Μαγικά κείμενα και προνεωτερικές κοσμοαντιλήψεις στο επίκεντρο επιστημονικού συμποσίου στην Αθήνα
Ένα πεδίο όπου η θρησκεία, η εμπειρική γνώση και η μαγική σκέψη συνυπάρχουν χωρίς καθαρά όρια επιχειρεί να αναδείξει το συμπόσιο με τίτλο «Μαγικά Ξόρκια, Μαντεία και Εξορκισμοί: Μια Πολιτιστική και Κειμενική Παράδοση», που πραγματοποιείται αύριο Τρίτη 19 Μαΐου 2026 στη Γεννάδειος Βιβλιοθήκη της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.
Η εκδήλωση εντάσσεται στις επετειακές δράσεις για τα 100 χρόνια από την ίδρυση της βιβλιοθήκης (1926–2026) και εστιάζει σε ένα σπάνιο corpus χειρογράφων που καταγράφουν πρακτικές μαντείας, εξορκισμών και λαϊκής ιατρικής από την πρώιμη νεότερη περίοδο.
Η συνεργασία τριών ιδρυμάτων και το ερευνητικό αντικείμενο
Το συμπόσιο στηρίζεται σε συνεργασία τριών θεσμών: του Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο ΜΙΕΤ, της Γενναδείου Βιβλιοθήκης και του Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, με αντικείμενο την έκδοση πέντε σύνθετων χειρογράφων.
Τα κείμενα αυτά συγκροτούν ένα συμπιληματικό σώμα υλικού που περιλαμβάνει ιατροσόφια, βροντολόγια, σεισμολόγια, ζωδιολόγια, σεληνιακά εγχειρίδια, εξορκισμούς και επικλήσεις. Πρόκειται για χειρόγραφα που δεν λειτουργούν μόνο ως κείμενα, αλλά ως πρακτικά εργαλεία ερμηνείας και παρέμβασης στον φυσικό και κοινωνικό κόσμο.
Τα χειρόγραφα ως τεκμήρια ενός κόσμου αβεβαιότητας
Η έρευνα που παρουσιάζεται στο συμπόσιο επικεντρώνεται σε πέντε χειρόγραφα του 16ου και 17ου αιώνα, τα οποία σήμερα φυλάσσονται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, στο Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο του ΜΙΕΤ και στο Κέντρο Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Το χειρόγραφο 19 της Συλλογής Πεζάρου του ΜΙΕΤ, μικρού μεγέθους και με απλή δερμάτινη στάθμη, καταγράφει ένα σύνολο ιατροσοφικών και πρακτικών κειμένων, με έντονα ίχνη χειρογραφικής ποικιλίας και χρήσης κόκκινης μελάνης σε κρίσιμα σημεία. Αντίστοιχα, το MSS 895 της Γενναδείου Βιβλιοθήκης συγκεντρώνει εξορκισμούς και επικλητικά κείμενα, με πιο επιμελημένη αλλά και σύνθετη γραφή, που συνδυάζει λειτουργικότητα και διακοσμητικά στοιχεία.
Τα τρία ακέφαλα χειρόγραφα του Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών συμπληρώνουν το υλικό, με περιεχόμενο που κινείται κυρίως στον χώρο των εξορκισμών και της προστατευτικής μαγείας, αποτυπώνοντας διαφορετικά επίπεδα γραφής και λόγιας επεξεργασίας.
Από τη “μαγική σκέψη” στη μελέτη της κοινωνικής ιστορίας
Η σημασία των χειρογράφων, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές, δεν περιορίζεται στο περιεχόμενο των πρακτικών τους, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο οι προνεωτερικές κοινωνίες διαχειρίζονταν την αβεβαιότητα.
Ο υπεύθυνος του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ, Σταύρος Γριμάνης, τονίζει ότι τα κείμενα αυτά δεν αποτελούν απλώς κατάλοιπα “δεισιδαιμονίας”, αλλά μαρτυρίες ενός σύνθετου συστήματος γνώσης όπου συνυπάρχουν εμπειρική ιατρική, θρησκευτική πίστη και μαγική πρακτική.
Αντίστοιχα, η διευθύντρια της Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Μαρία Γεωργοπούλου, υπογραμμίζει ότι τα χειρόγραφα της πρώιμης νεότερης περιόδου λειτουργούν ως κρίσιμα τεκμήρια της καθημερινής ζωής, προσφέροντας εικόνα κοινωνικών πρακτικών που συχνά μένουν εκτός των “επίσημων” ιστορικών αφηγήσεων.
Ένα πεδίο όπου επιστήμη και λαϊκή γνώση συναντιούνται
Το συμπόσιο αναδεικνύει μια ιστορική συνθήκη όπου τα όρια ανάμεσα στη γνώση και την πίστη παραμένουν ρευστά. Σεισμολογικές καταγραφές, αστρολογικές ερμηνείες και εξορκιστικές πρακτικές συνυπάρχουν στο ίδιο χειρόγραφο, συγκροτώντας ένα ενιαίο πλαίσιο ερμηνείας του κόσμου.
Η σύγχρονη ανάγνωση αυτών των τεκμηρίων, όπως επισημαίνεται από τους διοργανωτές, δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες διαχειρίζονται σήμερα την αβεβαιότητα, αναζητώντας συχνά ερμηνευτικά σχήματα πέρα από την επιστημονική μεθοδολογία.
Πρόγραμμα και πληροφορίες εκδήλωσης
Το αναλυτικό πρόγραμμα του συμποσίου είναι διαθέσιμο εδώ:
Πρόγραμμα συμποσίου – Gennadius Library
