Μια από τις σημαντικότερες δικαστικές αναμετρήσεις στην ιστορία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αρχίζει σήμερα στο Όκλαντ της Καλιφόρνιας, με τη Meta αντιμέτωπη με τις γενικές εισαγγελίες 29 αμερικανικών πολιτειών.
Η εταιρεία κατηγορείται ότι σχεδίασε το Facebook και το Instagram ώστε να κρατούν τους ανήλικους όσο το δυνατόν περισσότερο στις πλατφόρμες, αποκρύπτοντας παράλληλα τους κινδύνους και παραβιάζοντας την ομοσπονδιακή νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα παιδιών. Η υπόθεση μπορεί να οδηγήσει όχι μόνο σε τεράστιες οικονομικές κυρώσεις αλλά και σε ριζική αλλαγή του τρόπου λειτουργίας των δημοφιλών εφαρμογών.
Στο επίκεντρο η σχέση της Meta με τους ανήλικους
Η δίκη, η οποία αναμένεται να διαρκέσει περίπου έξι έως επτά εβδομάδες, αφορά αγωγή που κατατέθηκε το 2023 από συνασπισμό 29 πολιτειών. Στο δικαστήριο πρωταγωνιστούν οι γενικοί εισαγγελείς της Καλιφόρνιας, του Κολοράντο, του Κεντάκι και του Νιου Τζέρσεϊ, οι οποίοι έχουν αναλάβει την παρουσίαση της υπόθεσης.
Οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι η Meta δεν περιορίστηκε στην ανάπτυξη υπηρεσιών που προσελκύουν χρήστες, αλλά σχεδίασε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του Facebook και του Instagram με στόχο την παρατεταμένη και επαναλαμβανόμενη χρήση από παιδιά και εφήβους.
Στο στόχαστρο βρίσκονται μεταξύ άλλων η ατελείωτη κύλιση, οι ειδοποιήσεις και οι αλγόριθμοι που προτείνουν περιεχόμενο με βάση την προηγούμενη συμπεριφορά του χρήστη. Οι εισαγγελείς υποστηρίζουν ότι τέτοιες λειτουργίες αξιοποιούν τις ψυχολογικές ευαισθησίες των ανηλίκων και μετατρέπουν την παραμονή στην πλατφόρμα σε αυτοσκοπό.
Παράλληλα, οι πολιτείες κατηγορούν τη Meta ότι παραπλάνησε γονείς και κοινό σχετικά με τους κινδύνους που συνδέονται με τη χρήση των εφαρμογών από παιδιά και εφήβους.
Η υπόθεση των δεδομένων παιδιών κάτω των 13 ετών
Ξεχωριστό και ιδιαίτερα κρίσιμο σκέλος της δίκης αφορά τα προσωπικά δεδομένα παιδιών κάτω των 13 ετών.
Οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι η Meta συνέλεγε και χρησιμοποιούσε δεδομένα ανηλίκων χωρίς να έχει προηγουμένως εξασφαλίσει την απαιτούμενη γονική συναίνεση, κατά παράβαση του ομοσπονδιακού νόμου COPPA για την προστασία της ιδιωτικότητας των παιδιών στο διαδίκτυο.
Μάλιστα, τον Ιούνιο η ομοσπονδιακή δικαστής Ιβόν Γκονσάλες Ρότζερς απέρριψε την προσπάθεια της Meta να τερματίσει την υπόθεση πριν από τη δίκη. Παράλληλα, έκρινε ότι η εταιρεία δεν είχε συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις του COPPA ως προς την ενημέρωση και τη γονική συναίνεση.
Η εξέλιξη αυτή περιόρισε σημαντικά το περιθώριο ελιγμών της Meta, καθώς το δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί σε κρίσιμο σημείο υπέρ των πολιτειών.
Το αστρονομικό ύψος των πιθανών κυρώσεων
Το οικονομικό σκέλος της υπόθεσης είναι αυτό που έχει προκαλέσει τη μεγαλύτερη αίσθηση. Η Meta έχει υποστηρίξει σε δικαστικά έγγραφα ότι οι πιθανές κυρώσεις θα μπορούσαν να φτάσουν έως και τα 1,4 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που προσεγγίζει την τότε χρηματιστηριακή αξία της εταιρείας.
Το ποσό αυτό δεν αποτελεί ένα προκαθορισμένο πρόστιμο που προβλέπει ο αμερικανικός νόμος. Προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να υπολογιστούν οι επιμέρους παραβάσεις βάσει των νομοθεσιών περί προστασίας των καταναλωτών και του αριθμού των ανηλίκων που εκτιμάται ότι επηρεάστηκαν.
Η αρχική εκτίμηση των πολιτειών είχε οδηγήσει σε ποσό της τάξης των 193 δισ. δολαρίων, όμως η Meta υπολόγισε σε μεταγενέστερη δικαστική διαδικασία ότι, ανάλογα με τον τρόπο εφαρμογής των σχετικών διατάξεων, η έκθεσή της θα μπορούσε να ανέλθει σε πολύ υψηλότερο επίπεδο. Οι γενικοί εισαγγελείς, πάντως, δεν έχουν δημοσιοποιήσει ως τώρα ένα τελικό ποσό που θα ζητήσουν από το δικαστήριο.
Σε κάθε περίπτωση, κανείς δεν θεωρεί πιθανό ότι η Meta θα κληθεί τελικά να καταβάλει ένα ποσό αντίστοιχο των 1,4 τρισ. δολαρίων. Η τελική απόφαση θα ανήκει στη δικαστή και θα εξαρτηθεί από τα πραγματικά περιστατικά, τη νομική βάση των κυρώσεων και την εφαρμογή των σχετικών νόμων.
Οι πολιτείες θέλουν να αλλάξει το Facebook και το Instagram
Το ζητούμενο για τους ενάγοντες δεν είναι μόνο τα χρήματα.
Οι πολιτείες ζητούν από τη δικαστή να επιβάλει στη Meta σειρά αλλαγών που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών σε ολόκληρες τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μεταξύ άλλων ζητούν αυστηρότερους περιορισμούς ηλικίας, αλλαγές στους αλγόριθμους, κατάργηση της ατελείωτης κύλισης και περιορισμούς στις ειδοποιήσεις. Ζητούν επίσης να διαγραφούν αλγόριθμοι και μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης που έχουν εκπαιδευτεί με δεδομένα παιδιών και να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο προωθείται περιεχόμενο, ώστε η ευημερία των ανήλικων χρηστών να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα από τη μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης.
Αν τα αιτήματα αυτά γίνουν δεκτά, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στη Meta. Θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα νέο ρυθμιστικό προηγούμενο για ολόκληρη τη βιομηχανία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Η υπεράσπιση της Meta
Η Meta αρνείται ότι σχεδίασε τις πλατφόρμες της με σκοπό να προκαλεί εθισμό στους ανηλίκους και υποστηρίζει ότι έχει λάβει εδώ και χρόνια μέτρα για την προστασία των νεότερων χρηστών.
Ένας από τους βασικούς άξονες της υπεράσπισής της είναι ότι ο όρος «εθισμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης» δεν αποτελεί αναγνωρισμένη ψυχιατρική διάγνωση. Κατά συνέπεια, η εταιρεία υποστηρίζει ότι δεν θα μπορούσε να έχει παραπλανήσει το κοινό σχετικά με έναν κίνδυνο που παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.
Οι πολιτείες, από την άλλη πλευρά, αντιτείνουν ότι το ζήτημα δεν είναι αν υπάρχει ένας και μοναδικός, επισήμως αναγνωρισμένος ιατρικός όρος, αλλά αν η Meta γνώριζε ότι συγκεκριμένες λειτουργίες των εφαρμογών της μπορούσαν να οδηγήσουν σε προβληματική και καταναγκαστική χρήση από παιδιά και εφήβους.
Και εδώ αναμένεται να αποκτήσουν ιδιαίτερη σημασία εσωτερικά έγγραφα και έρευνες της εταιρείας. Η δικαστική διαδικασία αναμένεται να εξετάσει κατά πόσο η Meta γνώριζε τις επιπτώσεις των προϊόντων της και τι επέλεξε να κάνει με αυτή τη γνώση.
«Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν παιδιά κάτω των 13»
Στο ζήτημα των προσωπικών δεδομένων, η Meta προβάλλει ένα διαφορετικό επιχείρημα.
Η εταιρεία επισημαίνει ότι οι όροι χρήσης των Facebook και Instagram απαγορεύουν τη χρήση των υπηρεσιών από παιδιά κάτω των 13 ετών. Υποστηρίζει ότι όταν εντοπίζει λογαριασμούς που ανήκουν σε παιδιά μικρότερης ηλικίας, τους διαγράφει.
Το επιχείρημα της Meta είναι ότι, από τη στιγμή που οι ίδιες οι πλατφόρμες απαγορεύουν την παρουσία παιδιών κάτω των 13 ετών, η εταιρεία δεν έχει «ουσιαστική γνώση» της παρουσίας τους, στοιχείο που έχει σημασία για την εφαρμογή της ομοσπονδιακής νομοθεσίας.
Η δικαστής, ωστόσο, έχει ήδη απορρίψει σε σημαντικό βαθμό αυτή τη γραμμή άμυνας, κρίνοντας ότι η Meta δεν τήρησε τις απαιτήσεις του COPPA για ενημέρωση και γονική συναίνεση.
Οι «λογαριασμοί εφήβων» και η μάχη για την αξιοπιστία
Η Meta έχει επίσης στραφεί στις αλλαγές που έχει πραγματοποιήσει τα τελευταία χρόνια. Τον Σεπτέμβριο του 2024 παρουσίασε τους λεγόμενους «λογαριασμούς εφήβων», με αυξημένους περιορισμούς και προστασίες για νεότερους χρήστες.
Για τις πολιτείες, όμως, το μέτρο ήρθε πολύ αργά. Το επιχείρημά τους είναι ότι η Meta είχε στη διάθεσή της στοιχεία και τεχνολογικές δυνατότητες για να περιορίσει τους κινδύνους πολύ νωρίτερα, αλλά προτίμησε να προστατεύσει το επιχειρηματικό μοντέλο της.
Η σύγκρουση, επομένως, δεν αφορά μόνο το τι κάνει σήμερα η Meta. Αφορά κυρίως το τι γνώριζε στο παρελθόν και ποιες αποφάσεις πήρε.
Από τον καπνό και τα οπιοειδή στα social media
Ο γενικός εισαγγελέας του Κεντάκι Ράσελ Κόουλμαν έχει ήδη δώσει στη δικαστική αναμέτρηση μια ιδιαίτερα βαριά πολιτική και ιστορική διάσταση, παραλληλίζοντας την υπόθεση με τις μεγάλες δικαστικές μάχες των ΗΠΑ απέναντι στη βιομηχανία του καπνού και στις εταιρείες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης των οπιοειδών.
Η σύγκριση δεν είναι τυχαία. Και στις δύο προηγούμενες περιπτώσεις, το κεντρικό ερώτημα ήταν κατά πόσο μεγάλες εταιρείες γνώριζαν τους κινδύνους των προϊόντων τους και απέκρυψαν ή υποβάθμισαν τις συνέπειες προκειμένου να προστατεύσουν τα κέρδη τους.
Το 1998, οι τέσσερις μεγαλύτερες καπνοβιομηχανίες των ΗΠΑ κατέληξαν σε μια ιστορική συμφωνία με τις πολιτείες, η οποία οδήγησε σε πληρωμές άνω των 176 δισ. δολαρίων σε βάθος 25 ετών και σε συνεχιζόμενες ετήσιες καταβολές.
Η Meta απορρίπτει ως υπερβολική και πρωτοφανή οποιαδήποτε σύγκριση με εκείνη την εποχή.
Μια δίκη χωρίς κλασικό ένορκο σώμα
Η διαδικασία έχει και μια ασυνήθιστη δικαστική ιδιαιτερότητα.
Η δικαστής Ιβόν Γκονσάλες Ρότζερς επέλεξε ένα advisory jury, δηλαδή ένα συμβουλευτικό σώμα ενόρκων. Οι οκτώ ένορκοι θα ακούσουν τα επιχειρήματα και τα στοιχεία και θα εκδώσουν τη δική τους κρίση, όμως η απόφασή τους δεν θα είναι δεσμευτική.
Την τελική απόφαση θα λάβει η ίδια η δικαστής, η οποία μπορεί να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με την κρίση των ενόρκων. Η Ρότζερς εξήγησε ότι η επιλογή αυτή είναι χρήσιμη λόγω της κοινωνικής σημασίας της υπόθεσης και της ανάγκης να αποτυπωθεί η άποψη της κοινότητας για ζητήματα που αφορούν εκατομμύρια χρήστες.
Η δίκη αναμένεται να ολοκληρωθεί το φθινόπωρο, με τη δικαστική απόφαση να ακολουθεί στη συνέχεια.
Η Meta έχει ήδη δεχθεί δύο σημαντικά δικαστικά πλήγματα
Η σημερινή αναμέτρηση δεν ξεκινά σε ουδέτερο έδαφος για τη Meta.
Τον Μάρτιο, δικαστήριο στο Λος Άντζελες έκρινε τη Meta και το YouTube υπεύθυνους σε υπόθεση που αφορούσε τη σχεδίαση των πλατφορμών τους και τις επιπτώσεις τους σε νεαρή χρήστρια. Η Meta αμφισβητεί την απόφαση και έχει ασκήσει έφεση.
Λίγους μήνες αργότερα, δικαστήριο στο Νέο Μεξικό διέταξε τη Meta να καταβάλει συνολικά 942 εκατ. δολάρια, συμπεριλαμβανομένης νέας επιδίκασης 567 εκατ. δολαρίων, και επέβαλε σειρά μέτρων για την προστασία των ανηλίκων. Η εταιρεία έχει δηλώσει ότι θα προσφύγει κατά της απόφασης.
Οι δύο αυτές υποθέσεις ενισχύουν την πίεση προς τη Meta και προσδίδουν ιδιαίτερη σημασία στη δίκη του Όκλαντ.
Μια μάχη που μπορεί να αλλάξει τα social media
Η υπόθεση δεν είναι απλώς μια ακόμη δικαστική διαμάχη μεταξύ μιας τεχνολογικής εταιρείας και αμερικανικών πολιτειών. Αφορά το ίδιο το επιχειρηματικό μοντέλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει μια πλατφόρμα στην προσπάθειά της να αυξήσει τον χρόνο που περνά ο χρήστης στην οθόνη και ποια ευθύνη έχει όταν ο χρήστης είναι παιδί.
Οι 29 πολιτείες επιχειρούν να μεταφέρουν το βάρος από την ατομική ευθύνη του χρήστη και των γονέων στην ευθύνη του σχεδιαστή της τεχνολογίας. Η Meta επιμένει ότι έχει ήδη λάβει μέτρα προστασίας και ότι οι κατηγορίες υπερβάλλουν ως προς τον ρόλο των εφαρμογών της στην ψυχική υγεία των νέων.
Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να αποτελέσει σημείο καμπής. Αν η Meta υποχρεωθεί να αλλάξει θεμελιώδεις λειτουργίες του Facebook και του Instagram, το προηγούμενο θα αφορά ολόκληρη τη Silicon Valley. Αν, αντίθετα, η εταιρεία επικρατήσει, θα έχει κερδίσει μια κρίσιμη μάχη για το μοντέλο λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων και τα όρια της εταιρικής ευθύνης απέναντι στους ανήλικους.
Σε κάθε περίπτωση, η σημερινή έναρξη της δίκης σηματοδοτεί μια νέα φάση στην αμερικανική σύγκρουση με τη Big Tech. Και αυτή τη φορά, στο εδώλιο δεν βρίσκεται μόνο μια εταιρεία. Βρίσκεται ένα ολόκληρο επιχειρηματικό μοντέλο.
