16 Νοέ 2026

Δείτε επίσης

  • Home
  • Πολιτική
  • Ρουάντα: Η Ελλάδα συμμετέχει στο πρώτο ευρωπαϊκό κέντρο απελάσεων εκτός ΕΕ – Πιλοτικό σχέδιο για 100 μετανάστες

Ρουάντα: Η Ελλάδα συμμετέχει στο πρώτο ευρωπαϊκό κέντρο απελάσεων εκτός ΕΕ – Πιλοτικό σχέδιο για 100 μετανάστες

Image

Η Ευρώπη ανοίγει ένα νέο, αμφιλεγόμενο κεφάλαιο στη μεταναστευτική της πολιτική. Η Ρουάντα θα φιλοξενήσει τον πρώτο ευρωπαϊκό κόμβο επιστροφής μεταναστών (Return Hub) εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο κοινής πρωτοβουλίας πέντε κρατών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.

Το πιλοτικό πρόγραμμα προβλέπει τη μεταφορά περίπου 100 ανθρώπων, ενώ οι πρώτες απομακρύνσεις αναμένεται να ξεκινήσουν το 2027. Η επιλογή της αφρικανικής χώρας, ωστόσο, ανοίγει ένα μεγάλο μέτωπο αντιπαράθεσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις και την πολιτική σκοπιμότητα πίσω από την εξωτερίκευση των απελάσεων.

Η ανακοίνωση έγινε τη Δευτέρα 16 Νοεμβρίου στη Βιέννη, στο πλαίσιο της Διάσκεψης της Βιέννης για τη Μετανάστευση, με τη συμμετοχή του υπουργού Εσωτερικών της Ρουάντα, Βίνσεντ Μπιρούτα. Στην πρωτοβουλία συμμετέχουν η Γερμανία, η Αυστρία, η Ολλανδία, η Δανία και η Ελλάδα, η οποία εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνο Πλεύρη.

Η ολλανδική κυβέρνηση επιβεβαίωσε επισήμως ότι ξεκινούν συγκεκριμένες διαπραγματεύσεις με το Κιγκάλι για τη δημιουργία του κέντρου. Η εξέλιξη αποτελεί το επόμενο βήμα μιας ευρωπαϊκής πολιτικής που επιδιώκει να μεταφέρει εκτός των συνόρων της όχι μόνο τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών αλλά και μέρος της διαδικασίας επιστροφής όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν στην Ευρώπη.

Η Ελλάδα βρίσκεται στον πυρήνα της πρωτοβουλίας, το λεγόμενο Core Group, έχοντας ήδη θέσει ως πολιτικό στόχο τη λειτουργία του πρώτου κόμβου στην Αφρική κατά τη διάρκεια της ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, το δεύτερο εξάμηνο του 2027. Οι σχετικές διεργασίες είχαν καταγραφεί και στο προηγούμενο σχέδιο για τα Return Hubs και τον ρόλο της Ελλάδας.

Πιλοτικό πρόγραμμα για 100 ανθρώπους – Ποιοι θα μεταφερθούν

Η πρώτη εφαρμογή του σχεδίου θα είναι περιορισμένης κλίμακας. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσιοποιήθηκαν, ο κόμβος αναμένεται να φιλοξενήσει περίπου 100 άτομα, με την αρχική κατανομή να υπολογίζεται σε περίπου 20 από κάθε συμμετέχουσα χώρα.

Οι πρώτες μεταφορές τοποθετούνται χρονικά μέσα στο 2027, ενώ η ακριβής ημερομηνία έναρξης και οι επιχειρησιακές λεπτομέρειες θα καθοριστούν στις διαπραγματεύσεις που ακολουθούν.

Το βασικό χαρακτηριστικό του σχεδίου είναι ότι δεν αφορά ανθρώπους που περιμένουν να εξεταστεί η αίτηση ασύλου τους. Αφορά όσους έχουν λάβει απορριπτική απόφαση και έχουν εξαντλήσει τις δυνατότητες προσφυγής, με αποτέλεσμα να υπάρχει εκτελεστή απόφαση επιστροφής.

Εξαιρούνται οι ασυνόδευτοι ανήλικοι. Στην πρώτη φάση, μάλιστα, η ομάδα των πέντε κρατών έχει συμφωνήσει να μεταφέρει αποκλειστικά ενήλικους άνδρες.

Η ολλανδική κυβέρνηση διευκρινίζει ότι η εγκατάσταση θα είναι ανοικτή και προσωρινή. Οι άνθρωποι που θα μεταφέρονται στη Ρουάντα θα αποκτούν δικαίωμα διαμονής και πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην αγορά εργασίας, στην υγειονομική περίθαλψη και στη δικαιοσύνη. Θα έχουν επίσης τη δυνατότητα να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους.

Ωστόσο, εδώ βρίσκεται και μία από τις βασικές αντιφάσεις του εγχειρήματος: ο χαρακτηρισμός «κόμβος επιστροφής» παραπέμπει σε μια προσωρινή δομή διευκόλυνσης απελάσεων, ενώ το μοντέλο που περιγράφεται προβλέπει ακόμη και τη μόνιμη εγκατάσταση ανθρώπων σε μια τρίτη χώρα με την οποία δεν έχουν αναγκαστικά καμία προηγούμενη σχέση.

Η Ρουάντα και το πολιτικό στοίχημα της Ευρώπης

Η επιλογή της Ρουάντα δεν είναι τυχαία. Η κυβέρνηση του Πολ Καγκάμε είχε ήδη πραγματοποιήσει προκαταρκτικές συζητήσεις με ευρωπαϊκά κράτη από τον Αύγουστο, ενώ η χώρα διαθέτει εμπειρία στη φιλοξενία προσφυγικών πληθυσμών και συνεργασίας με διεθνείς οργανισμούς.

Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, το σχέδιο προσφέρει τη δυνατότητα να εμφανίσουν ένα χειροπιαστό αποτέλεσμα στην πολιτική των επιστροφών. Για τη Ρουάντα, αποτελεί μια ευκαιρία ενίσχυσης των σχέσεών της με ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και διεύρυνσης της διεθνούς της παρουσίας.

Η συγκυρία έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Σε αρκετά κράτη-μέλη πλησιάζουν εκλογικές αναμετρήσεις και το μεταναστευτικό εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης. Τα ακροδεξιά κόμματα έχουν αναγάγει τον περιορισμό της μετανάστευσης σε κεντρικό αίτημα, πιέζοντας τις κυβερνήσεις να αποδείξουν ότι μπορούν να ελέγξουν τις αφίξεις και να αυξήσουν τις απελάσεις.

Η επιλογή μιας αφρικανικής χώρας για την εγκατάσταση του πρώτου Return Hub εκτός ΕΕ προσφέρει ισχυρό πολιτικό συμβολισμό. Το κατά πόσο, όμως, μπορεί να αποτελέσει πραγματική λύση στο πρόβλημα των επιστροφών είναι ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα.

Άλλωστε, σύμφωνα με τα στοιχεία της Frontex, οι παράτυπες διελεύσεις στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ μειώθηκαν κατά 29% το πρώτο δεκάμηνο του 2026, φτάνοντας σχεδόν τις 110.000. Τον Οκτώβριο καταγράφηκαν περίπου 18.100 διελεύσεις, 6% λιγότερες σε σχέση με τον αντίστοιχο μήνα του 2025.

Η πρωτοβουλία των πέντε κρατών προωθείται, επομένως, σε μια περίοδο κατά την οποία οι συνολικές αφίξεις παρουσιάζουν πτωτική τάση. Το πολιτικό μήνυμα των κυβερνήσεων αφορά περισσότερο την αποτελεσματικότητα των απελάσεων και την αποτροπή νέων αφίξεων παρά την αντιμετώπιση μιας νέας εκρηκτικής αύξησης των μεταναστευτικών ροών.

Το προηγούμενο της Βρετανίας που κατέρρευσε στα δικαστήρια

Η Ρουάντα δεν είναι άγνωστη σε αντίστοιχα σχέδια. Η προηγούμενη Συντηρητική κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου είχε επιχειρήσει να δημιουργήσει ένα σύστημα μεταφοράς αιτούντων άσυλο στην αφρικανική χώρα, στο πλαίσιο συμφωνίας που είχε προκαλέσει διεθνείς αντιδράσεις.

Το σχέδιο προέβλεπε τη μεταφορά ανθρώπων που είχαν φτάσει στη Βρετανία, προκειμένου να εξεταστεί η δυνατότητα παραμονής τους στη Ρουάντα. Τελικά, το βρετανικό εγχείρημα κατέρρευσε μετά την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου του Ηνωμένου Βασιλείου το 2023, το οποίο έκρινε ότι υπήρχε πραγματικός κίνδυνος οι μεταφερόμενοι να επαναπροωθηθούν σε χώρες όπου θα αντιμετώπιζαν διώξεις.

Το νέο ευρωπαϊκό σχέδιο διαφοροποιείται ως προς το πεδίο εφαρμογής. Δεν προβλέπει μεταφορά ανθρώπων που βρίσκονται ακόμη στη διαδικασία εξέτασης των αιτήσεων ασύλου τους, αλλά μόνο όσων έχουν ολοκληρώσει τη διαδικασία και δεν διαθέτουν πλέον νόμιμο δικαίωμα παραμονής.

Αυτό, ωστόσο, δεν εξαφανίζει τα νομικά προβλήματα. Η αρχή της μη επαναπροώθησης εξακολουθεί να ισχύει και οι ευρωπαϊκές χώρες παραμένουν υπεύθυνες για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των ανθρώπων που απομακρύνουν από την επικράτειά τους.

Οι προειδοποιήσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης και του ΟΗΕ

Οι αντιδράσεις στην πρωτοβουλία δεν περιορίζονται σε πολιτικές διαφωνίες. Το Συμβούλιο της Ευρώπης είχε προειδοποιήσει ήδη από τον Ιούλιο ότι η δημιουργία κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες εγκυμονεί σημαντικούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ο επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του οργανισμού, Μάικλ Ο’Φλάχερτι, είχε απευθυνθεί ειδικά στις κυβερνήσεις των πέντε χωρών, μεταξύ των οποίων και στην Αθήνα, ζητώντας συγκεκριμένες εγγυήσεις πριν από την υλοποίηση οποιουδήποτε σχεδίου.

Οι προειδοποιήσεις του περιλάμβαναν τέσσερις βασικές προϋποθέσεις:

  • Πλήρη αξιολόγηση των άμεσων και έμμεσων κινδύνων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
  • Ανεξάρτητη και συνεχή παρακολούθηση των συνθηκών διαβίωσης και της μεταχείρισης των μεταφερόμενων.
  • Νομικά δεσμευτικές συμφωνίες με ρητές εγγυήσεις προστασίας.
  • Δυνατότητα κοινοβουλευτικού, δημόσιου και δικαστικού ελέγχου.

Στις 16 Νοεμβρίου, ο ύπατος αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Μπαρχάμ Σαλίχ, συμμετείχε στη συνάντηση στη Βιέννη με τους εκπροσώπους των πέντε ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και της Ρουάντα.

Η Ύπατη Αρμοστεία ανακοίνωσε ότι θα διαθέσει τις υπηρεσίες της για την παροχή συμβουλών σχετικά με τη συμμόρφωση με το διεθνές προσφυγικό και ανθρωπιστικό δίκαιο. Έθεσε, παράλληλα, ως βασικές προτεραιότητες τη διασφάλιση δίκαιων διαδικασιών ασύλου, την προστασία των δικαιωμάτων και τον επιμερισμό των διεθνών ευθυνών.

Η συμμετοχή της Ύπατης Αρμοστείας, πάντως, δεν ισοδυναμεί με έγκριση του σχεδίου. Η ίδια επισημαίνει ότι οποιαδήποτε συμφωνία θα πρέπει να πληροί τις διεθνείς υποχρεώσεις προστασίας των προσφύγων.

Η αμφιλεγόμενη κυβέρνηση Καγκάμε και οι κυρώσεις της ΕΕ

Ένα ακόμη μεγάλο πρόβλημα αφορά την ίδια τη χώρα που επιλέχθηκε ως προορισμός.

Η κυβέρνηση του Πολ Καγκάμε βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο διεθνών επικρίσεων για την καταστολή της αντιπολίτευσης, τους περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης και τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Παράλληλα, η Ρουάντα κατηγορείται για στρατιωτική υποστήριξη και εμπλοκή στη δράση της ανταρτικής οργάνωσης M23 στην ανατολική Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Οι καταγγελίες αφορούν τόσο τη στρατιωτική παρουσία όσο και την εκμετάλλευση φυσικών πόρων στις περιοχές που ελέγχει η οργάνωση. Το Κιγκάλι αρνείται τις κατηγορίες.

Η υπόθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα εξαιτίας των ίδιων των ευρωπαϊκών κυρώσεων. Τον Μάρτιο του 2025, το Συμβούλιο της ΕΕ επέβαλε περιοριστικά μέτρα σε πρόσωπα και οντότητες που συνδέονται με τη δράση της M23 και την εκμετάλλευση φυσικών πόρων στην ανατολική ΛΔ του Κονγκό.

Στους στόχους των κυρώσεων περιλαμβάνονταν ανώτατοι αξιωματικοί των Ενόπλων Δυνάμεων της Ρουάντα, καθώς και το διυλιστήριο χρυσού Gasabo Gold Refinery στο Κιγκάλι, το οποίο κατηγορήθηκε για εμπλοκή στη διακίνηση χρυσού από τις περιοχές της σύγκρουσης.

Η αντίφαση είναι προφανής: ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιλέγουν ως στρατηγικό εταίρο για τη μεταναστευτική τους πολιτική μια χώρα της οποίας αξιωματούχοι και επιχειρηματικές οντότητες έχουν βρεθεί στο στόχαστρο ευρωπαϊκών κυρώσεων για την κατάσταση στο Κονγκό.

Η συνεργασία δεν είναι κατ’ ανάγκη ασύμβατη με τις κυρώσεις, δημιουργεί όμως σοβαρά ερωτήματα για τα κριτήρια επιλογής της χώρας υποδοχής και τις εγγυήσεις που θα απαιτηθούν.

Ποιος πληρώνει και τι θα αναλάβει η Κομισιόν

Το οικονομικό σκέλος είναι μία ακόμη εκκρεμότητα. Η ολλανδική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι το κόστος θα καλυφθεί από κοινού από τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των δαπανών προσωρινής φιλοξενίας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, από την πλευρά της, χαιρέτισε τις προπαρασκευαστικές εργασίες, επισημαίνοντας ότι η αποτελεσματικότητα του συστήματος επιστροφών αποτελεί προτεραιότητα της ευρωπαϊκής πολιτικής.

Ωστόσο, ξεκαθάρισε ότι τα κράτη-μέλη θα πρέπει καταρχήν να αναλάβουν τα ίδια τη χρηματοδότηση των κέντρων. Ενδεχόμενη ευρωπαϊκή οικονομική υποστήριξη για συνοδευτικά μέτρα θα εξετάζεται κατά περίπτωση, ανάλογα με τα αιτήματα των ενδιαφερόμενων χωρών.

Η στάση αυτή συνδέεται και με τις αντιρρήσεις κρατών όπως η Γαλλία, που έχουν εκφράσει επιφυλάξεις για τη χρηματοδότηση τέτοιων προγραμμάτων από τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.

Η τελική οργάνωση των κέντρων, οι διμερείς συμφωνίες με τις χώρες υποδοχής και οι διαδικασίες μεταφοράς παραμένουν στην ευθύνη των κρατών που συμμετέχουν.

Το μεγάλο ερώτημα: Επιστροφές ή εξαγωγή του προβλήματος;

Οι υποστηρικτές των Return Hubs υποστηρίζουν ότι η δυνατότητα μεταφοράς ανθρώπων σε τρίτες χώρες θα περιορίσει τα κίνητρα για παράτυπη είσοδο στην Ευρώπη και θα αποδυναμώσει τα κυκλώματα διακίνησης μεταναστών.

Η κριτική πλευρά αμφισβητεί ακριβώς αυτή την παραδοχή. Ερευνητές του Mixed Migration Centre έχουν επισημάνει ότι η αυστηροποίηση των μέτρων δεν σταματά αναγκαστικά τις μετακινήσεις πληθυσμών. Συχνά οδηγεί σε αλλαγή διαδρομών, προσαρμογή των κυκλωμάτων διακίνησης και αύξηση του κόστους και των κινδύνων για τους ανθρώπους που επιχειρούν το ταξίδι.

Η Human Rights Watch έχει επίσης προειδοποιήσει ότι η συνεργασία με τη Ρουάντα ενδέχεται να προσφέρει οικονομικά και πολιτικά οφέλη σε μια κυβέρνηση που κατηγορείται για σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αντίστοιχες αντιδράσεις εκφράζουν οργανώσεις δικαιωμάτων μεταναστών, οι οποίες θεωρούν ότι η μεταφορά ανθρώπων σε μια χώρα με την οποία δεν έχουν καμία κοινωνική ή οικογενειακή σύνδεση μπορεί να οδηγήσει σε μακροχρόνιο εγκλωβισμό και αποκοπή από τις ζωές που έχουν ήδη οικοδομήσει στην Ευρώπη.

Το γεγονός ότι η εγκατάσταση θα είναι ανοικτή, όπως υποστηρίζουν οι κυβερνήσεις, δεν απαντά από μόνο του στο ερώτημα τι θα συμβεί σε όσους δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να εγκατασταθούν στη Ρουάντα, αλλά ούτε μπορούν να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους.

Το πρώτο ευρωπαϊκό Return Hub στην Αφρική ξεκινά ως ένα μικρής κλίμακας πείραμα, με περίπου 100 ανθρώπους. Η πολιτική του σημασία, ωστόσο, είναι πολύ μεγαλύτερη από τον αριθμό των μεταφερόμενων.

Για πρώτη φορά, πέντε κυβερνήσεις της ΕΕ επιχειρούν να μετατρέψουν την εξωτερική μεταφορά μεταναστών σε συγκεκριμένο εργαλείο της ευρωπαϊκής πολιτικής επιστροφών. Το αν αυτό θα αποτελέσει λειτουργικό μηχανισμό ή μια ακριβή και νομικά ευάλωτη πολιτική επίδειξη θα κριθεί στην πράξη. Και κυρίως από το κατά πόσο οι ευρωπαϊκές δεσμεύσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα θα εφαρμοστούν και πέρα από τα σύνορα της Ένωσης.

Τι πρέπει να ξέρετε

  • Πού: Στη Ρουάντα, το πρώτο Return Hub που προωθούν κράτη της ΕΕ εκτός ευρωπαϊκού εδάφους.
  • Ποιες χώρες: Ελλάδα, Γερμανία, Ολλανδία, Δανία και Αυστρία.
  • Πόσοι: Περίπου 100 άνθρωποι στην πιλοτική φάση, με εκτιμώμενη συμμετοχή 20 από κάθε χώρα.
  • Ποιους αφορά: Ενήλικους άνδρες με απορριφθείσες αιτήσεις ασύλου και εκτελεστές αποφάσεις επιστροφής. Εξαιρούνται οι ασυνόδευτοι ανήλικοι.
  • Πότε: Οι πρώτες μεταφορές προγραμματίζονται για το 2027.
  • Πώς θα λειτουργεί: Ως ανοικτή δομή, με δυνατότητα νόμιμης διαμονής και πρόσβασης σε εργασία, εκπαίδευση και υγειονομική περίθαλψη.
  • Ποιος πληρώνει: Τα πέντε συμμετέχοντα ευρωπαϊκά κράτη αναλαμβάνουν το κόστος, ενώ η πιθανή πρόσθετη χρηματοδότηση από την ΕΕ θα εξετάζεται ξεχωριστά.

Δείτε επίσης