Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς των Πρεσπών περνά σε μια νέα φάση, με την Ελλάδα, την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία να δρομολογούν κοινή υποψηφιότητα για την ένταξη της διασυνοριακής περιοχής στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Η συμφωνία διερεύνησης της συνεργασίας υπογράφηκε στο Δημαρχείο Πρεσπών, στον Λαιμό, στο πλαίσιο της τριμερούς συνάντησης Prespa Meeting, με πρωτοβουλία του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού.
Η πρωτοβουλία αφορά την αναγνώριση των Πρεσπών ως Μεικτού Αγαθού, δηλαδή ως περιοχής με συνδυασμένη φυσική και πολιτιστική αξία. Η κοινή υποψηφιότητα προβλέπεται να υποβληθεί το 2030, ενώ η εξέτασή της από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO αναμένεται το 2031. Για πρώτη φορά, οι τρεις χώρες εκφράζουν σε πολιτικό επίπεδο την κοινή βούλησή τους να προχωρήσουν σε μια συντονισμένη διαδικασία διεθνούς αναγνώρισης και προστασίας της περιοχής.
Τριμερής συμφωνία με ορίζοντα το 2031
Το κοινό ανακοινωθέν υπέγραψαν η υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας Λίνα Μενδώνη, ο υπουργός Τουρισμού, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Αλβανίας Blendi Gonxhja και ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Βόρειας Μακεδονίας Sedat Sulejmani.
Οι τρεις υπουργοί αναγνώρισαν ότι οι Πρέσπες αποτελούν ένα ενιαίο φυσικό και πολιτιστικό τοπίο, του οποίου η σημασία υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα και το περιφερειακό επίπεδο. Η συνεργασία αποσκοπεί στην προστασία της κοινής κληρονομιάς, στη βιώσιμη διαχείριση των οικοσυστημάτων και στην ανάδειξη των ιστορικών μνημείων, με παράλληλη ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών.
Η Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε την κοινή υποψηφιότητα πρωτοβουλία με ιδιαίτερο συμβολισμό και ουσιαστικό περιεχόμενο, υπογραμμίζοντας ότι οι Πρέσπες συνδέουν τρεις χώρες και τρεις λαούς.
Όπως δήλωσε, η Ελλάδα είναι έτοιμη να συνεργαστεί με τις δύο γειτονικές χώρες με συνέπεια και αποφασιστικότητα, ώστε η περιοχή να αποτελέσει διεθνές παράδειγμα κοινής προστασίας, βιώσιμης ανάπτυξης και ειρηνικής συνεργασίας.
Η πρωτοβουλία αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της ευρύτερης συνεργασίας στα Βαλκάνια, όπου η κοινή διαχείριση φυσικών πόρων και πολιτιστικών μνημείων μπορεί να δημιουργήσει σταθερούς διαύλους επικοινωνίας μεταξύ των κρατών. Στο παρελθόν, οι Πρέσπες βρέθηκαν στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης και μέσα από τη [Συμφωνία των Πρεσπών](Συμφωνία των Πρεσπών – Libre.gr), η οποία διαμόρφωσε ένα νέο πλαίσιο στις σχέσεις Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας.
Η χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οι στόχοι της συνεργασίας
Σημαντική παράμετρος της προσπάθειας είναι η χρηματοδότηση της προετοιμασίας του φακέλου. Όπως ανακοίνωσε ο Αλβανός υπουργός Blendi Gonxhja, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα διαθέσει 2 εκατ. ευρώ για την εκπόνηση της μελέτης που θα υποστηρίξει την κοινή υποψηφιότητα.
Ο ίδιος υπογράμμισε ότι οι Πρέσπες συνδέουν τις τρεις χώρες μέσω της φύσης, της ιστορίας και του πολιτισμού τους. Έθεσε, παράλληλα, ως στόχους την ενίσχυση των τοπικών κοινοτήτων, την ανάπτυξη του βιώσιμου τουρισμού και τη δημιουργία κοινών δράσεων πολιτισμού και έρευνας.
Στην αλβανική πλευρά, έργα όπως η αποκατάσταση των τοιχογραφιών και ο φωτισμός στην Εκκλησία της Παναγίας στο Μαλιγκράντ, καθώς και η ανάδειξη του Σπιτιού-Μουσείου του Sterjo Spasse στο Γκολόμποτς, έχουν ήδη συμβάλει στην ενίσχυση της πολιτιστικής και τουριστικής προσφοράς.
Ο Blendi Gonxhja αναφέρθηκε επίσης στη δυνατότητα ανάπτυξης κοινών τουριστικών διαδρομών και ερευνητικών αποστολών που θα συνδέουν τις Πρέσπες με την ευρύτερη περιοχή της Οχρίδας. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι καλλιτεχνικές, αθλητικές και νεανικές ανταλλαγές μεταξύ των τριών χωρών.
Από την πλευρά της Βόρειας Μακεδονίας, ο Sedat Sulejmani επισήμανε ότι οι Πρέσπες αποτελούσαν ιστορικά και φυσικά μια ενιαία οντότητα, παρά το γεγονός ότι οι όχθες των λιμνών βρίσκονται σε τρεις διαφορετικές χώρες. Σύμφωνα με τον ίδιο, η υποψηφιότητα στην UNESCO συνδέεται τόσο με τη διεθνή αναγνώριση όσο και με τη μακροπρόθεσμη διαχείριση της περιοχής προς όφελος των κατοίκων της.
Το χρονοδιάγραμμα για την κοινή υποψηφιότητα
Η υπογραφή του κοινού ανακοινωθέντος αποτελεί την αφετηρία μιας πολυετούς επιστημονικής και θεσμικής διαδικασίας. Οι τρεις χώρες θα πρέπει να συντονίσουν τις αρμόδιες υπηρεσίες τους, να τεκμηριώσουν την εξαιρετική αξία της περιοχής και να καταρτίσουν έναν ολοκληρωμένο φάκελο, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Σύμβασης της UNESCO για την Παγκόσμια Κληρονομιά.
Το προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα περιλαμβάνει τα εξής στάδια:
- 2027: Συγκρότηση τριεθνούς ομάδας εργασίας, εγγραφή της κοινής υποψηφιότητας στους Εθνικούς Ενδεικτικούς Καταλόγους και υποβολή αιτήματος προκαταρκτικής αξιολόγησης.
- 2027: Προκαταρκτική αξιολόγηση από το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS) και τη Διεθνή Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN).
- 2028–2029: Κατάρτιση του πλήρους φακέλου υποψηφιότητας, με επιστημονική τεκμηρίωση, χάρτες, σχέδιο διαχείρισης και στοιχεία διαβούλευσης.
- 2030: Οριστική υποβολή της διακρατικής υποψηφιότητας.
- 2030–2031: Αξιολόγηση του φακέλου και επιτόπια επίσκεψη από τα αρμόδια συμβουλευτικά όργανα.
- 2031: Εξέταση της υποψηφιότητας από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Η διαδικασία απαιτεί συνεργασία σε ζητήματα περιβαλλοντικής προστασίας, διατήρησης των μνημείων, χωροταξικού σχεδιασμού και βιώσιμης ανάπτυξης. Η επιτυχία της θα εξαρτηθεί από την ποιότητα της επιστημονικής τεκμηρίωσης, αλλά και από τη δυνατότητα των τριών κρατών να συμφωνήσουν σε ένα κοινό πλαίσιο προστασίας και διαχείρισης.
Το φυσικό περιβάλλον και η ιστορική κληρονομιά των Πρεσπών
Η περιοχή των Πρεσπών περιλαμβάνει δύο λίμνες, τη Μεγάλη και τη Μικρή Πρέσπα, τη λεκάνη απορροής τους και τα γύρω ορεινά οικοσυστήματα. Στην ελληνική πλευρά, το Εθνικό Πάρκο Πρεσπών στη Φλώρινα καλύπτει έκταση περίπου 327 τετραγωνικών χιλιομέτρων και αποτελεί τμήμα του διασυνοριακού Πάρκου Πρεσπών.
Η φυσική αξία της περιοχής συνδέεται με τη βιοποικιλότητα, τα υδάτινα οικοσυστήματα και τη συνύπαρξη διαφορετικών τύπων τοπίου. Η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την προώθηση της υποψηφιότητας, καθώς η αναγνώριση ως Μεικτού Αγαθού προϋποθέτει την τεκμηρίωση τόσο της φυσικής όσο και της πολιτιστικής σημασίας του τόπου.
Η ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ανάγεται στη Νεότερη Νεολιθική περίοδο και στην Εποχή του Χαλκού. Αρχαιολογικά κατάλοιπα της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής περιόδου, μεταξύ των οποίων η αρχαία πόλη της Λύκης στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου, αποτυπώνουν τη μακρά ιστορική συνέχεια των Πρεσπών.
Κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, η περιοχή εξελίχθηκε σε σημαντικό θρησκευτικό και διοικητικό κέντρο, με ισχυρούς δεσμούς με την Αρχιεπισκοπή Οχρίδος. Περισσότεροι από 40 ναοί και μνημεία διατηρούνται σήμερα στην ευρύτερη περιοχή, ενώ ασκηταριά και βραχογραφίες στις όχθες των λιμνών αποτελούν ιδιαίτερα στοιχεία της πολιτιστικής της ταυτότητας.
Η ανάδειξη αυτού του αποθέματος αποτελεί βασικό μέρος της προσπάθειας για την UNESCO. Αντίστοιχα έργα αποκατάστασης και προστασίας μνημείων, όπως οι παρεμβάσεις που έχουν παρουσιαστεί για την [πολιτιστική κληρονομιά και τα μνημεία στην Ελλάδα](Πολιτιστική κληρονομιά – Anatropi News), αναδεικνύουν τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της συστηματικής συντήρησης.
Η περιοχή των Πρεσπών βρίσκεται ήδη στον Ενδεικτικό Κατάλογο της Ελλάδας από το 2003. Κατά την αναθεώρηση του καταλόγου το 2014, εντάχθηκε εκ νέου ως μεικτή υποψηφιότητα, με τίτλο «The Area of the Prespes Lakes: Megali and Mikri Prespa which includes Byzantine and post-Byzantine monuments».
Η τοπική αυτοδιοίκηση στο επίκεντρο της προσπάθειας
Η προστασία της περιοχής και η προοπτική ένταξής της στην UNESCO συνδέονται άμεσα με τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Στην ανοικτή συζήτηση που ακολούθησε την τριμερή συνάντηση, εκπρόσωποι της αυτοδιοίκησης και των ευρωπαϊκών θεσμών εξέφρασαν τη βούλησή τους να συμμετάσχουν στη διαμόρφωση ενός κοινού πλαισίου διαχείρισης.
Μεταξύ αυτών ήταν ο βουλευτής Φλώρινας Σταύρος Παπασωτηρίου, ο περιφερειάρχης Δυτικής Μακεδονίας Γεώργιος Αμανατίδης και ο δήμαρχος Πρεσπών Γεώργιος Στεργίου, καθώς και οι δήμαρχοι των πόλεων Resen στη Βόρεια Μακεδονία και Devoll στην Αλβανία, Jovan Tozievski και Eduard Duro αντίστοιχα.
Στη συνάντηση συμμετείχαν επίσης εκπρόσωποι της UNESCO, του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP), της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Τη συνάντηση χαιρέτισαν η γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου, ο πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Βόρεια Μακεδονία Μιχάλης Ρόκας και ο επικεφαλής του Γραφείου της UNESCO στο Σαράγεβο, Siniša Šešum.
Η επόμενη περίοδος θα κρίνει κατά πόσο η πολιτική συμφωνία θα μετατραπεί σε λειτουργικό μηχανισμό συνεργασίας. Η κοινή υποψηφιότητα προϋποθέτει συντονισμένες αποφάσεις, σαφείς αρμοδιότητες και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, ώστε η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου να συνδυαστεί με τη βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα.
Για τις τοπικές κοινότητες, το ζητούμενο είναι η διεθνής αναγνώριση να συνοδευτεί από συγκεκριμένα οφέλη: καλύτερη προστασία του περιβάλλοντος, ανάδειξη των μνημείων, ανάπτυξη ήπιων μορφών τουρισμού και νέες δυνατότητες απασχόλησης. Η διακρατική συνεργασία καλείται να αποδείξει την αξία της μέσα από την εφαρμογή ενός κοινού σχεδίου για τις Πρέσπες, με ορίζοντα την αξιολόγηση της υποψηφιότητας από την UNESCO το 2031.
