Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι παγκοσμίως χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία. Στην Ελλάδα, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ κατέγραψε 2.946 θανάτους την περίοδο 2020-2025, εκ των οποίων 579 το 2025. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, στις 10 Σεπτεμβρίου, το μήνυμα «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία» μεταφέρει το βάρος της συζήτησης από την οξεία κρίση στην έγκαιρη αναγνώριση της ευαλωτότητας και στην έγκαιρη παρέμβαση.
Η πρόληψη αρχίζει πολύ πριν από την κρίση
Η πρόληψη της αυτοκτονίας δεν μπορεί να ενεργοποιείται μόνο όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται ήδη σε οξεία ψυχική κρίση. Χρειάζεται να ξεκινά νωρίτερα, με την αναγνώριση παραγόντων ευαλωτότητας και με τη δυνατότητα πρόσβασης σε υποστήριξη στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην κοινότητα, στο σχολείο και στους χώρους εργασίας.
Αυτό επισημαίνει ο Κυριάκος Κατσαδώρος, Επιστημονικός Διευθυντής της ΚΛΙΜΑΚΑ, ψυχίατρος, Πρόεδρος του Κλάδου Τηλεψυχιατρικής της ΕΨΕ και Εθνικός Αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP).
Όπως εξηγεί, η αυτοκτονική κρίση συχνά αποτελεί την κορύφωση μιας διεργασίας που έχει προηγηθεί και όχι την αρχή της. Ένας άνθρωπος μπορεί να ζει για χρόνια με μια ψυχική, βιολογική, οικογενειακή ή αναπτυξιακή ευαλωτότητα, χωρίς αυτή να είναι εμφανής. Υπό συνθήκες έντονης πίεσης ή απορρύθμισης, όμως, η ευαλωτότητα μπορεί να ενεργοποιηθεί και να οδηγήσει σε σοβαρή κρίση.
579 θάνατοι στην Ελλάδα το 2025
Η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει συγκριτικά χαμηλά ποσοστά αυτοκτονιών σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η εικόνα, ωστόσο, παραμένει σοβαρή και οι αριθμοί δεν αφήνουν περιθώριο εφησυχασμού.
Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ, την περίοδο 2020-2025 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 2.946 θάνατοι από αυτοκτονία. Μόνο το 2025 καταγράφηκαν 579 θάνατοι.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει περισσότερους από 120.000 θανάτους από αυτοκτονία κάθε χρόνο στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια. Οι σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών δεν αλλάζουν την ουσία του προβλήματος: η αυτοκτονικότητα αποτελεί σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας.
Τα σημάδια που συχνά περνούν απαρατήρητα
Η έγκαιρη αναγνώριση μιας αλλαγής στη συμπεριφορά μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμη. Τα σημάδια δεν είναι πάντα θεαματικά και συχνά εμφανίζονται ως μεταβολές σε σχέση με τη συνηθισμένη εικόνα ενός ανθρώπου.
Απόσυρση και απομόνωση, απώλεια ενδιαφέροντος, αλλαγές στον ύπνο, έντονη ευερεθιστότητα, πτώση στη λειτουργικότητα, παραμέληση του εαυτού, αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών μπορούν να αποτελούν ενδείξεις ότι κάτι έχει αλλάξει.
Το ίδιο ισχύει για εκφράσεις όπως «δεν αντέχω άλλο», «είμαι βάρος» ή «τίποτα δεν έχει νόημα». Δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη αυτοκτονικού κινδύνου, όμως όταν εμφανίζονται μαζί με άλλες αλλαγές χρειάζονται προσοχή.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το ιστορικό. Προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξαρτήσεις ή οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας αποτελούν παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.
Η ευθεία ερώτηση δεν «βάζει την ιδέα»
Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους γύρω από την αυτοκτονία είναι ότι η ευθεία ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο σε μια σκέψη που προηγουμένως δεν είχε.
Τα επιστημονικά δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν αυτόν τον φόβο. Αντίθετα, μια ήρεμη και άμεση ερώτηση μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας με κάποιον που βρίσκεται σε κρίση.
Η προσέγγιση δεν απαιτεί ειδικές φράσεις. Μπορεί να γίνει απλά και χωρίς κριτική: «Σε βλέπω ότι δυσκολεύεσαι πολύ. Έχεις σκεφτεί να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή να μην είσαι πια εδώ;».
Εξίσου σημαντικό είναι να ακουστεί η απάντηση. Φράσεις όπως «μην το σκέφτεσαι», «έχεις τόσα να ζήσεις» ή «όλα θα περάσουν» μπορεί να κλείσουν τη συζήτηση αντί να βοηθήσουν. Ο άνθρωπος που βρίσκεται σε έντονη ψυχική κρίση χρειάζεται πρώτα να αισθανθεί ότι η δυσκολία του αναγνωρίζεται και ότι κάποιος παραμένει δίπλα του.
Από την ατομική ευθύνη στην κοινωνική πρόληψη
Η πρόληψη δεν αφορά μόνο τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Αφορά το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον, τα σχολεία, τους δήμους, τους χώρους εργασίας και τις υπηρεσίες υγείας.
Η ΚΛΙΜΑΚΑ πραγματοποιεί δράσεις σε ολόκληρη τη χώρα, από το Ιόνιο έως το Νότιο Αιγαίο και σε ακριτικές περιοχές, όπως το Καστελόριζο και η Σύμη. Στόχος είναι η ενημέρωση να μην περιορίζεται σε μία ημέρα, αλλά να αποτελεί μέρος μιας διαρκούς προσπάθειας για τη μείωση του στίγματος και την ενίσχυση της αναζήτησης βοήθειας.
Η αυξανόμενη συμμετοχή σχολείων, δήμων, φορέων και επαγγελματικών ομάδων σε δράσεις ενημέρωσης δείχνει ότι η συζήτηση για την ψυχική κρίση μπορεί σταδιακά να βγει από τη σιωπή. Το ζητούμενο είναι οι άνθρωποι να μπορούν να αναγνωρίζουν νωρίς ότι κάτι αλλάζει και να γνωρίζουν πού μπορούν να απευθυνθούν.
Η βοήθεια πρέπει να είναι διαθέσιμη πριν από το όριο
Η συνέχεια της φροντίδας μετά από μια απόπειρα αποτελεί επίσης κρίσιμο κομμάτι της πρόληψης. Η υποστήριξη δεν τελειώνει όταν περάσει το άμεσο επεισόδιο, καθώς η περίοδος μετά την κρίση χρειάζεται συστηματική φροντίδα και παρακολούθηση.
Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ λειτουργεί σε 24ωρη βάση, επτά ημέρες την εβδομάδα, με επαγγελματίες ψυχικής υγείας που αξιολογούν τον κίνδυνο και, όταν χρειάζεται, συνδέουν τον καλούντα με τις κατάλληλες υπηρεσίες.
Παράλληλα, το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας παρέχει ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, τηλεψυχιατρική και στήριξη σε ανθρώπους από όλη την Ελλάδα, ενώ υποστηρίζει οικογένειες και ανθρώπους που έχουν χάσει δικό τους πρόσωπο από αυτοκτονία.
Σε περίπτωση άμεσου και επικείμενου κινδύνου, απαιτείται άμεση κινητοποίηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και το άτομο δεν πρέπει να παραμείνει μόνο του.
Η πρόληψη αρχίζει από την αναγνώριση
Το βασικό μήνυμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας είναι ότι η παρέμβαση μπορεί και πρέπει να προηγείται της κρίσης.
Η ευαλωτότητα μπορεί να παραμείνει για μεγάλο διάστημα στο παρασκήνιο και να γίνει εμφανής όταν προστεθούν απώλεια, σύγκρουση, έντονη πίεση ή άλλες συνθήκες αποσταθεροποίησης. Η κρίση, επομένως, συχνά είναι η κορύφωση μιας πορείας.
Η αλλαγή στην αφήγηση για την αυτοκτονία σημαίνει και αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πρόληψη: να παρατηρούμε τις αλλαγές, να ρωτάμε χωρίς φόβο, να ακούμε χωρίς κριτική και να ενεργοποιούμε βοήθεια εγκαίρως.
Το μήνυμα ελπίδας βρίσκεται ακριβώς εκεί. Η ευαλωτότητα μπορεί να αναγνωριστεί και να υποστηριχθεί. Η βοήθεια μπορεί να φτάσει πριν από την οξεία κρίση. Και η πρόληψη μπορεί να αρχίσει από μια απλή ανθρώπινη πράξη: να προσέξει κάποιος ότι κάτι έχει αλλάξει και να μην το προσπεράσει.
