Από την εφεύρεση της τυπογραφίας και τα πρώτα έντυπα βιβλία έως τις πανεπιστημιακές σημειώσεις, τις βιβλιοδεσίες, τους συνδρομητές των ελληνικών βιβλίων και τα θεατρικά προγράμματα, η ιστορία του βιβλίου ξεδιπλώνεται μέσα από έναν νέο κύκλο έξι σεμιναρίων στην Αθήνα.
Τον κύκλο με τίτλο «Μεταμορφώσεις του εντύπου. Από τις αρχές της τυπογραφίας έως τον 21ο αιώνα» διοργανώνουν η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, το Εργαστήριο Ιστορίας του Βιβλίου του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, το Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη.
Η σειρά, που θα πραγματοποιηθεί από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο του 2026, εξετάζει τη μετάβαση από το χειρόγραφο στο έντυπο, όχι μόνο ως τεχνολογική αλλαγή, αλλά και ως διαδικασία που επηρέασε τον σχεδιασμό, την παραγωγή, τη χρήση και τη διάδοση του βιβλίου.
Στο επίκεντρο βρίσκονται τεκμήρια και τεχνικές διαδικασίες που αποτυπώνουν αυτή τη μετάβαση: από τον σχεδιασμό των τυπογραφικών στοιχείων και τα υλικά της βιβλιοδεσίας μέχρι τις φοιτητικές σημειώσεις και τα θεατρικά έντυπα. Η ιστορία του βιβλίου συναντά έτσι την ιστορία της εκπαίδευσης, του θεάτρου και της κοινωνίας.
Η αρχή της τυπογραφίας και το ερώτημα του Γουτεμβέργιου
Η πρώτη συνάντηση θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου, από τις 18:00 έως τις 20:00, στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ, στην Πλατεία Αγίας Ειρήνης.
Ο πρώην καθηγητής του Τμήματος Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου Γιάννης Κόκκωνας θα μιλήσει με θέμα «Από το χειρόγραφο στο έντυπο», θέτοντας ένα βασικό ερώτημα: τι ακριβώς εφηύρε ο Γουτεμβέργιος;
Η παρουσίαση θα εξετάσει την ευρωπαϊκή τυπογραφία του 15ου αιώνα ως ένα σύνθετο σύστημα τυποποίησης, επεξεργασίας, ελέγχου ποιότητας και αναπαραγωγής κειμένων, φωτίζοντας το τεχνολογικό άλμα που άλλαξε τη βιβλιοπαραγωγή κατά την Αναγέννηση.
Οι χαμένοι θησαυροί της Εθνικής Βιβλιοθήκης
Στις 22 Οκτωβρίου, το Βαλλιάνειο Μέγαρο της Εθνικής Βιβλιοθήκης θα φιλοξενήσει το δεύτερο σεμινάριο. Ο αρχειονόμος-βιβλιοθηκονόμος του Τμήματος Ειδικών Συλλογών Γεώργιος Σταυράτης θα παρουσιάσει την έρευνα για τον εντοπισμό σπάνιων και πολύτιμων τεκμηρίων που ανήκαν στο παρελθόν στις συλλογές της Εθνικής Βιβλιοθήκης, χωρίς να έχουν μέχρι σήμερα ταυτοποιηθεί ως φυσικό υλικό.
Μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα θα παρουσιαστούν οι πηγές και τα ερευνητικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται, αλλά και οι δυσκολίες μιας διαδικασίας η οποία μπορεί να οδηγήσει σε απρόσμενες ανακαλύψεις.
Οι φοιτητικές σημειώσεις ως ιστορικό τεκμήριο
Η τρίτη συνάντηση, στις 5 Νοεμβρίου στο Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, μεταφέρει το ενδιαφέρον από το τυπογραφείο στην πανεπιστημιακή αίθουσα.
Ο δρ Ιστορίας της Τέχνης Κώστας Σκορδύλης θα παρουσιάσει τις χειρόγραφες και έντυπες σημειώσεις από τις παραδόσεις καθηγητών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πρόκειται για υλικό που καταγράφει όχι μόνο το περιεχόμενο της διδασκαλίας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η γνώση μεταδιδόταν και καταγραφόταν από τον 19ο έως τον 20ό αιώνα.
Η συλλογή του Μουσείου Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών επιτρέπει έτσι μια διαφορετική προσέγγιση στην ιστορία της εκπαίδευσης, μέσα από αντικείμενα που συνδέονται άμεσα με την καθημερινή πανεπιστημιακή ζωή.
Η τέχνη της βιβλιοδεσίας μετά την τυπογραφία
Στις 19 Νοεμβρίου, στο Βαλλιάνειο Μέγαρο, ο συντηρητής βιβλίου και χαρτιού της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος δρ Νικόλας Σαρρής θα εξετάσει τις «Βιβλιοδεσίες την περίοδο της τυπογραφίας».
Η διάδοση της τυπογραφίας δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο παραγωγής και κυκλοφορίας των βιβλίων. Επηρέασε και την κατασκευή, την αισθητική και την πρακτική της βιβλιοδεσίας. Μέσα από αντιπροσωπευτικά τεκμήρια θα παρουσιαστούν υλικά, τεχνικές και μορφολογικά χαρακτηριστικά ευρωπαϊκών βιβλιοδεσιών από τις πρώτες δεκαετίες της τυπογραφίας και μετά.
Ποιοι αγόραζαν τα ελληνικά βιβλία
Στις 3 Δεκεμβρίου, η Βιβλιοθήκη ΕΛΙΑ του ΜΙΕΤ στην Πλάκα θα φιλοξενήσει την πέμπτη συνάντηση. Η ιστορικός και πρώην επιστημονική υπεύθυνη του Βιβλιολογικού Εργαστηρίου «Φίλιππος Ηλιού» Πόπη Πολέμη θα παρουσιάσει τον «Κόσμο των συνδρομητών των ελληνικών βιβλίων 1749-1922».
Ο μηχανισμός της συνδρομής αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο για τη διάδοση του λόγιου βιβλίου κατά τον Διαφωτισμό και στη συνέχεια πέρασε σε ευρύτερα αναγνωστικά κοινά. Η έρευνα του Φίλιππου Ηλιού οδήγησε στη συγκρότηση βάσης περίπου 1,1 εκατομμυρίου συνδρομητών.
Τα στοιχεία αυτά επιτρέπουν να αποτυπωθούν η γεωγραφική διασπορά και η κοινωνική διαστρωμάτωση του αναγνωστικού κοινού, ενώ η παρουσίαση θα συνοδευτεί από τεκμήρια της συλλογής της Βιβλιοθήκης ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ.
Το θεατρικό πρόγραμμα ως αποτύπωμα μιας παράστασης
Ο κύκλος ολοκληρώνεται στις 17 Δεκεμβρίου στο Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών με την παρουσίαση του επίκουρου καθηγητή του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ Παναγιώτη Μιχαλόπουλου με θέμα «Τεκμήρια παράστασης. Το έντυπο θεατρικό πρόγραμμα».
Μέσα από παραδείγματα κρατικών θεάτρων και ιδιωτικών θιάσων θα εξεταστεί η ιστορία και η εξέλιξη του θεατρικού προγράμματος. Το έντυπο αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως βοηθητικό υλικό μιας παράστασης, αλλά και ως μέρος της θεατρικής εμπειρίας, ως έκδοση με εικαστικό ενδιαφέρον και ως τεκμήριο για τη μελέτη και τη διατήρηση της μνήμης μιας παράστασης.
Δωρεάν συμμετοχή με προεγγραφή
Η συμμετοχή στον κύκλο των έξι σεμιναρίων είναι δωρεάν και προϋποθέτει ηλεκτρονική προεγγραφή. Οι φόρμες συμμετοχής ανοίγουν την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2026 στις 14:00.
Όσοι και όσες παρακολουθήσουν τουλάχιστον πέντε από τις έξι συναντήσεις μπορούν, εφόσον το επιθυμούν, να λάβουν βεβαίωση παρακολούθησης.
Οι έξι συναντήσεις πραγματοποιούνται σε διαφορετικούς χώρους πολιτισμού και έρευνας της Αθήνας, δημιουργώντας έναν θεματικό άξονα που συνδέει την τεχνολογία της τυπογραφίας με την υλικότητα του βιβλίου, την εκπαίδευση, την αναγνωστική κοινωνία και το θέατρο.
