Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση για τις θαλάσσιες ζώνες περνά στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή, καθώς ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναμένεται να θέσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο στην άτυπη σύνοδο κορυφής των Ευρωπαίων ηγετών, την Παρασκευή στο Δουβλίνο.
Η Αθήνα επιδιώκει να μετατρέψει την αντίδραση των Βρυξελλών σε σαφέστερη πολιτική στήριξη, σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία αμφισβητεί στην πράξη τον σχεδιασμό ενεργειακών και υποδομικών έργων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του POLITICO, το οποίο επικαλείται ανώτερο κυβερνητικό αξιωματούχο στην Αθήνα, ο Έλληνας πρωθυπουργός θα ζητήσει να συζητηθεί το ζήτημα, παρότι η επίσημη ατζέντα της συνάντησης επικεντρώνεται στην τεχνητή νοημοσύνη και την Ουκρανία. Η ελληνική παρέμβαση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιχειρεί να συνδέσει τις διμερείς διαφορές με την Τουρκία με την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων κράτους-μέλους και των ευρωπαϊκών επενδύσεων.
Η αφορμή είναι η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, να εγκρίνει ομόφωνα το μνημόνιο του 2019 με την Τουρκία, ανατρέποντας την προηγούμενη στάση απόρριψής του. Η εξέλιξη αναζωπύρωσε μια διαμάχη που αφορά τη χάραξη θαλάσσιων ζωνών και τις διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ευρωπαϊκή απόρριψη και το μήνυμα προς την Άγκυρα
Η αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν άμεση και ασυνήθιστα σαφής. Στην κοινή δήλωσή τους στις 20 Οκτωβρίου, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν χαρακτήρισαν το μνημόνιο αντίθετο προς τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και το Δίκαιο της Θάλασσας, υπογραμμίζοντας ότι είναι άκυρο. Επανέλαβαν, παράλληλα, την αλληλεγγύη της ΕΕ προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Η θέση αυτή επιβεβαιώθηκε και με την επίσημη δήλωση της ύπατης εκπροσώπου της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική, Κάγια Κάλας, στις 21 Οκτωβρίου. Οι Βρυξέλλες ξεκαθάρισαν ότι το μνημόνιο δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών και κάλεσαν όλες τις χώρες να σέβονται τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών και το διεθνές δίκαιο.
Η ελληνική κυβέρνηση, ωστόσο, θεωρεί ότι η διατύπωση μιας κοινής ευρωπαϊκής θέσης δεν αρκεί. Επιδιώκει να εξασφαλίσει ότι η πολιτική καταδίκη θα συνοδευτεί από συγκεκριμένη ευρωπαϊκή αντίδραση, εφόσον η Τουρκία επιχειρήσει να παρεμποδίσει δραστηριότητες σε περιοχές ελληνικής δικαιοδοσίας.
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης έχει προειδοποιήσει ότι, σε περίπτωση κλιμάκωσης, η Ελλάδα θα ζητήσει κυρώσεις και ευρωπαϊκή υποστήριξη. Το μήνυμα απευθύνεται τόσο στην Άγκυρα όσο και στους Ευρωπαίους εταίρους, από τους οποίους η Αθήνα ζητά να αντιμετωπίσουν το ζήτημα ως ευρωπαϊκό πρόβλημα.
Τι αμφισβητεί η Τουρκία με το μνημόνιο
Το μνημόνιο του 2019 υπογράφηκε από την Τουρκία και την τότε διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Λιβύης στην Τρίπολη. Χαράσσει μια γραμμή οριοθέτησης θαλάσσιων δικαιοδοσιών στην Ανατολική Μεσόγειο, δημιουργώντας έναν θαλάσσιο διάδρομο μεταξύ των δύο χωρών, ο οποίος αγνοεί την επήρεια της Κρήτης και άλλων ελληνικών νησιών.
Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη οριοθέτηση παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη χάραξη της συγκεκριμένης γραμμής. Επιπλέον, επισημαίνει ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Η έγκριση του μνημονίου από την ανατολική λιβυκή Βουλή δεν επιλύει τις νομικές διαφορές ούτε δεσμεύει τρίτα κράτη. Δημιουργεί, όμως, νέα πολιτικά δεδομένα, καθώς η Άγκυρα αποκτά ένα επιπλέον επιχείρημα για να προβάλλει τις διεκδικήσεις της στην περιοχή.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει υπερασπιστεί τη συμφωνία, ζητώντας από την ΕΕ να σεβαστεί την κοινή βούληση Τουρκίας και Λιβύης. Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, από την πλευρά του, κατηγόρησε τις Βρυξέλλες ότι υιοθετούν τις ελληνικές και κυπριακές θέσεις, τις οποίες χαρακτηρίζει μαξιμαλιστικές και αποκομμένες από την πραγματικότητα.
Το καλώδιο Ελλάδας – Κύπρου στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης
Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο αφορά τον Great Sea Interconnector (GSI), την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, προϋπολογισμού περίπου 1,9 δισ. ευρώ. Για την Αθήνα, το ζήτημα δεν περιορίζεται στην αμφισβήτηση των θαλάσσιων δικαιωμάτων της. Αφορά και τη δυνατότητα υλοποίησης μιας ευρωπαϊκής υποδομής στρατηγικής σημασίας, η οποία θα τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου και θα ενισχύσει τη διασύνδεσή της με την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην έκθεση για την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας που δημοσιοποίησε στις 4 Νοεμβρίου, καταγράφει ρητά ότι η Άγκυρα εξακολουθεί να παρεμποδίζει τις ερευνητικές δραστηριότητες για τον Great Sea Interconnector, παρά το γεγονός ότι αποτελεί Έργο Κοινού Ενδιαφέροντος της ΕΕ. Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς εντάσσει την παρεμπόδιση του έργου στην επίσημη αξιολόγηση των σχέσεων ΕΕ – Τουρκίας.
Η επανέναρξη των ερευνών αποτελεί πλέον το άμεσο πεδίο δοκιμασίας. Το γαλλικό ερευνητικό πλοίο Abeille Marengo απέπλευσε στις 10 Νοεμβρίου από το Ηράκλειο, προκειμένου να πραγματοποιήσει τις απαραίτητες εργασίες βυθομέτρησης στη διαδρομή της διασύνδεσης. Το έργο έχει περάσει σε νέα φάση, μετά την ανάληψη του 66% της εταιρείας από τη γαλλική επενδυτική Meridiam, με τον ΑΔΜΗΕ να διατηρεί το υπόλοιπο 34%.
Η εξέλιξη, ωστόσο, συνοδεύτηκε από νέα διπλωματική αντιπαράθεση. Η Τουρκία εξέδωσε δική της NAVTEX, υποστηρίζοντας ότι οι εργασίες πραγματοποιούνται σε περιοχή της τουρκικής υφαλοκρηπίδας και ότι έχουν συντονιστεί με τις αρμόδιες τουρκικές αρχές. Η Αθήνα απάντησε ότι οι άδειες για τις έρευνες έχουν εκδοθεί αποκλειστικά από την Ελλάδα και την Κύπρο και ότι η τουρκική NAVTEX δεν δημιουργεί δικαιώματα ούτε συνιστά προϋπόθεση για την πραγματοποίηση των εργασιών.
Το γεγονός ότι το ερευνητικό πλοίο ξεκίνησε τελικά το ταξίδι του δεν σημαίνει ότι έχει επιλυθεί η διαφορά. Αντίθετα, αποτυπώνει την εύθραυστη ισορροπία που διαμορφώνεται στην περιοχή, με τη γαλλική διπλωματική παρέμβαση να έχει συμβάλει στην αποφυγή μιας άμεσης σύγκρουσης γύρω από την έναρξη των ερευνών.
Οι έρευνες νότια της Κρήτης και η Γαλάζια Πατρίδα
Το ελληνικό ενδιαφέρον εκτείνεται πέρα από το καλώδιο. Η Αθήνα ανησυχεί ότι η Άγκυρα θα επιχειρήσει να χρησιμοποιήσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως βάση για να αμφισβητήσει και τις σχεδιαζόμενες έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης.
Η τουρκική στρατηγική συνδέεται με το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», μέσω του οποίου η Άγκυρα επιχειρεί να διευρύνει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της και να κατοχυρώσει πολιτικά και διπλωματικά τη δική της αντίληψη για τα όρια της τουρκικής δικαιοδοσίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική διπλωματία θεωρεί ότι η έγκριση του μνημονίου από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας ενίσχυσης των τουρκικών θέσεων. Η απόφαση έχει και πολιτική διάσταση: η Άγκυρα κατάφερε να εξασφαλίσει τη στήριξη μιας λιβυκής πλευράς που στο παρελθόν είχε απορρίψει τη συμφωνία.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η επιστολή της Αθήνας στον ΟΗΕ για το τουρκολιβυκό μνημόνιο, με την οποία η Ελλάδα απορρίπτει τόσο τη συμφωνία όσο και τις λιβυκές αξιώσεις επί θαλάσσιων περιοχών νοτίως της Κρήτης.
Το ευρωπαϊκό διακύβευμα και οι επόμενες κινήσεις της Αθήνας
Η ελληνική παρέμβαση στο Δουβλίνο αποκτά μεγαλύτερη σημασία επειδή η αντιπαράθεση με την Τουρκία δεν περιορίζεται πλέον σε μια διαφωνία για τη χάραξη θαλάσσιων συνόρων. Αγγίζει την ενεργειακή ασφάλεια, τις ευρωπαϊκές υποδομές, την ελευθερία εκτέλεσης ερευνητικών εργασιών και την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.
Η Αθήνα θέλει να καταστήσει σαφές ότι η αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και η παρεμπόδιση έργων που χρηματοδοτούνται ή υποστηρίζονται από την ΕΕ δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως μια συνηθισμένη διμερής διαφορά. Ειδικά στην περίπτωση του GSI, η εμπλοκή ευρωπαϊκών κεφαλαίων και γαλλικών συμφερόντων προσδίδει στο ζήτημα ευρύτερη διάσταση.
Στο διπλωματικό πεδίο, η Ελλάδα έχει ήδη επιδιώξει τη συγκρότηση ευρύτερου μετώπου. Η κοινή δήλωση έξι χωρών για το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποτυπώνει την προσπάθεια να καταστεί σαφές ότι οι τουρκικές διεκδικήσεις δεν αφορούν αποκλειστικά τις σχέσεις Αθήνας και Άγκυρας.
Παράλληλα, η Αθήνα επιμένει ότι παραμένει ανοικτή στον διάλογο με τη Λιβύη για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών στη βάση του διεθνούς δικαίου. Το κρίσιμο ζήτημα είναι να μην παγιωθούν τετελεσμένα μέσω μονομερών ενεργειών.
Η σύνοδος του Δουβλίνου θα αποτελέσει, επομένως, μια ακόμη δοκιμασία για την ευρωπαϊκή στάση απέναντι στην Τουρκία. Η Αθήνα έχει εξασφαλίσει ήδη μια σαφή πολιτική και νομική διατύπωση από τις Βρυξέλλες. Εκείνο που επιδιώκει τώρα είναι να διαπιστώσει εάν αυτή η θέση μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστική ευρωπαϊκή στήριξη, όταν οι διεκδικήσεις της Άγκυρας περνούν από τους χάρτες και τις διπλωματικές ανακοινώσεις στις πραγματικές δραστηριότητες στη θάλασσα.
Η εξέλιξη των ερευνών του Great Sea Interconnector θα είναι μία από τις πρώτες ενδείξεις για το κατά πόσο αυτή η ισορροπία μπορεί να διατηρηθεί.
