Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα ενεργειακή αναταραχή, η οποία απειλεί ταυτόχρονα την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας, το εισόδημα των νοικοκυριών και τη δημοσιονομική δυνατότητα των κυβερνήσεων να στηρίξουν την οικονομία. Αυτό ήταν το βασικό μήνυμα του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου στο 2ο Ελληνογαλλικό Ενεργειακό Forum «Powering the Future – Advancing Integrated Energy Ecosystems», όπου συνομίλησε με τον νέο πρέσβη της Γαλλίας στην Ελλάδα, Nicolas Kassianides.
Ο κ. Παπασταύρου περιέγραψε την κατάσταση ως «ενεργειακή καταιγίδα» και υποστήριξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να συνεχίσει να αντιμετωπίζει τις κρίσεις με αποσπασματικές εθνικές παρεμβάσεις. Η ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή απάντηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς η ενεργειακή κρίση έχει ήδη περάσει στην πραγματική οικονομία, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό και πιέζοντας την ανταγωνιστικότητα.
Στο ίδιο περιβάλλον, η επίμονη ακρίβεια περιορίζει την αγοραστική δύναμη, ενώ οι γεωπολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή κρατούν ανοιχτό το ενδεχόμενο νέων διαταραχών στις ενεργειακές ροές. Η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο γρήγορα μια γεωπολιτική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε οικονομικό πρόβλημα για την Ευρώπη.
Η Ευρώπη πρέπει να περάσει από τη διαχείριση στην κοινή δράση
Ο υπουργός υπογράμμισε ότι η Ευρώπη συχνά κινείται αρχικά με βάση τον «ελάχιστο κοινό παρονομαστή» και προχωρά σε ουσιαστικές αποφάσεις μόνο όταν η κρίση έχει ήδη γίνει αισθητή. Κατά τον ίδιο, αυτή τη φορά απαιτείται έγκαιρη και συντονισμένη αντίδραση.
«Αν η ΕΕ δεν είναι τολμηρή, δεν πάρει μέτρα άμεσα, ουσιαστικά κινδυνεύει η κοινωνική της συνοχή και ανταγωνιστικότητά της», σημείωσε, επισημαίνοντας ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται να αντιμετωπίσουν μια πρόκληση που δεν περιορίζεται στα σύνορα ενός κράτους.
Στο επίκεντρο της ελληνικής πρωτοβουλίας βρίσκεται η πρόταση για μεγαλύτερο δημοσιονομικό χώρο προκειμένου να μπορούν τα κράτη-μέλη να στηρίζουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις απέναντι στο ενεργειακό κόστος. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει ζητήσει από την Κομισιόν να εξετάσει την προσωρινή εξαίρεση, έως ένα συγκεκριμένο όριο, των μέτρων ενεργειακής στήριξης από τους αυστηρούς δημοσιονομικούς υπολογισμούς.
Πρόκειται για μια συζήτηση με ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς τα περιθώρια νέων παρεμβάσεων δεν είναι απεριόριστα. Το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής εκτιμά ότι ο πληθωρισμός μπορεί να παραμείνει τουλάχιστον στο 3,2% το 2026, ενώ η ανάπτυξη προβλέπεται στο 1,9%.
Η εικόνα γίνεται δυσκολότερη από το γεγονός ότι η ενεργειακή κρίση λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής του κόστους. Η αύξηση στις τιμές καυσίμων και ενέργειας περνά στις μεταφορές, στη βιομηχανία, στις υπηρεσίες και τελικά στην κατανάλωση.
Η Ελλάδα δεν έχει απεριόριστο δημοσιονομικό «μαξιλάρι»
Το πρόβλημα για την Αθήνα είναι διπλό. Από τη μία πλευρά, η κυβέρνηση καλείται να προστατεύσει νοικοκυριά και επιχειρήσεις από ένα νέο ενεργειακό σοκ. Από την άλλη, μετά τα μέτρα που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ, ο διαθέσιμος δημοσιονομικός χώρος για πρόσθετες οριζόντιες παρεμβάσεις είναι περιορισμένος.
Αυτό ακριβώς επισήμανε και ο επικεφαλής του Γραφείου Προϋπολογισμού της Βουλής Ιωάννης Τσουκαλάς, προειδοποιώντας ότι η χώρα δεν διαθέτει τα περιθώρια για να απορροφήσει επ’ αόριστον ένα νέο ενεργειακό σοκ.
Η συζήτηση επομένως μετατοπίζεται από το εάν θα υπάρξει στήριξη στο πώς θα σχεδιαστεί. Η λογική των στοχευμένων παρεμβάσεων αποκτά μεγαλύτερο βάρος, καθώς η διάρκεια της κρίσης είναι κρίσιμη για το τελικό δημοσιονομικό κόστος.
Παράλληλα, η άνοδος του κόστους χρηματοδότησης περιορίζει ακόμη περισσότερο τις δυνατότητες επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Η οικονομία χρειάζεται επενδύσεις για να διατηρήσει τον ρυθμό ανάπτυξης, την ώρα που το υψηλότερο ενεργειακό κόστος και τα επιτόκια λειτουργούν προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Η Γαλλία στον πυρήνα της ελληνικής ενεργειακής στρατηγικής
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνογαλλική ενεργειακή συνεργασία αποκτά ευρύτερη στρατηγική σημασία. Ο κ. Παπασταύρου χαρακτήρισε την ενέργεια «δεύτερο πυλώνα» της στρατηγικής σχέσης Ελλάδας και Γαλλίας, μετά τη στρατιωτική συνεργασία.
Η συνεργασία εκτείνεται από τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις και τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας έως την αποθήκευση και τις νέες ενεργειακές υποδομές. Σημαντικό ρόλο έχουν ήδη γαλλικές επιχειρήσεις, όπως η Nexans και η Meridiam, που συνεργάζονται με τον ΑΔΜΗΕ.
Η Ελλάδα επιχειρεί παράλληλα να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση και το ενεργειακό της δυναμικό. Ο ήλιος και ο άνεμος αποτελούν βασικά συγκριτικά πλεονεκτήματα, ενώ η έρευνα για υδρογονάνθρακες εισέρχεται σε πιο συγκεκριμένη φάση με την προοπτική ερευνητικής γεώτρησης.
Η αποθήκευση ενέργειας είναι, ωστόσο, το κρίσιμο συμπλήρωμα της ανάπτυξης των ΑΠΕ. Χωρίς επαρκείς δυνατότητες αποθήκευσης, η αυξανόμενη παραγωγή από ήλιο και άνεμο δεν μπορεί να μετατραπεί πλήρως σε σταθερή και ανταγωνιστική ενεργειακή τροφοδοσία.
Το GSI και η Ανατολική Μεσόγειος
Ιδιαίτερο βάρος έχει η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ, το γνωστό GSI, η οποία εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική για την ενεργειακή διασύνδεση της Ανατολικής Μεσογείου με την ευρωπαϊκή αγορά.
Για την Αθήνα, τέτοια έργα δεν έχουν μόνο οικονομική διάσταση. Συνδέονται με την ενεργειακή ασφάλεια, τη διαφοροποίηση των πηγών και οδεύσεων ενέργειας και τη δυνατότητα δημιουργίας ενός πιο ολοκληρωμένου περιφερειακού ενεργειακού συστήματος.
Η γαλλική συμμετοχή προσθέτει έναν ακόμη κρίκο στη στρατηγική σχέση των δύο χωρών. Η συμφωνία που υπεγράφη τον Απρίλιο μεταξύ του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Εμανουέλ Μακρόν δημιουργεί το πολιτικό πλαίσιο για την περαιτέρω εμβάθυνση αυτής της συνεργασίας.
Το πολιτικό αποτύπωμα της Γαλλίας στην ελληνική κρίση
Ο κ. Παπασταύρου συνέδεσε τη σημερινή συνεργασία με τη στάση της Γαλλίας στην ελληνική κρίση χρέους. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο 2015, υποστηρίζοντας ότι η γαλλική στάση συνέβαλε στο να αποφευχθούν ακραία σενάρια για την παραμονή της Ελλάδας στην ευρωζώνη.
Σήμερα, όπως ανέφερε, η σχέση έχει περάσει σε διαφορετικό επίπεδο. Η Ελλάδα εμφανίζεται με βελτιωμένη πιστοληπτική εικόνα και χαμηλότερο κόστος δανεισμού, ενώ ο Έλληνας υπουργός Οικονομικών έχει αναλάβει την προεδρία του Eurogroup.
Η αναφορά αυτή δεν ήταν απλώς μια ιστορική υπενθύμιση. Εντάσσεται στην προσπάθεια της Αθήνας να οικοδομήσει ευρωπαϊκές συμμαχίες σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή πολιτική συνδέεται άμεσα με τη δημοσιονομική πολιτική, τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και την κοινωνική συνοχή.
Το δύσκολο στοίχημα για την ελληνική οικονομία
Η Ελλάδα εισέρχεται έτσι σε μια περίοδο κατά την οποία η ανθεκτικότητα της οικονομίας θα δοκιμαστεί σε διαφορετικά μέτωπα ταυτόχρονα. Η ανάπτυξη παραμένει υψηλότερη από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης, οι επενδύσεις έχουν ενισχυθεί και οι ευρωπαϊκοί πόροι εξακολουθούν να στηρίζουν την οικονομική δραστηριότητα.
Όμως η ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης δημιουργεί την ανάγκη να διατηρηθεί η επενδυτική δυναμική χωρίς την ίδια έκτακτη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Την ίδια στιγμή, η παραγωγικότητα παραμένει χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και η εξάρτηση από εισαγωγές αποτελεί διαρθρωτική αδυναμία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ενεργειακή πολιτική αποκτά χαρακτήρα οικονομικής στρατηγικής. Οι διασυνδέσεις, η αποθήκευση, οι ΑΠΕ, η διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας και η περιφερειακή συνεργασία δεν αφορούν πλέον μόνο τον ενεργειακό τομέα. Αφορούν το κόστος παραγωγής, τις τιμές, τις επενδύσεις και τελικά την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
Το μήνυμα από το ελληνογαλλικό Forum είναι επομένως διπλό: η Ελλάδα ζητά από την Ευρώπη να κινηθεί ταχύτερα απέναντι στην ενεργειακή κρίση, ενώ παράλληλα επιχειρεί να ενισχύσει τις δικές της ενεργειακές υποδομές και συμμαχίες. Το πόσο αποτελεσματικά θα προχωρήσουν αυτές οι δύο παράλληλες προσπάθειες θα κρίνει σε σημαντικό βαθμό πόσο βαρύ θα είναι το οικονομικό κόστος της επόμενης φάσης της κρίσης.
