Η ελληνική προεδρία του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μετατράπηκε σε πεδίο ευθείας διπλωματικής αντιπαράθεσης μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας, με επίκεντρο το τουρκολιβυκό μνημόνιο και τις διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης παρουσίασε τη γεωγραφική και νομική επιχειρηματολογία της Ελλάδας, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης είναι παράνομη και αυθαίρετη. Η τουρκική απάντηση ήρθε από τον μόνιμο αντιπρόσωπο της χώρας στον ΟΗΕ, Αχμέντ Γιλντίζ, ενώ η Ελληνίδα πρέσβυς Αγλαΐα Μπαλτά επανέλαβε ότι το μνημόνιο είναι «άκυρο και ανυπόστατο» και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών.
Η αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς ακολουθεί την πρόσφατη απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης να εγκρίνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, εξέλιξη που αναζωπύρωσε την ελληνική διπλωματική κινητοποίηση. Η Αθήνα επιδιώκει πλέον να μεταφέρει τη διαφωνία από το διμερές επίπεδο στο διεθνές πεδίο, αναζητώντας ευρύτερη πολιτική και διπλωματική υποστήριξη.
Ο χάρτης Μητσοτάκη και η ελληνική επιχειρηματολογία
Ο πρωθυπουργός, προεδρεύοντας στη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας με αντικείμενο τις αναδυόμενες τεχνολογίες και τη θαλάσσια ασφάλεια, επέλεξε να παρουσιάσει χάρτη που αποτυπώνει τις ελληνικές θέσεις για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Με αυτόν τον τρόπο επιχείρησε να αναδείξει τη γεωγραφική αντίφαση που, σύμφωνα με την Αθήνα, χαρακτηρίζει τη συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης. «Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι παράνομο, είναι αυθαίρετο και αντιβαίνει στη γεωγραφία την ίδια», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υποστήριξε ότι η Ελλάδα και η Λιβύη είναι φυσικοί θαλάσσιοι γείτονες, με αντικείμενες ακτές, και μπορούν να προχωρήσουν σε οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών τους στη βάση του Διεθνούς Δικαίου. Αντιθέτως, όπως σημείωσε, Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.
Κατά τον πρωθυπουργό, η συμφωνία του 2019 επιχειρεί να δημιουργήσει ένα τεχνητό θαλάσσιο σύνορο, παραγνωρίζοντας τη γεωγραφική παρουσία της Ελλάδας και των νησιών της στην περιοχή.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην Κρήτη, τη Ρόδο, την Κάσο και την Κάρπαθο, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για κατοικημένα νησιά με ιστορία, οικονομική δραστηριότητα και σημαντικό πληθυσμό. «Η γεωγραφία δεν μπορεί να ξαναγραφτεί. Και τα κυριαρχικά δικαιώματα δεν μπορούν να διαγραφούν με το να χαράσσονται αυθαίρετες γραμμές σε έναν χάρτη», τόνισε.
Η τουρκική απάντηση: «Το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν είναι δικαστήριο»
Η απάντηση της Άγκυρας ήρθε από τον μόνιμο αντιπρόσωπο της Τουρκίας στα Ηνωμένα Έθνη, Αχμέντ Γιλντίζ, ο οποίος επιχείρησε να αποσυνδέσει τη συζήτηση για τη θαλάσσια ασφάλεια από την ουσία της ελληνοτουρκικής διαφοράς.
Ο Τούρκος διπλωμάτης υποστήριξε ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν αποτελεί δικαστήριο για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών και ότι οι χάρτες μπορούν να αποτυπώνουν τις διεκδικήσεις των κρατών, αλλά δεν έχουν τη δυνατότητα να τις κρίνουν.
Υπερασπίστηκε τη συμφωνία του 2019, υποστηρίζοντας ότι βρίσκεται σε ισχύ και ότι η πρόσφατη κοινοβουλευτική ενέργεια στη Λιβύη επιβεβαιώνει την πολιτική υποστήριξή της.
Παράλληλα, επιχείρησε να εμφανίσει το μνημόνιο ως συμφωνία που αφορά αποκλειστικά τα δύο συμβαλλόμενα κράτη και δεν προδικάζει τα δικαιώματα τρίτων χωρών.
Στο ζήτημα των ελληνικών νησιών, ο Γιλντίζ δήλωσε ότι η Τουρκία δεν αμφισβητεί την ύπαρξη, τον πληθυσμό ή την ελληνική κυριαρχία σε αυτά, αλλά την επήρεια που πρέπει να έχουν κατά την οριοθέτηση επικαλυπτόμενων θαλάσσιων διεκδικήσεων.
Επανέλαβε, επίσης, ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, ενώ επανέφερε την πρόταση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για τη διοργάνωση περιφερειακής διάσκεψης για την Ανατολική Μεσόγειο.
Μπαλτά: Το μνημόνιο παραμένει «άκυρο και ανυπόστατο»
Η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Αγλαΐα Μπαλτά, απάντησε κατηγορηματικά στους τουρκικούς ισχυρισμούς, επαναλαμβάνοντας ότι η Αθήνα απορρίπτει τη συμφωνία Τουρκίας – Λιβύης ως αντίθετη προς τη γεωγραφία και το Διεθνές Δίκαιο.
Η Ελληνίδα πρέσβυς υπογράμμισε ότι η πρόσφατη έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης δεν μεταβάλλει τον νομικό χαρακτήρα του. Όπως σημείωσε, μια απόφαση του ενός από τα δύο συμβαλλόμενα κράτη δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιώματα εις βάρος τρίτων ούτε να θεραπεύσει τις νομικές αδυναμίες μιας συμφωνίας.
«Η γεωγραφία δεν μπορεί να αναδιαμορφωθεί. Δεν πρόκειται για σύνθημα», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι καμία διμερής συμφωνία δεν μπορεί να θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα άλλου κράτους.
Η κ. Μπαλτά αναφέρθηκε επίσης στις συμφωνίες θαλάσσιας οριοθέτησης που έχει συνάψει η Ελλάδα με την Ιταλία και την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς τες ως παραδείγματα εφαρμογής του Διεθνούς Δικαίου και ειρηνικής διευθέτησης διαφορών μεταξύ γειτονικών κρατών.
Η διαφωνία για το Δίκαιο της Θάλασσας και ο ρόλος του ΟΗΕ
Ένα από τα βασικά σημεία της αντιπαράθεσης αφορούσε και τον ρόλο του ίδιου του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Ο Αχμέντ Γιλντίζ υποστήριξε ότι το όργανο του ΟΗΕ δεν είναι αρμόδιο να αποφανθεί για ζητήματα οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Η ελληνική πλευρά, ωστόσο, απάντησε ότι η αναφορά στους διεθνείς κανόνες που διέπουν τις θάλασσες είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ασφάλεια και τη σταθερότητα.
«Ο σεβασμός του Δικαίου της Θάλασσας βρίσκεται στον πυρήνα της θαλάσσιας ασφάλειας», υπογράμμισε η Ελληνίδα αντιπρόσωπος, προσθέτοντας ότι η υπενθύμιση των κανόνων δεν συνιστά κατάχρηση του Συμβουλίου, αλλά υπηρετεί τον ίδιο τον σκοπό του.
Στην τριτολογία της, η κ. Μπαλτά επανέλαβε ότι η Ελλάδα επιδιώκει σχέσεις καλής γειτονίας με την Τουρκία και παραμένει προσηλωμένη στον διάλογο και στην ειρηνική επίλυση των διαφορών.
Έθεσε, ωστόσο, ως απαραίτητη προϋπόθεση τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Ενέργεια, Κρήτη και ηλεκτρική διασύνδεση στο γεωπολιτικό φόντο
Πίσω από τη διπλωματική αντιπαράθεση βρίσκονται και συγκεκριμένα οικονομικά και ενεργειακά συμφέροντα. Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο χρησιμοποιείται από την Άγκυρα ως εργαλείο για την αμφισβήτηση ελληνικών δικαιωμάτων και την άσκηση πίεσης σε δραστηριότητες που αναπτύσσονται στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι ενεργειακές έρευνες νότια της Κρήτης, στα θαλάσσια οικόπεδα «Κρήτη 1» και «Κρήτη 2», όπου αναμένεται να δραστηριοποιηθεί η αμερικανική Chevron. Η Λιβύη έχει αμφισβητήσει την ελληνική μέση γραμμή στην περιοχή, υιοθετώντας θέσεις που βρίσκονται κοντά στην τουρκική επιχειρηματολογία για τα δικαιώματα των νησιών.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου. Η επανέναρξη των ερευνών για το καλώδιο αποτελεί ένα ακόμη πεδίο στο οποίο οι διαφορετικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες ενδέχεται να προκαλέσουν νέες εντάσεις.
Η Αθήνα έχει ήδη ενημερώσει συμμάχους και εταίρους για τις τουρκικές αντιδράσεις, επισημαίνοντας ότι η αμφισβήτηση των ελληνικών θέσεων μπορεί να επηρεάσει έργα ευρωπαϊκής στρατηγικής σημασίας, τα οποία συνδέονται και με την ενεργειακή απεξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία.
Σχετικές ανησυχίες έχουν αναδειχθεί και στις συζητήσεις για το καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου και τις γεωπολιτικές προκλήσεις.
Η συμφωνία με την Αίγυπτο και η προσπάθεια διεθνοποίησης
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αντιπαρέβαλε το τουρκολιβυκό μνημόνιο με τη συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας – Αιγύπτου, που υπογράφηκε τον Αύγουστο του 2020.
Την παρουσίασε ως παράδειγμα συμφωνίας μεταξύ γειτονικών κρατών, τα οποία διαθέτουν αντικείμενες ακτές και μπορούν να καταλήξουν σε αμοιβαία αποδεκτές λύσεις στη βάση του Διεθνούς Δικαίου.
Η αναφορά αποκτά πρόσθετη σημασία καθώς Αθήνα και Κάιρο έχουν συμφωνήσει να προωθήσουν τις συζητήσεις για τη γεωγραφική επέκταση της οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών τους. Οι υπουργοί Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης και Μπαντρ Αμπντελάτι έχουν ήδη συζητήσει την προοπτική περαιτέρω συνεργασίας, την ώρα που η Τουρκία επιχειρεί να ενισχύσει τις σχέσεις της με την Αίγυπτο.
Η ελληνική διπλωματία επιδιώκει παράλληλα να ενισχύσει τη διεθνή αμφισβήτηση του μνημονίου. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η κοινή παρέμβαση Ελλάδας, Ευρωπαϊκής Ένωσης, Κύπρου, Αιγύπτου, Μπαχρέιν και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στον ΟΗΕ, με την οποία διατυπώθηκε συντονισμένα η αντίθεση στη συμφωνία του 2019.
Το μήνυμα του πρωθυπουργού στο Συμβούλιο Ασφαλείας ήταν ότι οι θαλάσσιες διαφορές δεν μπορούν να επιλύονται με μονομερείς διεκδικήσεις και αυθαίρετες γραμμές στους χάρτες. «Χωρίς σεβασμό στους κοινούς κανόνες, η θάλασσά μας κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ζούγκλα ανταγωνιστικών διεκδικήσεων και ιδιοτελών ρυθμίσεων», ανέφερε.
Η Αθήνα επιδιώκει να διατηρήσει ανοιχτό τον δίαυλο επικοινωνίας με την Άγκυρα, αλλά ταυτόχρονα να καταστήσει σαφές ότι ο διάλογος δεν μπορεί να υποκαθιστά το διεθνές δίκαιο. Η αντιπαράθεση στον ΟΗΕ έδειξε ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει ένα από τα βασικά σημεία τριβής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, με προεκτάσεις που αφορούν την ενέργεια, τις θαλάσσιες μεταφορές και τη συνολική ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο.
