Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, η οποία εδρεύει στην ανατολική χώρα, αλλάζει τα πολιτικά δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο. Το κοινοβούλιο ανακάλεσε την απόφαση με την οποία είχε απορρίψει τη συμφωνία το 2020, καθώς και την απόφαση για διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Η εξέλιξη ενισχύει τη θέση της Τουρκίας στο εσωτερικό της Λιβύης, χωρίς να ακυρώνει τις ελληνικές αντιρρήσεις για τη νομιμότητα της συμφωνίας και τις συνέπειές της στα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.
Η απόφαση ανατρέπει την προηγούμενη στάση ενός θεσμού που επί χρόνια αντιτασσόταν στο μνημόνιο, το οποίο είχε υπογραφεί τον Νοέμβριο του 2019 από την Τουρκία και την τότε κυβέρνηση της Τρίπολης. Σύμφωνα με δύο μέλη του κοινοβουλίου που μίλησαν στο Reuters, η έγκριση συνοδεύτηκε από την ανάκληση των αποφάσεων του 2020. Το τουρκικό πρακτορείο Anadolu μετέδωσε ότι η έγκριση ήταν ομόφωνη, επικαλούμενο ανακοίνωση από τη Βεγγάζη.
Η μεταστροφή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η Άγκυρα έχει ενισχύσει τις επαφές της με την ανατολική Λιβύη και το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ. Η διπλωματική κινητικότητα καταγράφεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα επιχειρεί να διατηρήσει ανοικτούς διαύλους και με τις δύο πλευρές της διαιρεμένης λιβυκής πολιτικής σκηνής. Το ζήτημα είχε ήδη επανέλθει στην ατζέντα, όπως κατέγραφε η ανάλυση του Libre για την εύθραυστη συμφωνία των «8» και το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Από την απόρριψη του 2020 στην προσέγγιση με την Άγκυρα
Η Βουλή των Αντιπροσώπων είχε απορρίψει το 2020 τα μνημόνια που είχαν υπογράψει η Τουρκία και η τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης. Παράλληλα, είχε αποφασίσει τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα. Το 2025, ωστόσο, συγκρότησε τεχνική επιτροπή για την εξέταση της συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης, δείχνοντας ότι η στάση της άρχιζε να μεταβάλλεται.
Η σημερινή απόφαση αποτελεί το πιο σαφές μέχρι στιγμής βήμα αυτής της αλλαγής. Η Τουρκία επιδιώκει να διευρύνει την επιρροή της πέρα από την Τρίπολη και να εξασφαλίσει πολιτική υποστήριξη και από την ανατολική Λιβύη, όπου βρίσκεται το κοινοβούλιο που είχε απορρίψει τη συμφωνία. Εάν η προσέγγιση αυτή αποκτήσει σταθερά χαρακτηριστικά, η Άγκυρα θα μπορεί να προβάλλει το μνημόνιο με ισχυρότερο πολιτικό έρεισμα στο εσωτερικό της Λιβύης.
Η πολιτική μεταστροφή, πάντως, δεν σημαίνει ότι έχουν επιλυθεί τα ζητήματα που αφορούν τη θεσμική κατάσταση της χώρας, την ενιαία εκπροσώπησή της ή τις διεθνείς συνέπειες της συμφωνίας. Η Λιβύη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει βαθιές πολιτικές και θεσμικές διαιρέσεις, ενώ η ισορροπία ανάμεσα στην Τρίπολη και την ανατολική πλευρά παραμένει καθοριστικός παράγοντας για την εφαρμογή οποιασδήποτε συμφωνίας.
Γιατί η Ελλάδα αμφισβητεί το μνημόνιο
Η συμφωνία του 2019 επιχειρεί να οριοθετήσει θαλάσσιες ζώνες μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, χαράσσοντας μια γραμμή που, κατά την ελληνική θέση, αγνοεί την παρουσία και τα δικαιώματα ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη, η Ρόδος και άλλα νησιά της περιοχής.
Η Αθήνα υποστηρίζει ότι οι δύο χώρες δεν έχουν κοινά θαλάσσια σύνορα που να δικαιολογούν την οριοθέτηση με τον τρόπο που προβλέπει το μνημόνιο. Στην επίσημη επιστολή της προς τον ΟΗΕ, η Ελλάδα έχει χαρακτηρίσει τη συμφωνία αντίθετη προς το Δίκαιο της Θάλασσας και έχει υπογραμμίσει ότι δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος τρίτων κρατών. Η θέση αυτή έχει διατυπωθεί σε σχετικά έγγραφα της ελληνικής διπλωματίας που έχουν κατατεθεί στα Ηνωμένα Έθνη.
Η καταχώριση μιας διεθνούς συμφωνίας στη Γραμματεία του ΟΗΕ δεν αποτελεί από μόνη της δικαστική κρίση για τη νομιμότητά της ούτε σημαίνει ότι οι αξιώσεις των συμβαλλόμενων μερών γίνονται αυτομάτως δεσμευτικές για τρίτα κράτη. Το μνημόνιο καταχωρίστηκε στον ΟΗΕ τον Δεκέμβριο του 2019, αφού είχε τεθεί σε ισχύ μεταξύ Τουρκίας και της τότε λιβυκής κυβέρνησης. Η νέα απόφαση της Βουλής της ανατολικής Λιβύης ενισχύει την πολιτική υποστήριξή του, αλλά δεν επιλύει τη διαφορά με την Ελλάδα.
Κρήτη, ενεργειακές έρευνες και καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η εξέλιξη αποκτά άμεση σημασία για τις ενεργειακές και ερευνητικές δραστηριότητες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία επικαλείται το μνημόνιο για να αμφισβητήσει ελληνικές κινήσεις σε θαλάσσιες περιοχές, ενώ η Αθήνα απορρίπτει τις σχετικές αξιώσεις. Το επίδικο αφορά τόσο την προοπτική ερευνών υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης όσο και έργα υποδομών που επηρεάζονται από τις διαφωνίες για τις θαλάσσιες ζώνες.
Χαρακτηριστική είναι η αντιπαράθεση γύρω από τον Great Sea Interconnector, την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου. Η Τουρκία έχει συνδέσει τις αντιρρήσεις της για τις έρευνες βυθού με τις θαλάσσιες αξιώσεις που απορρέουν από το μνημόνιο. Η Ελλάδα επιμένει ότι το έργο προχωρά βάσει του δικού του σχεδιασμού και των προβλεπόμενων διαδικασιών. Οι πρόσφατες κινήσεις για την επανέναρξη ερευνών βυθού, τις οποίες κατέγραψε το Reuters, δείχνουν ότι η διαφωνία δεν παραμένει μόνο σε επίπεδο διπλωματικών δηλώσεων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι τουρκικές αντιδράσεις σε ενεργειακές και ερευνητικές δραστηριότητες στην περιοχή, αλλά και οι διαδοχικές ανακοινώσεις για NAVTEX. Η αντιπαράθεση για τις θαλάσσιες ζώνες συνδέεται έτσι με συγκεκριμένα έργα και με την προσπάθεια κάθε πλευράς να διαμορφώσει τετελεσμένα ή να αποτρέψει κινήσεις που θεωρεί ότι περιορίζουν τα δικαιώματά της. Σχετικές εξελίξεις καταγράφονται και στο ρεπορτάζ του Anatropi News για τις τουρκικές αντι-NAVTEX και το καλώδιο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το επόμενο βήμα για την Αθήνα
Για την ελληνική διπλωματία, το νέο δεδομένο είναι ότι η συμφωνία αποκτά υποστήριξη και από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο μέχρι πρότινος αποτελούσε βασικό αντίβαρο στις τουρκικές επιδιώξεις. Αυτό αυξάνει την ανάγκη για συστηματική επαφή με τους λιβυκούς θεσμούς και για σαφή παρουσία της ελληνικής θέσης σε διεθνή fora.
Η Αθήνα αναμένεται να επιμείνει ότι η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών πρέπει να βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο και να λαμβάνει υπόψη τα δικαιώματα των νησιών. Παράλληλα, κρίσιμος θα είναι ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσουν η Τρίπολη, η ανατολική λιβυκή ηγεσία και οι διεθνείς παράγοντες που εμπλέκονται στη σταθεροποίηση της χώρας.
Η νέα απόφαση δεν αλλάζει αυτομάτως το νομικό καθεστώς της διαφοράς ούτε προδικάζει την έκβασή της. Αλλάζει, όμως, το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται. Η Τουρκία αποκτά ένα πρόσθετο επιχείρημα για να υποστηρίξει ότι το μνημόνιο διαθέτει ευρύτερη λιβυκή νομιμοποίηση, ενώ η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει μια δυσκολότερη διπλωματική εξίσωση, διατηρώντας παράλληλα τις προσπάθειες για απευθείας οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με τη Λιβύη.
