Η Σερβία βρίσκεται μπροστά σε μια ιστορική πολιτική αλλαγή. Η «Φοιτητική Λίστα – Οι φοιτητές νικούν!» επικράτησε στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές της Κυριακής 25 Οκτωβρίου, σύμφωνα με τις προκαταρκτικές εκτιμήσεις, και ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του. Το κίνημα που γεννήθηκε από τις διαδηλώσεις κατά της διαφθοράς διεκδικεί πλέον την εξουσία, έπειτα από σχεδόν δύο χρόνια κινητοποιήσεων.
Το αποτέλεσμα, όπως μετέδωσε το Reuters, σηματοδοτεί μια βαθιά ανατροπή στο πολιτικό σκηνικό της βαλκανικής χώρας. Σύμφωνα με τα στοιχεία των IPSOS και CeSID για το μεγαλύτερο μέρος του εκλογικού δείγματος, η Φοιτητική Λίστα συγκεντρώνει περίπου 53% και εξασφαλίζει περί τις 140 έδρες σε σύνολο 250. Ο συνδυασμός που στηρίζει τον Βούτσιτς περιορίζεται περίπου στις 104 έδρες. Τα στοιχεία παραμένουν προκαταρκτικά, μέχρι την ολοκλήρωση της επίσημης καταμέτρησης.
Η νίκη έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή δεν προήλθε από ένα παραδοσιακό κόμμα της αντιπολίτευσης. Προέκυψε από ένα κίνημα που στηρίχθηκε στις φοιτητικές συνελεύσεις, στην κοινωνική κινητοποίηση και στη συνεργασία ανθρώπων με διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις. Το ερώτημα είναι τι ακριβώς εκπροσωπεί η Φοιτητική Λίστα, ποιο είναι το πρόγραμμά της και αν μπορεί να μετατρέψει την εκλογική επιτυχία σε βαθύτερη πολιτική και κοινωνική αλλαγή.
Τι είναι η Φοιτητική Λίστα;
Η Φοιτητική Λίστα δεν αποτελεί ένα συμβατικό πολιτικό κόμμα με καθορισμένη ιδεολογία, κεντρική ηγεσία και ενιαία κομματική δομή. Είναι ένα εκλογικό εγχείρημα που γεννήθηκε μέσα από το φοιτητικό κίνημα και επιχείρησε να μεταφέρει τη συλλογική δράση των πανεπιστημίων στο κοινοβούλιο.
Όπως εξηγεί η Lela Vujanić σε ανάλυσή της στο περιοδικό Jacobin, η συγκρότησή της στηρίχθηκε σε διαδικασίες δημοκρατικής αυτοοργάνωσης. Οι 250 υποψήφιοι επιλέχθηκαν μέσα από συλλογικές διαδικασίες των φοιτητικών συνελεύσεων, ενώ οι ίδιοι οι φοιτητές επέλεξαν να μην καταλάβουν οι ίδιοι τις θέσεις του ψηφοδελτίου. Στόχος ήταν να εκπροσωπηθεί ένα ευρύτερο κοινωνικό μέτωπο, πέρα από τα όρια του πανεπιστημίου.
Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, περισσότεροι από τους μισούς υποψηφίους προέρχονται από τον χώρο της εκπαίδευσης: εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και πανεπιστημιακοί. Η παρουσία τους είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με το ποσοστό του κλάδου στη συνολική απασχόληση της χώρας.
Η επιλογή αυτή έχει πολιτική σημασία. Το ψηφοδέλτιο επιχειρεί να εκφράσει ανθρώπους που δεν ανήκουν στον παραδοσιακό κομματικό μηχανισμό και να συνδέσει τη διεκδίκηση θεσμικής αλλαγής με την κοινωνική συμμετοχή.
Η φοιτητική εξέγερση στη Σερβία αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία αυτής της νέας πολιτικής δύναμης. Η εκλογική της επιτυχία δείχνει ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να αποκτήσει πολιτική εκπροσώπηση χωρίς να περάσει υποχρεωτικά μέσα από τα ήδη υπάρχοντα κόμματα.
Πώς γεννήθηκε το κίνημα και γιατί στράφηκε κατά του Βούτσιτς;
Η αφετηρία βρίσκεται στην τραγωδία του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το στέγαστρο στον σιδηροδρομικό σταθμό της πόλης, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι.
Το δυστύχημα προκάλεσε οργή και ερωτήματα για την ποιότητα των δημόσιων έργων, τις διαδικασίες ανακαίνισης, τις συμβάσεις και την απόδοση ευθυνών. Οι φοιτητές άρχισαν να οργανώνουν καταλήψεις, αποκλεισμούς και διαδηλώσεις, απαιτώντας διαφάνεια και λογοδοσία.
Οι κινητοποιήσεις σύντομα ξεπέρασαν τα αρχικά αιτήματα. Η κριτική επεκτάθηκε στη διαφθορά, στην πολιτική επιρροή στη Δικαιοσύνη, στην κατάσταση των μέσων ενημέρωσης και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το κράτος. Στο κίνημα συμμετείχαν εργαζόμενοι, εκπαιδευτικοί, επαγγελματικές ομάδες και πολίτες που δεν είχαν προηγουμένως ενεργό πολιτική παρουσία.
Ο Βούτσιτς, ο οποίος κυριαρχεί στην πολιτική ζωή της Σερβίας από το 2012, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη μεγαλύτερη πρόκληση της πολιτικής του διαδρομής. Η απόφασή του να προκηρύξει πρόωρες εκλογές έδωσε στο φοιτητικό κίνημα τη δυνατότητα να μεταφέρει τη σύγκρουση από τους δρόμους στην κάλπη.
Οι διαδηλωτές δεν περιορίστηκαν πλέον στην απαίτηση να αποδοθούν ευθύνες για μια τραγωδία. Έθεσαν στο επίκεντρο το ερώτημα αν οι θεσμοί μπορούν να λειτουργούν ανεξάρτητα από την πολιτική εξουσία.
Ποια είναι η ιδεολογία της Φοιτητικής Λίστας;
Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες ιδιαιτερότητες του εγχειρήματος. Η Φοιτητική Λίστα δεν έχει ενιαία ιδεολογική ταυτότητα. Στο εσωτερικό της συνυπάρχουν άνθρωποι με διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις, οι οποίοι συγκλίνουν κυρίως στην ανάγκη για δημοκρατία, κράτος δικαίου και αλλαγή του τρόπου διακυβέρνησης.
Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η λογοδοσία των δημόσιων αρχών, η αντιμετώπιση της διαφθοράς και η δημοκρατική λειτουργία των θεσμών αποτελούν τον κοινό παρονομαστή. Η συμφωνία σε αυτά τα ζητήματα δεν συνεπάγεται, ωστόσο, κοινές θέσεις για την οικονομία, τις εργασιακές σχέσεις ή τη διεθνή πολιτική.
Αυτό εξηγεί τόσο τη δυναμική όσο και τις πιθανές αδυναμίες της. Ένα ευρύ μέτωπο μπορεί να συγκεντρώσει δυνάμεις που διαφορετικά θα παρέμεναν κατακερματισμένες. Όταν, όμως, φτάνει η στιγμή της διακυβέρνησης, πρέπει να αποφασίσει για ζητήματα στα οποία οι επιμέρους ομάδες ενδέχεται να διαφωνούν.
Η Φοιτητική Λίστα καλείται επομένως να αποδείξει ότι η κοινή αντίθεση στον Βούτσιτς μπορεί να μετατραπεί σε συνεκτικό πολιτικό σχέδιο, χωρίς να ακυρωθεί ο πλουραλισμός που αποτέλεσε βασικό στοιχείο της συγκρότησής της.
Ποια είναι η στάση της απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Ρωσία και το Κόσοβο;
Η εξωτερική πολιτική είναι ένα από τα πεδία στα οποία οι ιδεολογικές διαφορές μπορεί να γίνουν περισσότερο εμφανείς. Η Φοιτητική Λίστα δεν αποτελεί ένα αμιγώς φιλοευρωπαϊκό ή αντιρωσικό κίνημα, ενώ δεν έχει παρουσιάσει μέχρι στιγμής ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ριζικής αναδιάταξης των διεθνών σχέσεων της Σερβίας.
Ένα μέρος των υποστηρικτών της επιθυμεί στενότερες σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, η ένταξη στην ΕΕ δεν αποτελεί αυτή τη στιγμή την κεντρική πολιτική δέσμευση της Λίστας. Η έμφαση δίνεται περισσότερο στις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις, στο κράτος δικαίου και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.
Παράλληλα, το κίνημα έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία. Στο ζήτημα του Κοσόβου, υιοθετεί τη θέση του σερβικού Συντάγματος. Οι τοποθετήσεις αυτές παραπέμπουν περισσότερο σε συνέχεια βασικών στοιχείων της υφιστάμενης σερβικής πολιτικής παρά σε μια πλήρη γεωπολιτική στροφή.
Η Σερβία βρίσκεται σε μια σύνθετη θέση: επιδιώκει την ευρωπαϊκή ένταξη, διατηρεί στενούς δεσμούς με τη Ρωσία και την Κίνα και αντιμετωπίζει το Κόσοβο ως ζήτημα εθνικής κυριαρχίας. Η νέα πολιτική πλειοψηφία θα πρέπει να διαχειριστεί αυτές τις ισορροπίες, ενώ ταυτόχρονα θα πιέζεται να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις που η ΕΕ θεωρεί αναγκαίες.
Η εκλογική νίκη δεν προδικάζει, συνεπώς, μια αυτόματη αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής. Περισσότερα θα φανούν από τις αποφάσεις της νέας κυβέρνησης και από τα πρόσωπα που θα αναλάβουν τα κρίσιμα υπουργεία.
Πού βρίσκεται η Αριστερά μέσα στο φοιτητικό κίνημα;
Η ευρύτητα της Φοιτητικής Λίστας δεν σημαίνει ότι στο εσωτερικό της απουσιάζουν οι οργανωμένες κοινωνικές και πολιτικές τάσεις. Αντίθετα, κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων αναπτύχθηκαν συσπειρώσεις που επιδιώκουν να δώσουν μεγαλύτερο βάρος στα εργασιακά δικαιώματα, στις κοινωνικές ανισότητες και στην οικονομική διάσταση της πολιτικής αλλαγής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Κοινωνικό Μέτωπο, μια συμμαχία φοιτητών, εργατικών και επαγγελματικών συλλογικοτήτων. Διατηρεί την οργανωτική του αυτονομία, αλλά συμμετέχει στη Φοιτητική Λίστα μέσω υποψηφίων του και επιδιώκει να ενισχύσει την κοινωνική και εργατική διάσταση του προγράμματός της.
Αντίστοιχα, το Κόμμα της Ριζοσπαστικής Αριστεράς (PRL) προσφέρει κριτική υποστήριξη στο εγχείρημα. Επιδιώκει να ενισχύσει τον αριστερό προσανατολισμό του κινήματος, δίνοντας έμφαση στα εργασιακά δικαιώματα, στις κοινωνικές ανισότητες και στη δημόσια ιδιοκτησία.
Η παρουσία αυτών των δυνάμεων αναδεικνύει μια κρίσιμη συζήτηση: αρκεί η αλλαγή της πολιτικής ηγεσίας ή απαιτείται και αλλαγή του οικονομικού μοντέλου που στήριξε την εξουσία του Βούτσιτς;
Μπορεί να αλλάξει και το οικονομικό μοντέλο της Σερβίας;
Η πολιτική ανατροπή δεν συνεπάγεται αυτομάτως κοινωνικό μετασχηματισμό. Αυτή είναι η βασική αντίφαση που αναδεικνύει η ανάλυση της Lela Vujanić.
Ο αυταρχισμός του συστήματος Βούτσιτς συνδέεται, σύμφωνα με την κριτική αυτή, με ένα οικονομικό μοντέλο που στηρίζεται στις ιδιωτικοποιήσεις, στην απορρύθμιση της εργασίας, στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων και σε αναπτυξιακές επιλογές που έχουν προκαλέσει περιβαλλοντικές αντιδράσεις.
Η αλλαγή της κυβέρνησης δεν εγγυάται ότι θα αλλάξουν αυτές οι πολιτικές. Μια νέα ηγεσία μπορεί να αποκαταστήσει την ανεξαρτησία των θεσμών, να περιορίσει τη διαφθορά και να βελτιώσει τη διαφάνεια, διατηρώντας παράλληλα το ίδιο οικονομικό πλαίσιο.
Για την οργανωμένη Αριστερά και τις εργατικές συλλογικότητες, η πρόκληση είναι να μετατρέψουν την πολιτική νίκη σε συγκεκριμένες αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις, στην κοινωνική προστασία, στις δημόσιες υπηρεσίες και στην κατανομή του οικονομικού οφέλους.
Το ερώτημα είναι αν η Φοιτητική Λίστα θα παραμείνει ένα ευρύ μέτωπο θεσμικής αποκατάστασης ή αν θα αποκτήσει την πολιτική συνοχή που απαιτείται για να προχωρήσει σε βαθύτερες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις.
Το μάθημα της Χιλής: Η νίκη στις κάλπες δεν αρκεί
Η εμπειρία της Χιλής αποτελεί μια χρήσιμη προειδοποίηση. Το τεράστιο φοιτητικό και κοινωνικό κίνημα του 2019 οδήγησε σε μια περίοδο πολιτικής αναδιάταξης και στην εκλογή του Γκαμπριέλ Μπόριτς στην προεδρία το 2021. Η άνοδος μιας νέας γενιάς πολιτικών δημιούργησε προσδοκίες για βαθιές κοινωνικές αλλαγές, οι οποίες τελικά δεν υλοποιήθηκαν στον βαθμό που προσδοκούσαν οι υποστηρικτές του κινήματος.
Η χιλιανή περίπτωση έδειξε ότι η κοινωνική κινητοποίηση, ακόμη και όταν αποκτά εκλογική έκφραση, δεν αρκεί από μόνη της για να αλλάξει τις δομές εξουσίας. Οι θεσμικοί περιορισμοί, οι πολιτικοί συμβιβασμοί, οι αντιστάσεις των οικονομικών συμφερόντων και οι δυσκολίες διαμόρφωσης σταθερών συμμαχιών μπορούν να περιορίσουν την έκταση των μεταρρυθμίσεων.
Η σύγκριση με τη Σερβία δεν σημαίνει ότι οι δύο περιπτώσεις είναι ίδιες. Υπενθυμίζει, όμως, ότι η εκλογική νίκη είναι η αρχή μιας δύσκολης διαδικασίας και όχι το τέλος της.
Η Φοιτητική Λίστα θα χρειαστεί να διατηρήσει την κοινωνική δυναμική που τη στήριξε, να διαμορφώσει σαφείς προτεραιότητες και να αντιμετωπίσει τις αντιστάσεις που ενδέχεται να συναντήσει στη δημόσια διοίκηση, στην οικονομία και στο πολιτικό σύστημα.
Τι αλλάζει μετά την ήττα του Βούτσιτς;
Η παραδοχή της ήττας από τον Βούτσιτς αποτελεί το σημαντικότερο πολιτικό γεγονός της εκλογικής βραδιάς. Στο Βελιγράδι και στο Νόβι Σαντ χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους, φωνάζοντας «νίκη» και «ελευθερία». Οι πανηγυρισμοί αποτύπωσαν την αίσθηση ότι μια μακρά περίοδος πολιτικής κυριαρχίας μπορεί να κλείσει.
Η συμμετοχή στις εκλογές πλησίασε το 70%, σύμφωνα με τις προκαταρκτικές εκτιμήσεις, καταγράφοντας ιδιαίτερα υψηλή κινητοποίηση. Η Φοιτητική Λίστα εμφανίζεται να εξασφαλίζει αυτοδύναμη πλειοψηφία, ενώ το Σοσιαλιστικό Κόμμα της Σερβίας κινδυνεύει να μείνει εκτός κοινοβουλίου, εφόσον επιβεβαιωθεί ότι δεν περνά το εκλογικό όριο του 3%.
Η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα κληθεί να αντιμετωπίσει άμεσα ζητήματα όπως η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και η λογοδοσία για την τραγωδία του Νόβι Σαντ.
Ταυτόχρονα, θα πρέπει να αποφασίσει πώς θα λειτουργήσει η ίδια: ποιος θα αναλάβει την πρωθυπουργία, ποια θα είναι η σύνθεση της κυβέρνησης και πώς θα επιλύονται οι διαφωνίες μεταξύ των δυνάμεων που συγκροτούν το εκλογικό μέτωπο.
Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί έχουν ήδη εκφράσει την ετοιμότητά τους να στηρίξουν μεταρρυθμίσεις στο κράτος δικαίου, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην ελευθερία του Τύπου. Η πρόοδος προς την ευρωπαϊκή ένταξη, ωστόσο, θα εξαρτηθεί από τις συγκεκριμένες αποφάσεις της νέας ηγεσίας και όχι μόνο από τις πολιτικές της διακηρύξεις.
Η μεγαλύτερη πρόκληση βρίσκεται στο εσωτερικό της ίδιας της νικήτριας συμμαχίας. Η κοινή αντίθεση στον Βούτσιτς ένωσε διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και πολιτικές αντιλήψεις. Η διακυβέρνηση θα απαιτήσει συμφωνίες για ζητήματα στα οποία οι διαφορές είναι ουσιαστικές.
Το πραγματικό στοίχημα αρχίζει τώρα
Η Σερβία δείχνει πόση δύναμη μπορεί να αποκτήσει ένα κίνημα όταν συνδυάζει μαζική κινητοποίηση, δημοκρατική αυτοοργάνωση και κοινωνικές συμμαχίες. Η Φοιτητική Λίστα κατάφερε να μεταφέρει την οργή που προκάλεσε η τραγωδία του Νόβι Σαντ σε μια εκλογική διεκδίκηση με ευρεία κοινωνική απήχηση.
Η εκλογική νίκη, όμως, δεν απαντά από μόνη της στο ερώτημα ποια Σερβία θα προκύψει. Μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για την αποκατάσταση του κράτους δικαίου και τη δημοκρατική λειτουργία των θεσμών. Δεν εγγυάται ότι θα ανατραπούν οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση του υφιστάμενου συστήματος.
Η επόμενη μέρα θα κριθεί από το αν το κίνημα μπορεί να περάσει από την κοινή διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση, χωρίς να χάσει τη σχέση του με τις κοινωνικές δυνάμεις που το έφεραν στην εξουσία.
Η Σερβία έχει ήδη καταγράψει μια μεγάλη πολιτική ανατροπή. Το αν αυτή θα εξελιχθεί σε βαθύτερη δημοκρατική και κοινωνική αλλαγή παραμένει ανοιχτό.
