Γράφει ο Στέλιος Φενέκος, υποναύαρχος ε.α.
Η νέα αντιπαράθεση για το ηλεκτρικό καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου (GSI) ανέδειξε για ακόμη μία φορά την ανάγκη ακριβούς διάκρισης μεταξύ κυριαρχικών δικαιωμάτων, αδειοδοτήσεων, συντονισμού, τεχνικών ερευνών και διπλωματικής ενημέρωσης. Η δήλωση των Κυβερνητικών στελεχών ότι «μόνο η Ελλάδα και η Κύπρος έδωσαν άδεια» είναι πολιτικά σαφής, αλλά νομικά απαιτεί εξειδίκευση.
1. Τι ακριβώς αδειοδοτείται;
Σύμφωνα με την UNCLOS, εντός των χωρικών υδάτων το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, ενώ στην ΑΟΖ και στην υφαλοκρηπίδα διαθέτει συγκεκριμένα λειτουργικά δικαιώματα και αρμοδιότητες, όχι πλήρη κυριαρχία.
Το άρθρο 79 κατοχυρώνει την ελευθερία πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, χωρίς γενική απαίτηση συναίνεσης του παράκτιου κράτους για τη διαδρομή τους, σε αντίθεση με τους αγωγούς. Συνεπώς, η ελληνική και κυπριακή αδειοδότηση αφορά τις δραστηριότητες που υπάγονται πράγματι στη δικαιοδοσία τους, τις εθνικές διοικητικές διαδικασίες και τις σχετικές υποχρεώσεις προστασίας και ασφάλειας. Δεν σημαίνει ότι η πόντιση καλωδίου σε ολόκληρη την υφαλοκρηπίδα προϋποθέτει αποκλειστική κρατική άδεια.
2. Τι σημαίνει «θαλάσσια έρευνα»;
Δεν αποτελούν όλες οι θαλάσσιες έρευνες την ίδια νομική δραστηριότητα. Η βυθομετρική χαρτογράφηση, η πλευρική ηχοβολιστική σάρωση, η ακουστική αποτύπωση των υποστρωμάτων και οι μετρήσεις θαλάσσιων ρευμάτων διαφέρουν από γεωτρήσεις, γεωτεχνικές δειγματοληψίες και έρευνες φυσικών πόρων.
Το άρθρο 246 απαιτεί, συναίνεση και όχι απαραίτητα άδεια για θαλάσσια επιστημονική έρευνα στην ΑΟΖ, στις βυθομετρήσεις και στην απλή μορφολογία του βυθού. Όμως οι τεχνικές αποτυπώσεις για την εγκατάσταση καλωδίων δεν ταυτίζονται αυτομάτως με την επιστημονική έρευνα αυτής της μορφής. Εάν οι έρευνες έχουν στοιχεία επέμβασης στον βυθό και λήψης δειγμάτων, τότε χρειάζεται και η συναίνεση των παρακτίων κρατών με δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα. Το επιχείρημά μας σε αυτήν την περίπτωση είναι ότι παρανόμως η Τουρκία διεκδικεί δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα μας (που υφίσταται ipso facto και ab initio). Και αυτό αφορά τόσο την περιοχή του τουρκολυβικού μνημονίου (που έχει χαρακτηρισθεί από την Ελλάδα αλλά και διεθνώς null and void) όσο και τις λοιπές διεκδικήσεις της έναντι των ελληνικών νησιών. Ο χαρακτηρισμός συνεπώς των ερευνών που θα γίνουν εξαρτάται από τον σκοπό, τις μεθόδους και το πραγματικό περιεχόμενο των εργασιών. Και αυτή η διάκριση στην ποιότητα των ερευνών δεν έχει καταστεί σαφής.
3. Έρευνα και πόντιση δεν είναι νομικά ταυτόσημες.
Η πόντιση προστατεύεται ρητά από το άρθρο 79. Οι προπαρασκευαστικές έρευνες χρειάζονται αυτοτελή αξιολόγηση. Εδώ εντοπίζεται ένα ουσιώδες πρακτικό πρόβλημα. Μπορεί να αναγνωρίζεται η ελευθερία πόντισης του καλωδίου, αλλά να αμφισβητηθούν οι αναγκαίες εργασίες προσδιορισμού της ασφαλούς όδευσής του. Και αυτό μπορεί να επιχειρηθεί από την Τουρκία σε οιαδήποτε φάση των ερευνών, παρά την μην αναγνώριση εκ μέρους μας τέτοιου δικαιώματος στην Τουρκία (ως παράνομη διεκδίκηση δικαιοδοσίας σε δική μας υφαλοκρηπίδα) και παρά την εικαζόμενη αρχική συμφωνία της για τις έρευνες που θα ξεκινήσουν σύντομα
Η διάκριση βέβαια δεν πρέπει να μετατρέπεται σε μηχανισμό έμμεσης ακύρωσης της ελευθερίας πόντισης.
4. Ποια είναι η σημασία της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης;
Η γαλλική πρωτοβουλία πρέπει να αξιολογηθεί από το ακριβές περιεχόμενο και τους αποδέκτες της. Εφόσον η ενημέρωση απευθύνθηκε σε Ελλάδα, Κύπρο, Αίγυπτο και Τουρκία, διαμορφώνεται ένα ευρύτερο πλαίσιο διαφάνειας προς τα ενδιαφερόμενα παράκτια κράτη, χωρίς αυτό να συνεπάγεται αναγνώριση των αντικρουόμενων διεκδικήσεών τους. Βέβαια η Τουρκία (εάν το αποδεχθεί) θα προσπαθήσει να το εκμεταλλευθεί διεκδικώντας καταχρηστικά κυριαρχικά δικαιώματα και καθοριστικό ρόλο σε όλες τις διευθετήσεις επί των θαλασσίων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ιδιαίτερη σημασία βέβαια έχει και η αναφερόμενη επιφύλαξη ότι η ενημέρωση δεν συνιστά αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων ή δικαιοδοσίας. Εάν όντως το περιλαμβάνεται ρητά, αυτό περιορίζει τη δυνατότητα νομικής παρερμηνείας και εκμετάλλευσης εκ μέρους της Τουρκίας της γαλλικής ενέργειας. ¨όμως αυτό δεν την εμποδίζει να επιδιώκει την επαναλαμβανόμενη πρακτική διεκδικήσεων στο πεδίο σε κάθε ανάλογο έργο της Ελλάδος σε θαλάσσιες ζώνες κυριαρχικών δικαιωμάτων, πέραν των χωρικών υδάτων.
Όσον αφορά τις αναγγελίες τύπου NAVTEX, αυτές εξυπηρετούν πρωτίστως την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Δεν υποκαθιστούν τη διπλωματική επικοινωνία, ούτε επιλύουν διαφορές δικαιοδοσίας. Η Γαλλία φαίνεται ότι επέλεξε πρόσθετη ενημέρωση για να περιορίσει κινδύνους παρεμπόδισης, να προστατεύσει το πλοίο και να διαμορφώσει τεκμηριωμένο πλαίσιο καλόπιστης συμπεριφοράς (ενδεχομένως και σε συνεννόηση με την Ελλάδα;).
5. Ποιος επιχειρεί να προδικάσει την οριοθέτηση;
Τα άρθρα 74(3) και 83(3) προβλέπουν καλόπιστη προσπάθεια προσωρινών διευθετήσεων και αποφυγή ενεργειών που παρεμποδίζουν την τελική οριοθέτηση, σε περιπτώσεις που αυτή εκκρεμεί μεταξύ των παράκτιων χωρών. Ιδίως στην υφαλοκρηπίδα, τα δικαιώματα υφίστανται ipso facto και ab initio, ανεξάρτητα από ανακήρυξη ΑΟΖ.
Η Ελλάδα μπορεί επομένως να αντιστρέψει το τουρκικό επιχείρημα ως εξής: «Η απαίτηση προηγούμενης τουρκικής έγκρισης και η εξαναγκαστική παρεμπόδιση νόμιμων εργασιών ενδέχεται να επιχειρούν να επιβάλουν προκαταβολικά την τουρκική εκδοχή της οριοθέτησης». Η επιχειρηματολογία αυτή βέβαια χρειάζεται προσεκτική εθιμική θεμελίωση, καθώς η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS.
Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να διακηρύσσουμε ποιος έδωσε άδεια, αλλά να αποσαφηνίζουμε ποια δικαιώματα ασκούνται, ποιες υποχρεώσεις ισχύουν και ποιος επιχειρεί να μετατρέψει την εκκρεμή οριοθέτηση σε μονομερή εξουσία απαγόρευσης.