτεμβρίου.
Η κίνηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η συγκεκριμένη περιοχή περιλαμβάνεται στο «θαλάσσιο πάρκο» που ανακοίνωσε πρόσφατα μονομερώς η Τουρκία. Η σύνδεση της νέας NAVTEX με το συγκεκριμένο σχεδιασμό προσδίδει στην τουρκική πρωτοβουλία σαφή πολιτική διάσταση, πέρα από το αντικείμενο των ίδιων των επιστημονικών ερευνών.
Το τουρκικό ερευνητικό σκάφος απέπλευσε τα ξημερώματα από τη Μαρμαρίδα και κινείται νοτιοδυτικά του Καστελλόριζου, με προορισμό την περιοχή που έχει δεσμευθεί για τις έρευνες.
Το ζήτημα της επιστημονικής έρευνας
Η νομική διάσταση της υπόθεσης είναι περισσότερο σύνθετη από την απλή έκδοση μιας NAVTEX.
Η συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή δεν αποτελεί οριοθετημένη ΑΟΖ. Ως εκ τούτου, ως προς τη στήλη των υδάτων, ισχύει το καθεστώς της ανοιχτής θάλασσας, όπου το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει την ελευθερία της επιστημονικής έρευνας.
Εφόσον, επομένως, το τουρκικό ερευνητικό σκάφος περιοριστεί σε μετρήσεις που αφορούν αποκλειστικά τη στήλη του νερού, όπως η θερμοκρασία και η αλατότητα, χωρίς παρεμβάσεις στον βυθό, η δραστηριότητα μπορεί να εμπίπτει στο πλαίσιο της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας.
Το κρίσιμο ζήτημα βρίσκεται συνεπώς αλλού: στην έκδοση της NAVTEX και στις αρμοδιότητες που επιχειρεί να ασκήσει η Τουρκία μέσω αυτής.
Η Αθήνα αμφισβητεί την αρμοδιότητα της Αττάλειας
Η ελληνική πλευρά χαρακτηρίζει τη συγκεκριμένη NAVTEX νομικά ανυπόστατη, καθώς εκδόθηκε από τον σταθμό της Αττάλειας.
Σύμφωνα με την ελληνική θέση, η περιοχή βρίσκεται εντός της διεθνούς θαλάσσιας περιοχής ευθύνης του ελληνικού σταθμού NAVTEX του Ηρακλείου Κρήτης. Η έκδοση ναυτιλιακών οδηγιών από την Αττάλεια συνιστά, κατά την Αθήνα, προσπάθεια άσκησης αρμοδιότητας που δεν ανήκει στην Τουρκία.
Η διαφορά έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι NAVTEX αποτελούν εργαλείο ενημέρωσης και ασφάλειας της ναυσιπλοΐας. Η μονομερής έκδοση οδηγιών από έναν σταθμό που δεν έχει τη σχετική διεθνή αρμοδιότητα δημιουργεί ένα προηγούμενο το οποίο η ελληνική πλευρά δεν επιθυμεί να παγιωθεί.
Το «θαλάσσιο πάρκο» στο επίκεντρο
Η επιλογή της περιοχής δεν είναι τυχαία. Η Άγκυρα επιχειρεί να συνδέσει την ερευνητική δραστηριότητα με το τουρκικό «θαλάσσιο πάρκο», ενισχύοντας την εικόνα μιας περιοχής στην οποία θεωρεί ότι μπορεί να ασκεί διοικητικό και επιχειρησιακό ρόλο.
Για την Αθήνα, αυτό είναι το κρίσιμο σημείο της υπόθεσης. Η επιστημονική έρευνα αποτελεί διαφορετικό ζήτημα από την άσκηση διοικητικών αρμοδιοτήτων σε μια θαλάσσια ζώνη.
Η ελληνική πλευρά εκτιμά ότι μέσα από διαδοχικές μονομερείς ενέργειες η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει μια κατάσταση «κανονικότητας» επί του πεδίου. Η έκδοση NAVTEX από την Αττάλεια, η σύνδεσή της με το θαλάσσιο πάρκο και η παρουσία τουρκικού ερευνητικού σκάφους λειτουργούν, υπό αυτό το πρίσμα, ως κρίκοι μιας ευρύτερης στρατηγικής.
Η υφαλοκρηπίδα και η προσπάθεια δημιουργίας τετελεσμένων
Ιδιαίτερο βάρος έχει και η διάκριση ανάμεσα στη στήλη του νερού και στον βυθό και το υπέδαφος.
Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα υφίστανται αυτοδικαίως, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη ανακήρυξη. Το άρθρο 77 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους στην υφαλοκρηπίδα.
Γι’ αυτό και οποιαδήποτε δραστηριότητα μεταφερθεί από την απλή έρευνα στη στήλη του νερού σε έρευνα ή χαρτογράφηση του βυθού αποκτά διαφορετική νομική σημασία. Το ζήτημα της υφαλοκρηπίδας βρίσκεται στον πυρήνα της ελληνοτουρκικής διαφοράς για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Αθήνα, επομένως, καλείται να αντιμετωπίσει μια κίνηση που κινείται ταυτόχρονα στο επίπεδο της ναυσιπλοΐας, του Δικαίου της Θάλασσας και της πολιτικής των τετελεσμένων.
Η επόμενη ημέρα στην Ανατολική Μεσόγειο
Η πορεία του TÜBİTAK MARMARA και το είδος των ερευνών που θα πραγματοποιήσει θα βρεθούν στο επίκεντρο της ελληνικής παρακολούθησης τις επόμενες ημέρες.
Το βασικό ζητούμενο για την Αθήνα είναι να αποτραπεί η δημιουργία ενός νέου προηγουμένου μέσω της επανάληψης μονομερών τουρκικών ενεργειών. Για την Άγκυρα, αντίθετα, η συγκεκριμένη NAVTEX εντάσσεται σε μια πολιτική σταδιακής διεύρυνσης της παρουσίας της στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η νέα κίνηση γύρω από το Καστελλόριζο δείχνει έτσι ότι, ακόμη και όταν η δραστηριότητα παρουσιάζεται ως επιστημονική έρευνα, το ζήτημα των θαλάσσιων αρμοδιοτήτων και των κυριαρχικών δικαιωμάτων παραμένει το πραγματικό πεδίο αντιπαράθεσης Ελλάδας και Τουρκίας.
