Τι αλλάζει από το 2027 για παιδιά κάτω των 15
Στη Βουλή περνά από την ερχόμενη Τρίτη 13 Οκτωβρίου το νέο πλαίσιο για την πρόσβαση των ανηλίκων στα social media, καθώς το νομοσχέδιο του υπουργού Επικρατείας Άκη Σκέρτσου, με τίτλο «Απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους», εισάγεται προς επεξεργασία στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή.
Το νομοσχέδιο, που κατατέθηκε στη Βουλή, θεσπίζει ως ελάχιστο όριο πρόσβασης τα 15 έτη, με στόχο την προληπτική προστασία των ανηλίκων.
Το νέο πλαίσιο αφορά άμεσα τα social media και τους ανηλίκους, τους γονείς και τους κηδεμόνες, τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και τις αρμόδιες εποπτικές αρχές. Η εποπτεία ανατίθεται στο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης και στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, ενώ για την επαλήθευση ηλικίας προβλέπεται η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων όπως το Gov.gr Wallet και το Kids Wallet.
Το κρίσιμο σημείο, όμως, βρίσκεται αλλού: το νομοθετικό πλαίσιο μπορεί να υποχρεώσει τις πλατφόρμες να ελέγχουν την ηλικία και να δημιουργήσει μηχανισμούς προστασίας, δεν μπορεί όμως να εμποδίσει έναν γονέα να παραχωρήσει συνειδητά στο παιδί του τον δικό του λογαριασμό ή τα δικά του στοιχεία για να παρακαμφθεί ο ηλικιακός περιορισμός. Εκεί η ευθύνη είναι αποκλειστικά γονική.
Η αιτιολογική έκθεση του νομοσχεδίου συνδέει την πρώιμη έκθεση των παιδιών σε αλγοριθμικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα με αυξημένους κινδύνους για τη σωματική και ψυχική υγεία, την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και την ασφάλειά τους. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα συστήματα προσωποποιημένων συστάσεων, στην αδιάκοπη ροή περιεχομένου και στους μηχανισμούς που έχουν σχεδιαστεί για να αυξάνουν τον χρόνο παραμονής και τη δέσμευση της προσοχής του χρήστη.
Η συζήτηση για την απαγόρευση των social media κάτω των 15 παύει έτσι να είναι μόνο πολιτική εξαγγελία και περνά στο στάδιο της νομοθετικής εφαρμογής. Από την 1η Ιανουαρίου 2027 το όριο των 15 ετών θα αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς, ενώ η Ελλάδα θα συνεχίσει παράλληλα να συμμετέχει στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού πλαισίου.
Το νομοσχέδιο βάζει όριο στα 15
Η βασική πρόβλεψη είναι σαφής: θεσπίζεται ελάχιστο όριο ηλικίας τα 15 έτη για την πρόσβαση σε επιγραμμικές υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης.
Η επιλογή παρουσιάζεται ως προληπτικό μέτρο προστασίας και όχι ως γενική απαγόρευση της χρήσης του διαδικτύου από παιδιά. Το αντικείμενο της ρύθμισης είναι συγκεκριμένο: οι υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης που, λόγω του τρόπου λειτουργίας και σχεδιασμού τους, μπορούν να δημιουργήσουν αυξημένους κινδύνους για ανηλίκους.
Η λογική της ρύθμισης στηρίζεται στην παραδοχή ότι ένα παιδί μικρότερης ηλικίας δεν διαθέτει ακόμη τους μηχανισμούς αυτορρύθμισης ενός ενήλικου χρήστη. Η συνεχής ροή περιεχομένου, οι ειδοποιήσεις, οι προσωποποιημένες προτάσεις και η επιβράβευση της παραμονής στην πλατφόρμα μπορούν να δημιουργήσουν μοτίβα χρήσης που είναι δύσκολο να ελεγχθούν.
Ο λογαριασμός του γονέα δεν αποτελεί εξαίρεση
Εδώ βρίσκεται και η πιο κρίσιμη πλευρά της εφαρμογής του μέτρου.
Ένας γονέας που διαθέτει λογαριασμό σε μια πλατφόρμα είναι ενήλικος χρήστης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να μετατρέψει τον λογαριασμό του σε «διαβατήριο» για το παιδί του.
Εάν ένα παιδί κάτω των 15 ετών χρησιμοποιεί έναν λογαριασμό που έχει δημιουργηθεί και δηλωθεί ως λογαριασμός ενηλίκου, επειδή ο γονέας του έδωσε τα στοιχεία του ή ανέλαβε ο ίδιος τη διαδικασία επαλήθευσης, τότε η παράκαμψη του ηλικιακού ορίου αποτελεί επιλογή του ενήλικου.
Το κράτος δεν μπορεί να βρίσκεται δίπλα σε κάθε οικογένεια. Η πλατφόρμα δεν μπορεί να γνωρίζει ποιος κρατά κάθε στιγμή το κινητό. Και κανένα ψηφιακό εργαλείο δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη γονική κρίση.
Γι’ αυτό και το μήνυμα προς τους γονείς πρέπει να είναι απολύτως καθαρό: δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν τα δικά τους στοιχεία για να δώσουν στα παιδιά πρόσβαση σε υπηρεσίες από τις οποίες ο νόμος επιχειρεί να τα προστατεύσει.
Η ευθύνη των πλατφορμών δεν μεταφέρεται στους γονείς
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πλατφόρμες απαλλάσσονται από τις δικές τους υποχρεώσεις.
Το αντίθετο. Το νομοσχέδιο αντιμετωπίζει τους παρόχους κοινωνικής δικτύωσης ως έναν από τους βασικούς αποδέκτες των νέων κανόνων. Οι πλατφόρμες οφείλουν να εφαρμόζουν κατάλληλους μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας και να συμμορφώνονται με το εθνικό και ενωσιακό δίκαιο.
Η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να βασίζεται στην υπόθεση ότι κάθε γονέας θα παρακολουθεί κάθε ψηφιακή κίνηση του παιδιού του.
Υπάρχει όμως μια σαφής διαχωριστική γραμμή. Άλλο η ευθύνη της πλατφόρμας να μην επιτρέπει την πρόσβαση ενός ανηλίκου και άλλο η ευθύνη του γονέα που, γνωρίζοντας τον ηλικιακό περιορισμό, του παραχωρεί τον δικό του λογαριασμό.
Η πρώτη είναι θεσμική και τεχνολογική υποχρέωση. Η δεύτερη είναι οικογενειακή επιλογή.
Gov.gr Wallet και Kids Wallet για την επαλήθευση ηλικίας
Για την εφαρμογή του ηλικιακού περιορισμού το νομοσχέδιο προβλέπει τη δυνατότητα αξιοποίησης υφιστάμενων εθνικών ψηφιακών λειτουργικοτήτων, όπως το Gov.gr Wallet και το Kids Wallet.
Δεν καθιερώνεται, ωστόσο, μία και μοναδική τεχνική λύση. Η αιτιολογική έκθεση προβλέπει ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλες ισοδύναμες λύσεις, εφόσον πληρούν τις απαιτήσεις του ενωσιακού δικαίου.
Το Kids Wallet έχει σχεδιαστεί με μια βασική αρχή: η πλατφόρμα δεν χρειάζεται να γνωρίζει περισσότερα προσωπικά δεδομένα από όσα είναι απαραίτητα για την επαλήθευση της ηλικιακής κατηγορίας.
Η λογική είναι να λαμβάνει μια ένδειξη για το εάν ο χρήστης βρίσκεται πάνω ή κάτω από το συγκεκριμένο ηλικιακό όριο και όχι να αποκτά πρόσβαση σε ολόκληρη την ταυτότητά του.
Αυτό περιορίζει τους κινδύνους για τα προσωπικά δεδομένα, δεν καταργεί όμως τον ανθρώπινο παράγοντα. Αν ένας γονέας χρησιμοποιήσει τα δικά του στοιχεία για να εμφανίσει το παιδί ως ενήλικο, η τεχνολογία έχει παρακαμφθεί από τον ίδιο τον ενήλικο.
Τι προβλέπει η ευρωπαϊκή προσέγγιση για 13 έως 15 ετών
Παράλληλα με την ελληνική νομοθέτηση εξελίσσεται η ευρωπαϊκή συζήτηση για το EU KIDS Act.
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση προβλέπει μια διαφορετική ζώνη για τις ηλικίες 13 έως 15 ετών, με δυνατότητα πρόσβασης σε ειδικά διαμορφωμένα περιβάλλοντα κοινωνικής δικτύωσης και με γονική συναίνεση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας 13χρονος ή 14χρονος θα αποκτά ελεύθερη πρόσβαση στα σημερινά social media με όλες τις λειτουργίες τους.
Η συζήτηση αφορά υπηρεσίες με αυστηρούς περιορισμούς: χωρίς ατελείωτο scrolling, με περιορισμούς στη νυχτερινή χρήση, χωρίς ανεξέλεγκτη επικοινωνία με αγνώστους και με διαφορετικό σχεδιασμό από εκείνον των υπηρεσιών που απευθύνονται σε ενήλικους.
Η γονική συναίνεση, επομένως, έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Δεν είναι λευκή επιταγή για να μετατρέψει έναν κανονικό λογαριασμό ενηλίκου σε λογαριασμό παιδιού.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνά ένα παιδί στην οθόνη
Η αιτιολογική έκθεση δίνει ιδιαίτερο βάρος στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι ίδιες οι πλατφόρμες.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις ώρες χρήσης. Είναι και ο σχεδιασμός των υπηρεσιών που επιδιώκει να κρατά τον χρήστη διαρκώς συνδεδεμένο.
Για ένα παιδί, η διαδικασία αυτή μπορεί να είναι περισσότερο προβληματική, καθώς οι μηχανισμοί αυτορρύθμισης δεν έχουν αναπτυχθεί στον ίδιο βαθμό με εκείνους ενός ενήλικου. Η ανάγκη να παρακολουθεί συνεχώς τι κάνουν οι άλλοι, ο φόβος ότι θα χάσει κάτι σημαντικό και η συνεχής σύγκριση με άλλους χρήστες μπορούν να ενισχύσουν την εξάρτηση από την ψηφιακή παρουσία.
Η προστασία, επομένως, δεν αφορά μόνο το αν ένα παιδί θα έχει λογαριασμό. Αφορά και το τι είδους ψηφιακό περιβάλλον θα συναντήσει όταν αποκτήσει πρόσβαση.
Η κρίσιμη μάχη θα δοθεί μέσα στην οικογένεια
Η νομοθέτηση αποτελεί την αρχή της εφαρμογής και όχι το τέλος της.
Οι πλατφόρμες θα πρέπει να συμμορφωθούν. Οι εποπτικές αρχές θα πρέπει να ελέγχουν την εφαρμογή. Η πολιτεία θα πρέπει να ενημερώσει γονείς, εκπαιδευτικούς και παιδιά.
Αλλά η καθημερινή εφαρμογή του μέτρου θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από τις αποφάσεις των γονέων.
Ένας γονέας μπορεί να χρησιμοποιήσει τα εργαλεία γονικού ελέγχου, να συζητήσει με το παιδί του για τους κινδύνους των social media και να τηρήσει το ηλικιακό όριο. Μπορεί, αντίθετα, να επιλέξει να παρακάμψει το σύστημα δίνοντας στο παιδί τα δικά του στοιχεία.
Στη δεύτερη περίπτωση δεν υπάρχει περιθώριο να μετακυλιστεί η ευθύνη στην πλατφόρμα.
Ο γονέας κρατά το τελευταίο «κλειδί»
Η πολιτεία μπορεί να θεσπίσει το όριο των 15 ετών. Οι πλατφόρμες μπορούν και πρέπει να δημιουργήσουν ασφαλέστερα περιβάλλοντα. Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να επιβεβαιώσουν την ηλικία χωρίς να αποκαλύπτουν περιττά προσωπικά δεδομένα.
Το τελευταίο «κλειδί», όμως, βρίσκεται στο σπίτι.
Αν ένα παιδί κάτω των 15 ετών αποκτήσει πρόσβαση στα social media επειδή ο γονέας του χρησιμοποίησε τον δικό του λογαριασμό, το δικό του κινητό ή τα δικά του στοιχεία για να παρακαμφθεί ο έλεγχος, δεν πρόκειται για αποτυχία του Kids Wallet.
