Η εύθραυστη κατάπαυση του πυρός ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν εισέρχεται σε μία από τις πιο κρίσιμες φάσεις της, με τον Ντόναλντ Τραμπ να δηλώνει ανοιχτά ότι η συμφωνία βρίσκεται «σε μηχανική υποστήριξη της αναπνοής» και την Τεχεράνη να απαντά πως είναι έτοιμη να ανταποδώσει οποιαδήποτε νέα επίθεση. Το αδιέξοδο στις διαπραγματεύσεις, οι απειλές γύρω από το Στενό του Ορμούζ και η πιθανότητα διεύρυνσης της σύγκρουσης μετατρέπουν ξανά τη Μέση Ανατολή σε κεντρικό πεδίο γεωπολιτικής και οικονομικής αστάθειας.
Έπειτα από περισσότερο από έναν μήνα εύθραυστης ανακωχής, οι συνομιλίες που διεξάγονται μέσω του Πακιστάν δεν έχουν καταλήξει σε συμφωνία για μόνιμη αποκλιμάκωση. Αντίθετα, οι δημόσιες δηλώσεις των δύο πλευρών δείχνουν ότι το χάσμα μεγαλώνει.
Η δήλωση Τραμπ που ανέβασε ξανά το θερμόμετρο
Ο Ντόναλντ Τραμπ επέλεξε ιδιαίτερα επιθετική γλώσσα σχολιάζοντας την ιρανική αντιπρόταση στην αμερικανική πρόταση κατάπαυσης του πυρός. Μιλώντας σε δημοσιογράφους στον Λευκό Οίκο, χαρακτήρισε την απάντηση της Τεχεράνης «για τα σκουπίδια» και παρομοίασε την κατάσταση της εκεχειρίας με ασθενή που βρίσκεται στο όριο της επιβίωσης.
Η εικόνα που επέλεξε να χρησιμοποιήσει αποτυπώνει το κλίμα στην Ουάσιγκτον: η αμερικανική κυβέρνηση θεωρεί ότι το Ιράν επιχειρεί να κερδίσει χρόνο χωρίς να κάνει ουσιαστικές παραχωρήσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα και χωρίς να αποσύρει την πίεση στο Στενό του Ορμούζ.
Παράλληλα, ο αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε ότι σκοπεύει να επαναφέρει την επιχείρηση συνοδείας εμπορικών πλοίων στον Περσικό Κόλπο, η οποία είχε παγώσει μόλις μία ημέρα μετά την έναρξή της τον Μάιο. Η κίνηση αυτή ερμηνεύεται ως μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον προετοιμάζεται για νέα περίοδο στρατιωτικής έντασης στην περιοχή.
Η Τεχεράνη απαντά με απειλές και σχέδιο 14 σημείων
Η απάντηση από την ιρανική πλευρά ήταν άμεση. Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ προειδοποίησε ότι οι ένοπλες δυνάμεις της χώρας είναι έτοιμες να «δώσουν μάθημα» σε οποιονδήποτε επιχειρήσει νέα επίθεση.
Σε ανάρτησή του, ο Γαλιμπάφ υποστήριξε ότι οι ΗΠΑ δεν έχουν άλλη επιλογή παρά να αποδεχθούν το ιρανικό σχέδιο 14 σημείων για τον τερματισμό του πολέμου. Σύμφωνα με την Τεχεράνη, το σχέδιο αυτό βασίζεται στην αναγνώριση των «νόμιμων δικαιωμάτων» του Ιράν και στη σταδιακή άρση των κυρώσεων και του αποκλεισμού.
Ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών Εσμαΐλ Μπαγαεΐ ξεκαθάρισε ότι το βασικό αίτημα της χώρας είναι ο τερματισμός του πολέμου στην περιοχή και η αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων που παραμένουν παγωμένα εδώ και χρόνια.
Η ιρανική πρόταση, σύμφωνα με πληροφορίες της Wall Street Journal, περιλαμβάνει επίσης σταδιακό άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ σε συνδυασμό με χαλάρωση του αμερικανικού αποκλεισμού στα ιρανικά λιμάνια.
Το πυρηνικό πρόγραμμα παραμένει το μεγάλο αγκάθι
Παρά τις προσπάθειες διαμεσολάβησης, το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης εξακολουθεί να αποτελεί το βασικό σημείο σύγκρουσης.
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, το Ιράν εμφανίζεται διατεθειμένο να προχωρήσει σε «αραίωση» μέρους του εμπλουτισμένου ουρανίου υψηλής καθαρότητας που διαθέτει. Ωστόσο απορρίπτει δύο βασικές αμερικανικές απαιτήσεις: την καταστροφή των πυρηνικών εγκαταστάσεων και ένα μακροχρόνιο μορατόριουμ στον εμπλουτισμό ουρανίου.
Η στάση αυτή αποτυπώνει τη στρατηγική της ιρανικής ηγεσίας. Η Τεχεράνη επιχειρεί να διατηρήσει τον πυρήνα του πυρηνικού της προγράμματος, ακόμη και αν αποδεχθεί προσωρινούς περιορισμούς.
Οι ΗΠΑ, το Ισραήλ και ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξακολουθούν να θεωρούν ότι η Ισλαμική Δημοκρατία επιδιώκει την απόκτηση πυρηνικών όπλων. Η ιρανική πλευρά απορρίπτει σταθερά την κατηγορία, υποστηρίζοντας ότι το πρόγραμμα αφορά αποκλειστικά ειρηνική χρήση ενέργειας.
Το Στενό του Ορμούζ ως παγκόσμιος μοχλός πίεσης
Το μεγαλύτερο βάρος της κρίσης μεταφέρεται πλέον στο Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται μεγάλο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Η απειλή παρατεταμένου αποκλεισμού έχει ήδη προκαλέσει νέο κύμα ανησυχίας στις διεθνείς αγορές. Η τιμή του πετρελαίου Μπρεντ ξεπέρασε τα 104 δολάρια το βαρέλι, ενώ το αμερικανικό WTI κινήθηκε κοντά στα 99 δολάρια.
Η ενεργειακή αγορά φοβάται ότι ακόμη και μια προσωρινή διακοπή της ναυσιπλοΐας μπορεί να οδηγήσει σε αλυσιδωτές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία, με αύξηση τιμών, πληθωριστικές πιέσεις και ελλείψεις πρώτων υλών.
Ο επικεφαλής της Saudi Aramco Αμίν Νάσερ έκανε λόγο για το «μεγαλύτερο ενεργειακό σοκ» που έχει αντιμετωπίσει ποτέ ο πλανήτης. Σύμφωνα με την εκτίμησή του, ακόμη κι αν το Ορμούζ ανοίξει άμεσα, η αγορά δεν θα επανέλθει σε πλήρη ισορροπία πριν από το 2027.
Ο κίνδυνος ανθρωπιστικής κρίσης
Η κρίση δεν περιορίζεται στην ενέργεια. Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί βασική αρτηρία και για τη μεταφορά λιπασμάτων, πρώτων υλών και εμπορευμάτων που επηρεάζουν άμεσα την παγκόσμια αγροτική παραγωγή.
Ο Ζόρζι Μορέιρα ντα Σίλβα, επικεφαλής ομάδας εργασίας του ΟΗΕ, προειδοποίησε ότι η παρατεταμένη διακοπή της ναυσιπλοΐας μπορεί να προκαλέσει μέσα σε λίγες εβδομάδες νέα μεγάλη ανθρωπιστική κρίση.
Οι ανησυχίες αφορούν κυρίως χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές λιπασμάτων και ενέργειας, ιδιαίτερα σε περιοχές της Αφρικής και της Ασίας που ήδη αντιμετωπίζουν επισιτιστική ανασφάλεια.
Η εμπλοκή των Εμιράτων αλλάζει τις ισορροπίες
Ιδιαίτερο βάρος έχουν και οι πληροφορίες της Wall Street Journal ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα πραγματοποίησαν τον Απρίλιο επιθέσεις εναντίον ιρανικών πετρελαϊκών εγκαταστάσεων στο νησί Λαβάν.
Αν επιβεβαιωθούν, οι πληροφορίες αυτές σηματοδοτούν σημαντική αλλαγή στη στάση των αραβικών μοναρχιών του Κόλπου, οι οποίες μέχρι τώρα απέφευγαν άμεση στρατιωτική εμπλοκή.
Μία τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να μετατρέψει τη σύγκρουση από διμερές μέτωπο ΗΠΑ–Ιράν σε περιφερειακό πόλεμο με ευρύτερη συμμετοχή κρατών του Κόλπου.
Ο Λίβανος παραμένει δεύτερο ενεργό μέτωπο
Την ίδια στιγμή, η κατάσταση παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη και στον Λίβανο, όπου η κατάπαυση του πυρός ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Χεζμπολάχ παραβιάζεται σχεδόν καθημερινά.
Οι δύο πλευρές συνεχίζουν ανταλλαγές πληγμάτων, ενώ η Ουάσιγκτον επιχειρεί να ανοίξει νέο διπλωματικό δίαυλο μέσω συνομιλιών που αναμένονται τις επόμενες ημέρες.
Η αμερικανική διπλωματία επιδιώκει να αποτρέψει την πλήρη σύνδεση των δύο μετώπων — του ιρανικού και του λιβανικού — καθώς ένα τέτοιο σενάριο θα αύξανε κατακόρυφα τον κίνδυνο γενικευμένου πολέμου στη Μέση Ανατολή.
Η στρατηγική φθοράς της Τεχεράνης
Αναλυτές εκτιμούν ότι η Τεχεράνη ποντάρει πλέον στη φθορά της Δύσης μέσω της ενεργειακής πίεσης και της ανόδου των διεθνών τιμών.
Το αμερικανικό Soufan Center σημειώνει ότι η ιρανική ηγεσία θεωρεί πως οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου θα υποχρεώσουν τελικά τον Ντόναλντ Τραμπ να αναζητήσει έξοδο χωρίς να εξασφαλίσει τις βασικές παραχωρήσεις που ζητά στο πυρηνικό πεδίο.
Η στρατηγική αυτή βασίζεται στην εκτίμηση ότι η παγκόσμια οικονομία δύσκολα θα αντέξει παρατεταμένη αστάθεια στον Περσικό Κόλπο και νέα έκρηξη στις τιμές της ενέργειας.
