Η δημόσια συζήτηση για τα «έξυπνα» γυαλιά Meta δεν αφορά πλέον μόνο τις δυνατότητες μιας νέας τεχνολογίας. Έχει εξελιχθεί σε μια ευρύτερη αντιπαράθεση για τα όρια της ιδιωτικότητας, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τις υποχρεώσεις όσων χρησιμοποιούν φορητές συσκευές που μπορούν να καταγράφουν εικόνα και ήχο.
Αφορμή αποτέλεσαν οι εμφανίσεις του υπουργού Υγείας Άδωνι Γεωργιάδη με τα Meta Glasses κατά τις επισκέψεις του στη Λήμνο και τη Λέρο, αλλά κυρίως η δήλωσή του από το βήμα της Βουλής ότι θα συνεχίσει να τα χρησιμοποιεί στις δημόσιες συγκεντρώσεις, προκειμένου –όπως είπε– να καταγράφονται τυχόν αξιόποινες πράξεις εις βάρος του.
Η τοποθέτηση αυτή προκάλεσε έντονη πολιτική αντιπαράθεση, αλλά παράλληλα επανέφερε ένα κρίσιμο νομικό ερώτημα: μπορεί ένας πολιτικός ή οποιοσδήποτε πολίτης να καταγράφει συστηματικά όσους βρίσκονται γύρω του σε δημόσιους χώρους; Και αν ναι, υπό ποιες προϋποθέσεις;
Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο συχνά παρουσιάζεται στη δημόσια συζήτηση. Ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR), η ελληνική νομοθεσία και η νομολογία της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα θέτουν συγκεκριμένους κανόνες που δεν καταργούνται επειδή μια καταγραφή γίνεται σε δρόμο, πλατεία ή πολιτική συγκέντρωση.
Πώς ξεκίνησε η νέα αντιπαράθεση;
Το θέμα έφτασε στην Ολομέλεια της Βουλής, όταν ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ Δημήτρης Μάντζος σχολίασε σκωπτικά τις εμφανίσεις του υπουργού Υγείας με τα έξυπνα γυαλιά, λέγοντας ότι χαίρεται που δεν τα φορούσε μέσα στο Κοινοβούλιο.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της Πλεύσης Ελευθερίας Αλέξανδρος Καζαμίας, ο οποίος επίσης αναφέρθηκε στη χρήση των γυαλιών και διαμαρτυρήθηκε για τη συμπεριφορά του υπουργού κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης.
Η ουσία, ωστόσο, της αντιπαράθεσης δεν αφορούσε την τεχνολογία αυτή καθαυτή, αλλά τη συγκατάθεση των πολιτών.
Ο Δημήτρης Μάντζος υποστήριξε ότι το ζήτημα δεν είναι εάν κάποιος είναι υπέρ ή κατά της τεχνολογίας, αλλά εάν όσοι καταγράφονται γνωρίζουν ότι καταγράφονται και εάν έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους.
Απαντώντας, ο Άδωνις Γεωργιάδης υποστήριξε ότι στις δημόσιες συναθροίσεις οι παρευρισκόμενοι γνωρίζουν ήδη πως βρίσκονται μπροστά σε δεκάδες κάμερες τηλεοπτικών συνεργείων και φωτορεπόρτερ και επομένως δεν μπορεί να γίνεται λόγος για παραβίαση προσωπικών δεδομένων.
Παράλληλα, δήλωσε ότι θα συνεχίσει να φορά τα γυαλιά του στις δημόσιες εμφανίσεις του και ότι η καταγραφή αξιόποινων πράξεων μπορεί να αξιοποιηθεί ως αποδεικτικό στοιχείο ενώπιον των δικαστηρίων.
Η επιχειρηματολογία αυτή άνοιξε μια πολύ μεγαλύτερη νομική συζήτηση.
Τι ακριβώς είναι τα Meta Glasses;
Τα Meta Glasses αποτελούν μια νέα γενιά «έξυπνων» γυαλιών που διαθέτουν ενσωματωμένη κάμερα, μικρόφωνα και δυνατότητα λήψης φωτογραφιών και βίντεο με φωνητικές εντολές ή με το πάτημα ενός κουμπιού.
Σε αντίθεση με ένα κινητό τηλέφωνο, όπου η πράξη της βιντεοσκόπησης είναι εμφανής, τα έξυπνα γυαλιά καθιστούν την καταγραφή πολύ πιο διακριτική.
Η μοναδική εξωτερική ένδειξη ότι πραγματοποιείται εγγραφή είναι ένα μικρό φωτεινό LED στο εμπρόσθιο μέρος του σκελετού.
Αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί έντονες ανησυχίες σε ευρωπαϊκές αρχές προστασίας προσωπικών δεδομένων αλλά και σε οργανώσεις για τα ψηφιακά δικαιώματα, καθώς δημιουργεί ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο που ίσχυε μέχρι σήμερα με τις κάμερες των κινητών τηλεφώνων.
Είναι η εικόνα ενός ανθρώπου προσωπικό δεδομένο;
Η απάντηση του GDPR είναι απολύτως σαφής.
Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Κανονισμού, προσωπικό δεδομένο είναι κάθε πληροφορία που αφορά ταυτοποιημένο ή ταυτοποιήσιμο φυσικό πρόσωπο.
Η εικόνα ενός προσώπου, όταν επιτρέπει την αναγνώρισή του, αποτελεί προσωπικό δεδομένο.
Το ίδιο ισχύει και για τη φωνή, αλλά και για κάθε συνδυασμό στοιχείων που μπορεί να οδηγήσει στην ταυτοποίηση ενός ανθρώπου.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όταν ένας πολίτης περπατά σε δημόσιο χώρο, εξακολουθεί να προστατεύεται από το ευρωπαϊκό δίκαιο περί προσωπικών δεδομένων.
Η παρουσία του στον δρόμο δεν συνεπάγεται ότι παραιτείται από το δικαίωμα προστασίας της εικόνας του ούτε ότι οποιοσδήποτε μπορεί να τον καταγράφει χωρίς περιορισμούς.
Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς συχνά επικρατεί η λανθασμένη εντύπωση ότι σε έναν δημόσιο χώρο «όλα επιτρέπονται».
Στην πραγματικότητα, ο GDPR δεν κάνει αυτή τη γενική παραδοχή.
Αντιθέτως, εξετάζει ποιος συλλέγει τα δεδομένα, για ποιο σκοπό, με ποια νομική βάση και αν τηρούνται οι προβλεπόμενες εγγυήσεις.
Πότε κάποιος θεωρείται υπεύθυνος επεξεργασίας;
Ένα από τα βασικά σημεία του GDPR είναι ότι όποιος αποφασίζει να συλλέξει προσωπικά δεδομένα καθορίζει και τον σκοπό της επεξεργασίας.
Με αυτή την έννοια, ένας πολίτης που καταγράφει συστηματικά βίντεο από δημόσιες συγκεντρώσεις ή πολιτικές εκδηλώσεις για δική του χρήση ή για δημοσίευση μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων.
Αυτό συνεπάγεται συγκεκριμένες υποχρεώσεις.
Δεν αρκεί, δηλαδή, η τεχνική δυνατότητα μιας συσκευής να καταγράφει εικόνα.
Η νομιμότητα της επεξεργασίας εξαρτάται από το εάν πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις του Κανονισμού.
Γιατί το άρθρο 13 του GDPR βρίσκεται στο επίκεντρο;
Οι περισσότεροι νομικοί θεωρούν ότι το πρώτο κρίσιμο ζήτημα δεν είναι η ίδια η καταγραφή, αλλά η ενημέρωση των πολιτών.
Το άρθρο 13 του GDPR προβλέπει ότι όταν συλλέγονται προσωπικά δεδομένα απευθείας από το ίδιο το υποκείμενο, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να παρέχει συγκεκριμένες πληροφορίες ήδη από τη στιγμή της συλλογής.
Μεταξύ άλλων, πρέπει να γνωστοποιούνται:
- ποιος πραγματοποιεί την επεξεργασία,
- ποια είναι τα στοιχεία επικοινωνίας του,
- για ποιο λόγο γίνεται η συλλογή,
- ποια είναι η νομική βάση,
- πόσο θα διατηρηθούν τα δεδομένα,
- ποιοι θα έχουν πρόσβαση,
- ποια είναι τα δικαιώματα του πολίτη,
- πώς μπορεί να ζητήσει διαγραφή ή περιορισμό της επεξεργασίας.
Οι πληροφορίες αυτές δεν αποτελούν τυπική γραφειοκρατική διαδικασία.
Αποτελούν τον πυρήνα της αρχής της διαφάνειας που διέπει ολόκληρο τον GDPR.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και η βασική κριτική που διατυπώνεται για τη χρήση έξυπνων γυαλιών σε δημόσιους χώρους.
Ένα μικρό φωτεινό λαμπάκι μπορεί να υποδηλώνει ότι πιθανόν πραγματοποιείται καταγραφή.
Δεν ενημερώνει όμως ποιος καταγράφει, γιατί καταγράφει, πού θα αποθηκευτούν τα δεδομένα, ποιος θα τα δει και για πόσο χρονικό διάστημα θα παραμείνουν διαθέσιμα.
Με άλλα λόγια, η απλή οπτική ένδειξη λειτουργίας της κάμερας δεν καλύπτει τις υποχρεώσεις ενημέρωσης που προβλέπει ο ευρωπαϊκός Κανονισμός.
Ποια είναι η νόμιμη βάση επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων;
Αφού διαπιστωθεί ότι η εικόνα και η φωνή ενός προσώπου αποτελούν προσωπικά δεδομένα και ότι όποιος πραγματοποιεί την καταγραφή αναλαμβάνει, υπό προϋποθέσεις, τον ρόλο του υπευθύνου επεξεργασίας, το επόμενο κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η επεξεργασία αυτή διαθέτει νόμιμη βάση.
Το άρθρο 6 του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων αποτελεί τον πυρήνα της νομιμότητας κάθε επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων. Δεν αρκεί δηλαδή κάποιος να μπορεί τεχνικά να καταγράψει εικόνα και ήχο· πρέπει να υπάρχει και συγκεκριμένη νομική αιτιολογία που να επιτρέπει τη συλλογή και τη χρήση των δεδομένων.
Ο GDPR προβλέπει έξι αποκλειστικές νομικές βάσεις επεξεργασίας:
- η συγκατάθεση του υποκειμένου,
- η εκτέλεση σύμβασης,
- η συμμόρφωση με νομική υποχρέωση,
- η προστασία ζωτικού συμφέροντος,
- η άσκηση δημόσιας εξουσίας ή καθήκοντος δημοσίου συμφέροντος,
- το έννομο συμφέρον του υπευθύνου επεξεργασίας.
Εάν δεν συντρέχει μία από αυτές τις προϋποθέσεις, η επεξεργασία θεωρείται παράνομη.
Αρκεί το «έννομο συμφέρον»;
Στη δημόσια συζήτηση ακούστηκε επανειλημμένα το επιχείρημα ότι ένας πολιτικός ο οποίος δέχεται επιθέσεις δικαιούται να καταγράφει όσους βρίσκονται γύρω του για λόγους προστασίας της σωματικής του ακεραιότητας.
Η επίκληση όμως του λεγόμενου «έννομου συμφέροντος» δεν λειτουργεί αυτόματα.
Ο ίδιος ο GDPR επιβάλλει στάθμιση ανάμεσα στο συμφέρον του υπευθύνου επεξεργασίας και στα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών των οποίων συλλέγονται τα δεδομένα.
Με άλλα λόγια, ακόμη και αν κάποιος επικαλείται ότι επιδιώκει την προστασία της ασφάλειάς του, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί χωρίς περιορισμούς να καταγράφει εκατοντάδες ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με πιθανό επεισόδιο.
Η αρχή της αναλογικότητας είναι καθοριστική.
Ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να αποδείξει ότι η συγκεκριμένη επεξεργασία είναι απολύτως αναγκαία και ότι δεν υπάρχει ηπιότερο μέσο για την επίτευξη του ίδιου σκοπού.
Τι ισχύει όταν ο χρήστης είναι δημόσιο πρόσωπο ή υπουργός;
Ένα ακόμη ζήτημα που αναδεικνύεται από την υπόθεση αφορά την ιδιότητα του χρήστη των γυαλιών.
Ο GDPR είναι ιδιαίτερα προσεκτικός όταν πρόκειται για δημόσιες αρχές.
Στην αιτιολογική του έκθεση αλλά και στην ερμηνεία του άρθρου 6 επισημαίνεται ότι οι δημόσιες αρχές δεν μπορούν να επικαλούνται αδιακρίτως το έννομο συμφέρον για επεξεργασία δεδομένων κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.
Ο λόγος είναι προφανής.
Οι δημόσιες αρχές λειτουργούν αποκλειστικά μέσα στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων που τους αναγνωρίζει ο νόμος.
Δεν μπορούν να δημιουργούν νέες εξουσίες μέσω ευρείας ερμηνείας του έννομου συμφέροντος.
Επομένως, όταν ένα κυβερνητικό στέλεχος πραγματοποιεί δημόσιες εμφανίσεις υπό την ιδιότητά του ως υπουργός, γεννάται το ερώτημα αν η συστηματική καταγραφή πολιτών μπορεί να στηριχθεί σε κάποια συγκεκριμένη νομοθετική πρόβλεψη ή αν απαιτείται διαφορετική νομική θεμελίωση.
Αυτό είναι ένα από τα ζητήματα που θα μπορούσε να εξετάσει, εφόσον υπάρξει σχετική καταγγελία, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.
Αρκεί ότι κάποιος γνωρίζει πως υπάρχουν κάμερες;
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα που διατυπώθηκαν ήταν ότι στις δημόσιες εκδηλώσεις υπάρχουν ήδη τηλεοπτικά συνεργεία, φωτορεπόρτερ και πολίτες που χρησιμοποιούν κινητά τηλέφωνα.
Η ύπαρξη όμως πολλών καμερών δεν συνεπάγεται ότι κάθε νέα καταγραφή είναι αυτομάτως νόμιμη.
Το δίκαιο προστασίας προσωπικών δεδομένων δεν εξετάζει μόνο το γεγονός της καταγραφής.
Εξετάζει ποιος καταγράφει.
Για ποιο σκοπό.
Πώς θα χρησιμοποιήσει το υλικό.
Πόσο θα το διατηρήσει.
Σε ποιους θα το διαβιβάσει.
Και αν έχει ενημερώσει επαρκώς τα υποκείμενα των δεδομένων.
Η νομιμότητα επομένως δεν εξαρτάται από το πόσες κάμερες υπάρχουν στον χώρο, αλλά από τη συμμόρφωση κάθε υπευθύνου επεξεργασίας με τις απαιτήσεις του GDPR.
Γιατί οι δημοσιογράφοι αποτελούν ειδική κατηγορία;
Στη δημόσια συζήτηση έγινε συχνά σύγκριση ανάμεσα στα έξυπνα γυαλιά και στις κάμερες των τηλεοπτικών συνεργείων.
Η σύγκριση όμως δεν είναι ακριβής.
Ο ίδιος ο GDPR, στο άρθρο 85, προβλέπει ειδικές εξαιρέσεις για την επεξεργασία δεδομένων που πραγματοποιείται αποκλειστικά για δημοσιογραφικούς σκοπούς, καθώς και για σκοπούς ακαδημαϊκής, καλλιτεχνικής ή λογοτεχνικής έκφρασης.
Η εξαίρεση αυτή ενσωματώθηκε στο ελληνικό δίκαιο μέσω του Ν. 4624/2019.
Ο λόγος είναι η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης και της ελευθεροτυπίας.
Οι δημοσιογράφοι δεν απαλλάσσονται πλήρως από την προστασία προσωπικών δεδομένων.
Απλώς ο νομοθέτης αναγνωρίζει ότι η ενημέρωση του κοινού αποτελεί θεμελιώδες συνταγματικό αγαθό και προβλέπει ειδική στάθμιση μεταξύ της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας του Τύπου.
Αυτό σημαίνει ότι η ύπαρξη τηλεοπτικών συνεργείων σε μια δημόσια εκδήλωση δεν δημιουργεί αντίστοιχη εξαίρεση για κάθε ιδιώτη ή δημόσιο αξιωματούχο που χρησιμοποιεί προσωπικό εξοπλισμό καταγραφής.
Τι δείχνει η απόφαση 117/2012 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων;
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εφαρμογής της ελληνικής νομολογίας αφορά την απόφαση 117/2012 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα.
Η υπόθεση αφορούσε τη χρήση φωτογραφίας πολιτών που συμμετείχαν σε συγκέντρωση των «Αγανακτισμένων» στην πλατεία Συντάγματος.
Η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε αργότερα σε πολιτικό υλικό χωρίς προηγούμενη συγκατάθεση των εικονιζόμενων προσώπων.
Η Αρχή έκρινε ότι παραβιάστηκαν οι κανόνες προστασίας προσωπικών δεδομένων, επέβαλε διοικητικό πρόστιμο ύψους 3.000 ευρώ και διέταξε τη διαγραφή του φωτογραφικού υλικού.
Η συγκεκριμένη απόφαση έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι επιβεβαιώνει ότι ακόμη και όταν μια εικόνα λαμβάνεται σε δημόσιο χώρο, δεν μπορεί να αξιοποιείται ελεύθερα για διαφορετικούς σκοπούς χωρίς να εξετάζεται η νομιμότητα της επεξεργασίας.
Μπορεί ένα βίντεο να χρησιμοποιηθεί στο δικαστήριο;
Ένα διαφορετικό ζήτημα είναι η αποδεικτική αξιοποίηση ενός βίντεο.
Η ελληνική νομολογία έχει δεχθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οπτικοακουστικό υλικό μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό μέσο, ιδιαίτερα όταν αφορά διερεύνηση σοβαρών αξιόποινων πράξεων.
Ωστόσο, το γεγονός ότι ένα αποδεικτικό μέσο μπορεί τελικά να αξιοποιηθεί σε μια ποινική διαδικασία δεν σημαίνει ότι η αρχική συλλογή του ήταν αυτομάτως σύννομη από την άποψη της νομοθεσίας περί προσωπικών δεδομένων.
Πρόκειται για δύο διαφορετικά νομικά ζητήματα, τα οποία εξετάζονται με διαφορετικά κριτήρια.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο νομικό ερώτημα που ανοίγει η υπόθεση;
Η συζήτηση που προκάλεσαν τα Meta Glasses υπερβαίνει κατά πολύ το συγκεκριμένο πολιτικό επεισόδιο.
Για πρώτη φορά, η ευρωπαϊκή νομοθεσία καλείται να εφαρμοστεί σε φορητές συσκευές που επιτρέπουν σχεδόν αόρατη καταγραφή εικόνας και ήχου.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία πρέπει να απαγορευθεί.
Είναι αν οι υπάρχοντες κανόνες του GDPR επαρκούν για να προστατεύσουν την ιδιωτικότητα των πολιτών απέναντι σε συσκευές που καθιστούν την καταγραφή διαρκή, εύκολη και σχεδόν αόρατη.
Η απάντηση πιθανότατα θα δοθεί τα επόμενα χρόνια μέσα από αποφάσεις των εθνικών Αρχών Προστασίας Δεδομένων, των ελληνικών δικαστηρίων και τελικά του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Κι αυτό θα συμβεί μόλις υπάρξουν οι πρώτες μηνύσεις από πολίτες.
Μέχρι τότε, πάντως, ένα συμπέρασμα φαίνεται ασφαλές: η χρήση έξυπνων γυαλιών με δυνατότητα καταγραφής δεν απαλλάσσει από τις υποχρεώσεις που επιβάλλει ο GDPR. Αντίθετα, όσο πιο αόρατη γίνεται η τεχνολογία, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ανάγκη αυστηρής συμμόρφωσης με το ευρωπαϊκό πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων.
