Η αποφυλάκιση του Ηλία Κασιδιάρη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που δεν είναι μόνο πολιτικό αλλά και αυστηρά νομικό: μπορεί ο καταδικασμένος για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης πρώην βουλευτής της Χρυσής Αυγής να επιστρέψει στην εκλογική μάχη;
Οι μέχρι στιγμής τοποθετήσεις συνταγματολόγων και ποινικολόγων συγκλίνουν σε ένα βασικό συμπέρασμα: ο δρόμος μέσω κόμματος παραμένει κλειστός, ενώ ένα στενό και περισσότερο θεωρητικό παρά πρακτικό περιθώριο φαίνεται να υπάρχει μόνο για την περίπτωση του ανεξάρτητου υποψηφίου.
Μπορεί ο Κασιδιάρης να κατέβει με δικό του κόμμα;
Η απάντηση που δίνουν οι νομικοί είναι αρνητική. Το άρθρο 32 του π.δ. 26/2012, όπως τροποποιήθηκε το 2023, προβλέπει εκλογικά κωλύματα για πρόσωπα που έχουν καταδικαστεί για συγκεκριμένα βαριά αδικήματα. Το κώλυμα συνδέεται με τη διάρκεια της επιβληθείσας ποινής.
Στην περίπτωση του Κασιδιάρη, η ποινή των 13 ετών που του επιβλήθηκε το 2020 μεταφέρει το ορόσημο στο 2033. Με βάση αυτή την ερμηνεία, μέχρι τότε δεν μπορεί να συμμετάσχει ως υποψήφιος σε εκλογικό συνδυασμό κόμματος.
Το ζήτημα, ωστόσο, δεν εξαντλείται στην τυπική ιδιότητα του αρχηγού ή του υποψηφίου.
Τι σημαίνει «πραγματική ηγεσία»;
Εδώ βρίσκεται το σημείο που αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά την υπόθεση των «Σπαρτιατών». Η εκλογική νομοθεσία δεν εξετάζει μόνο ποιος εμφανίζεται στα χαρτιά ως αρχηγός ενός κόμματος. Μπορεί να εξετάσει και ποιος ασκεί στην πραγματικότητα την ηγεσία του.
Ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου Ξενοφών Κοντιάδης θεωρεί ότι ο Κασιδιάρης δεν μπορεί να παρακάμψει το εκλογικό κώλυμα τοποθετώντας κάποιο άλλο πρόσωπο στην τυπική ηγεσία ενός κόμματος και διατηρώντας ο ίδιος τον πραγματικό έλεγχο.
Με άλλα λόγια, ένα κόμμα με διαφορετικό πρόεδρο, αλλά με τον Κασιδιάρη να αποτελεί τον πραγματικό πολιτικό καθοδηγητή του, θα βρισκόταν αντιμέτωπο με το ίδιο νομικό πρόβλημα.
Το προηγούμενο των «Σπαρτιατών» καθιστά αυτή την παράμετρο καθοριστική.
Τι δίδαξε η υπόθεση των «Σπαρτιατών»;
Στις εκλογές του 2023 ο Κασιδιάρης δεν ήταν υποψήφιος με τους «Σπαρτιάτες». Το κόμμα συμμετείχε κανονικά στις εκλογές και εξέλεξε βουλευτές. Στη συνέχεια, όμως, η δικαστική διαδικασία εξέτασε τον πραγματικό ρόλο του Κασιδιάρη στην πολιτική λειτουργία του κόμματος.
Η υπόθεση δημιούργησε ένα προηγούμενο που σήμερα λειτουργεί ως βασικό σημείο αναφοράς. Η τυπική απουσία του ονόματός του από την ηγεσία ενός κόμματος δεν αρκεί, εάν προκύπτουν στοιχεία ότι στην πραγματικότητα ασκεί την ηγεσία ή καθορίζει την πολιτική του.
Αυτό σημαίνει ότι μια ενδεχόμενη προσπάθεια επιστροφής μέσω «νέου» κόμματος, με άλλον πρόεδρο και τον ίδιο στο παρασκήνιο, θα ήταν πολύ δύσκολο να περάσει απαρατήρητη από τον δικαστικό έλεγχο.
Υπάρχει τελικά τρόπος να είναι υποψήφιος;
Εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη νομική διαφοροποίηση.
Ο Κοντιάδης δεν θεωρεί ότι το εκλογικό κώλυμα εξαφανίζει κάθε δυνατότητα συμμετοχής του Κασιδιάρη στις εκλογές. Κατά την ανάλυσή του, υπάρχει η δυνατότητα να εμφανιστεί ως μεμονωμένος υποψήφιος, δηλαδή εκτός εκλογικού συνδυασμού κόμματος.
Το ίδιο περίπου υποστηρίζει και ο ποινικολόγος Κώστας Ντάλτας, ο οποίος θεωρεί ότι ο μόνος δρόμος που παραμένει θεωρητικά ανοιχτός είναι αυτός του ανεξάρτητου υποψηφίου.
Η διαφορά βρίσκεται στο τι σημαίνει αυτό στην πράξη.
Γιατί ο ανεξάρτητος υποψήφιος θεωρείται σχεδόν αδύνατη περίπτωση;
Η δυνατότητα να είναι κάποιος μεμονωμένος υποψήφιος δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μπορεί και να εκλεγεί. Το εκλογικό σύστημα δημιουργεί πολύ υψηλό πρακτικό εμπόδιο για έναν υποψήφιο που δεν συμμετέχει σε κομματικό συνδυασμό.
Ο Κοντιάδης θεωρεί ότι η συγκεκριμένη δυνατότητα είναι ουσιαστικά αλυσιτελής για τον Κασιδιάρη, καθώς οι απαιτήσεις του εκλογικού συστήματος καθιστούν την εκλογή του εξαιρετικά δύσκολη, έως μαθηματικά απίθανη.
Ο Ντάλτας κινείται στην ίδια κατεύθυνση, χαρακτηρίζοντας την επιλογή του ανεξάρτητου υποψηφίου ως λύση που βρίσκεται περισσότερο στη σφαίρα του απίθανου παρά μιας πραγματικής πολιτικής προοπτικής.
Έτσι δημιουργείται μια παράδοξη εικόνα: το νομικό σύστημα δεν φαίνεται να κλείνει απολύτως την πόρτα στην υποψηφιότητα, αλλά το εκλογικό σύστημα κάνει την είσοδο στη Βουλή εξαιρετικά δύσκολη.
Τι λέει ο Νίκος Αλιβιζάτος;
Ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Νίκος Αλιβιζάτος έχει επίσης επισημάνει τα εμπόδια που δημιουργεί το θεσμικό πλαίσιο μετά τις αλλαγές του 2023.
Η βασική διάκριση είναι κρίσιμη: άλλο η πολιτική έκφραση και η δυνατότητα ενός προσώπου να παρεμβαίνει δημόσια και άλλο η δυνατότητα να συμμετέχει σε εκλογικό συνδυασμό και να διεκδικεί κοινοβουλευτική έδρα.
Η αποφυλάκιση, επομένως, δεν ισοδυναμεί με αυτόματη άρση όλων των συνεπειών της καταδίκης σε επίπεδο εκλογικής συμμετοχής.
Γιατί ο Δουδωνής μιλά για «υποκρυπτόμενο επικεφαλής»;
Ακόμη πιο αυστηρή είναι η διατύπωση του συνταγματολόγου και βουλευτή του ΠαΣοΚ Παναγιώτη Δουδωνή. Όπως υποστήριξε στη Βουλή, ο Κασιδιάρης δεν μπορεί να κατέβει ούτε ως επικεφαλής κόμματος ούτε ως «υποκρυπτόμενος επικεφαλής» ούτε ως απλός υποψήφιος βουλευτής κόμματος.
Η συγκεκριμένη τοποθέτηση αποτυπώνει το βασικό πνεύμα της νομοθετικής αλλαγής: το κράτος δεν επιχειρεί μόνο να εμποδίσει την τυπική συμμετοχή ενός καταδικασμένου προσώπου, αλλά και να αποτρέψει την έμμεση επιστροφή του στην πολιτική μέσω ενός άλλου κομματικού σχήματος.
Είναι λοιπόν κλειστός ο δρόμος μέχρι το 2033;
Για την κομματική συμμετοχή, αυτή είναι η κυρίαρχη νομική ανάγνωση που διατυπώνεται σήμερα. Το ορόσημο τοποθετείται στον Οκτώβριο του 2033, καθώς τότε συμπληρώνεται η διάρκεια της 13ετούς ποινής που επιβλήθηκε το 2020.
Η αποφυλάκιση δεν αλλάζει από μόνη της αυτόν τον υπολογισμό. Το κρίσιμο μέγεθος είναι η επιβληθείσα ποινή και όχι ο πραγματικός χρόνος που πέρασε ο καταδικασθείς στη φυλακή.
Υπάρχει, ωστόσο, ένας παράγοντας που θα μπορούσε θεωρητικά να μεταβάλει τα δεδομένα: μια δικαστική εξέλιξη που θα επηρέαζε την ίδια την καταδίκη. Πρόκειται όμως για διαφορετική διαδικασία και όχι για συνέπεια της αποφυλάκισης.
Τι σημαίνει αυτό για την πολιτική επιστροφή του Κασιδιάρη;
Το νομικό και το πολιτικό σκέλος της υπόθεσης πρέπει να διαχωριστούν.
Ο Κασιδιάρης μπορεί να επιστρέψει στον δημόσιο πολιτικό διάλογο, να κάνει δηλώσεις, να διαμορφώσει πολιτική παρουσία και να επιχειρήσει να επηρεάσει ψηφοφόρους. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει αυτή την παρουσία σε εκλογική εκπροσώπηση.
Σήμερα, ο δρόμος μέσω κόμματος προσκρούει στο εκλογικό κώλυμα και στην έννοια της πραγματικής ηγεσίας. Ο δρόμος του ανεξάρτητου υποψηφίου φαίνεται θεωρητικά ανοικτός, αλλά χωρίς αντίστοιχη ρεαλιστική προοπτική εκλογής.
Και αυτό είναι το πραγματικό παράδοξο της υπόθεσης: ο Κασιδιάρης μπορεί να επιχειρήσει να επιστρέψει στην πολιτική σκηνή, αλλά το θεσμικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε μετά την υπόθεση της Χρυσής Αυγής έχει σχεδιαστεί ώστε να εμποδίσει ακριβώς τη μετατροπή μιας τέτοιας επιστροφής σε κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Το 2033 παραμένει, με τα σημερινά δεδομένα, το βασικό ορόσημο. Μέχρι τότε, η μάχη δεν θα δοθεί μόνο στην κάλπη. Θα δοθεί και στη νομική ερμηνεία του ποιος είναι πραγματικά αρχηγός ενός κόμματος, ποιος ελέγχει έναν εκλογικό συνδυασμό και μέχρι πού μπορεί να φτάσει η απαγόρευση χωρίς να περιοριστεί η ίδια η πολιτική έκφραση.
