Το νέο σχήμα «εθνικής κοινωνικής συμφωνίας» ανάμεσα στο Υπουργείο Ανάπτυξης υπό τον Τάκη Θεοδωρικάκο και τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ για πάγωμα περίπου 2.000 κωδικών – Σ.Σ. οι οποίοι δεν ανακοινώθηκαν και θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν από μπατονέτες για τα αυτιά μέχρι τσιμπιδάκια για τα φρύδια!-, επαναφέρει ένα εργαλείο που η ευρωπαϊκή εμπειρία έχει ήδη δοκιμάσει και έχει αποδείξει τα όριά του: τη ρύθμιση μέσω soft law.
Η κυβέρνηση αποσύρει το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους, ένα δεσμευτικό εργαλείο ελέγχου τιμών, και το αντικαθιστά με μια «άτυπη συμφωνία συγκράτησης τιμών», με ορίζοντα τον Σεπτέμβριο και προσδοκία «ουσιαστικών μειώσεων».
Η επιλογή παρουσιάζεται ως συνεργασία με την αγορά. Στην πράξη μετατοπίζει το βάρος της ευθύνης από τον μηχανισμό ελέγχου στην καλή θέληση των παικτών της αγοράς.
Soft law χωρίς κυρώσεις: η δομική αδυναμία του μοντέλου
Οι εθελοντικές συμφωνίες έχουν μια βασική αρχιτεκτονική αδυναμία: δεν περιέχουν μηχανισμό επιβολής. Η συμμόρφωση δεν εξαρτάται από τον νόμο αλλά από τη στρατηγική των επιχειρήσεων και την αξιοπιστία της κυβερνητικής απειλής για επαναφορά αυστηρότερων μέτρων.
Σαν να λέμε: «αν δεν συμμορφωθείς με αυτό που συμφωνήσαμε θα σου κρατήσω μούτρα».
Στην ελληνική περίπτωση, το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους αποσύρεται παρότι είχε αποδώσει μετρήσιμες μειώσεις σε συγκεκριμένους κωδικούς. Το νέο σχήμα στηρίζεται σε ένα δίμηνο «πάγωμα» και σε προσδοκία μελλοντικών μειώσεων, αφήνοντας την τρέχουσα, καθημερινή πίεση που δέχονται οι καταναλωτές από την ακρίβεια να λειτουργεί χωρίς πραγματικό περιορισμό.
Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική χρονικής μετάθεσης, ένα τενεκεδάκι που απλά το κλωτσάμε για να πάει λίγο παραπέρα.
Το ευρωπαϊκό προηγούμενο: η Γαλλία και η ψευδαίσθηση του εθελοντικού καλαθιού
Το γαλλικό «αντιπληθωριστικό τρίμηνο» του 2023 αποτελεί χαρακτηριστική δοκιμή του ίδιου μοντέλου. Υπό την απειλή μελλοντικής φορολόγησης, οι αλυσίδες λιανικής κλήθηκαν να συγκρατήσουν τιμές σε συγκεκριμένα προϊόντα.
Η εφαρμογή αποκάλυψε γρήγορα τα όρια ενός τέτοιου σχεδιασμού. Οι επιχειρήσεις επέλεξαν ελεύθερα ποια προϊόντα θα ενταχθούν, με προτίμηση στα ιδιωτικής ετικέτας, αφήνοντας εκτός μεγάλο μέρος των επώνυμων προϊόντων. Μία από τις μεγαλύτερες αλυσίδες σούπερ-μάρκετ δεν συμμετείχε καν.
Ανεξάρτητες μετρήσεις κατέγραψαν ότι σε τμήμα της αγοράς οι τιμές δεν υποχώρησαν, αλλά κινήθηκαν ελαφρώς ανοδικά. Το «καλάθι» λειτούργησε περισσότερο ως επικοινωνιακή άσκηση παρά ως εργαλείο συγκράτησης του κόστους ζωής.
Το ελληνικό παράδοξο: αποσύρεται το δεσμευτικό εργαλείο που έφερε αποτέλεσμα
Στην ελληνική περίπτωση εμφανίζεται μια ασυνέχεια πολιτικής. Το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους είχε οδηγήσει, σύμφωνα με τα ίδια τα κυβερνητικά δεδομένα, σε μειώσεις περίπου 6% σε 2.000 κωδικούς προϊόντων.
Παρά την επίδρασή του, το μέτρο αποσύρεται και αντικαθίσταται από μια συμφωνία «συγκράτησης τιμών» χωρίς δεσμευτικό χαρακτήρα. Η αγορά αποκτά μεγαλύτερη ευελιξία, ενώ το κράτος μετακινείται από τη ρύθμιση στην απλή παρακολούθηση.
Το κρίσιμο όμως δεν είναι η πρόθεση συνεργασίας, αλλά η απουσία εργαλείου που να υποχρεώνει σε συμμόρφωση όταν η αγορά δεν ανταποκρίνεται.
Η χρονική υστέρηση ως εργαλείο απορρύθμισης
Η μετάθεση των όποιων μειώσεων για τον Σεπτέμβριο δημιουργεί ένα δεύτερο πρόβλημα: την αποδοχή της χρονικής καθυστέρησης ως πολιτικής λύσης.
Στο διάστημα αυτό, οι τιμές λειτουργούν χωρίς πρόσθετη πίεση. Οι επιχειρήσεις προσαρμόζουν στρατηγικές, απορροφούν ή μετακυλίουν κόστη, μειώνουν τις ποσότητες χωρίς να αλλάξουν τις τιμές και διαμορφώνουν εκ νέου την ισορροπία τους πριν εμφανιστεί οποιαδήποτε «εθελοντική μείωση».
Η ακρίβεια, όμως, δεν λειτουργεί σε ένα πολιτικό ημερολόγιο. Λειτουργεί καθημερινά, στο ράφι.
Η ισπανική παρέκκλιση: όταν η ρύθμιση περνά από τον νόμο
Η Ισπανία ακολούθησε διαφορετική διαδρομή, επιλέγοντας θεσμικά και δημοσιονομικά εργαλεία αντί για εθελοντικές δεσμεύσεις. Η μείωση ή μηδενισμός του ΦΠΑ σε βασικά αγαθά και η ενίσχυση του ελεγκτικού πλαισίου μέσω της AICA αποτελούν παρεμβάσεις με άμεσο και υποχρεωτικό χαρακτήρα.
Παρά την αύξηση του συνολικού επιπέδου τιμών περίπου κατά 35% σε βάθος χρόνου, το ισπανικό μοντέλο λειτούργησε ως φρένο σε πιο ακραίες στρεβλώσεις της αγοράς. Η διαφορά δεν είναι στο αποτέλεσμα του πληθωρισμού, αλλά στον βαθμό ελέγχου της έντασης και της κατανομής του κόστους.
Soft law ως πολιτική διαχείριση, όχι ως οικονομική λύση
Η επαναφορά των «εθνικών συμφωνιών» δείχνει μια σταθερή πολιτική επιλογή: την προτίμηση σε ευέλικτα, επικοινωνιακά εργαλεία αντί για δεσμευτικούς μηχανισμούς παρέμβασης.
Οι ίδιοι οι φορείς της αγοράς αναγνωρίζουν ότι τέτοιες συμφωνίες λειτουργούν ως προσωρινά παυσίπονα. Οι βασικές αιτίες της ακρίβειας —ενέργεια, φορολογία, δομή ανταγωνισμού— παραμένουν εκτός του πλαισίου των άτυπων δεσμεύσεων.
Το αποτέλεσμα είναι ένα μοντέλο όπου η πολιτική αναλαμβάνει τον ρόλο της διαμεσολάβησης προσδοκιών, ενώ η αγορά διατηρεί την πραγματική δυνατότητα καθορισμού των τιμών.
Το κρίσιμο τεστ θα έρθει το φθινόπωρο. Εκεί θα φανεί αν οι «συμφωνίες συνεργασίας» παρήγαγαν πραγματική αποκλιμάκωση ή αν απλώς μετέθεσαν χρονικά ένα πρόβλημα που συνεχίζει να διαμορφώνει την καθημερινότητα χωρίς περιορισμούς.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει σταθερά το ίδιο μοτίβο: όταν παριστάνεις ότι ρυθμίζεις και οι άλλοι θα παριστάνουν ότι ρυθμίζονται.
