Γιατί η γήρανση του πληθυσμού απαιτεί νέο μοντέλο φροντίδας
Η δημογραφική γήρανση δεν είναι πλέον μια μελλοντική πρόβλεψη αλλά μια πραγματικότητα που ήδη αλλάζει την ελληνική κοινωνία. Την ώρα που αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων που φτάνουν στις ηλικίες των 80, 90 και 100 ετών, μειώνονται οι γεννήσεις και συρρικνώνεται η νεότερη ηλικιακή βάση. Η νέα πραγματικότητα θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: όχι μόνο πόσοι άνθρωποι θα ζουν στη χώρα, αλλά πώς θα ζουν και πώς θα φροντίζονται όσο μεγαλώνουν.
Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα των Μεγαλύτερων Ηλικιακά Ανθρώπων, που τιμάται την 1η Οκτωβρίου, έχει ως θέμα «Η Εποχή της Μακροζωίας: Επανεκτίμηση των Συστημάτων για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής», αναδεικνύοντας ακριβώς αυτή την ανάγκη. Η συζήτηση για το [δημογραφικό στην Ελλάδα]δημογραφικό στην Ελλάδα δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην αύξηση των γεννήσεων. Αφορά εξίσου τη ζωή των ανθρώπων που βρίσκονται ήδη στις μεγαλύτερες ηλικίες.
Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της αλλαγής. Την 1η Ιανουαρίου 2025 ο εκτιμώμενος πληθυσμός της χώρας ανερχόταν σε 10.372.335 κατοίκους και το 23,7% ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω. Δηλαδή, σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους της χώρας ανήκει πλέον σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Την ίδια στιγμή, μόλις το 12,8% του πληθυσμού ήταν ηλικίας 0-14 ετών.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή αν συνδυαστεί με τη [μείωση των γεννήσεων στην Ελλάδα]μείωση των γεννήσεων στην Ελλάδα. Το 2024 καταγράφηκαν 68.309 γεννήσεις έναντι 125.873 θανάτων. Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί μια συγκυριακή διακύμανση, αλλά μέρος μιας μακροχρόνιας μεταβολής που έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνεται διαρκώς το βάρος των μεγαλύτερων ηλικιών στον συνολικό πληθυσμό.
1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι άνω των 60 ετών
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η αλλαγή είναι ακόμη μεγαλύτερη. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, περίπου 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας 60 ετών και άνω ζουν σήμερα στον πλανήτη. Μέχρι το 2050 ο αριθμός αυτός αναμένεται να φτάσει τα 2,1 δισεκατομμύρια, δηλαδή περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πληθυσμού.
Η εξέλιξη οφείλεται σε δύο παράλληλες τάσεις: οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και οι οικογένειες αποκτούν λιγότερα παιδιά. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 2070, οι άνθρωποι ηλικίας 65 ετών και άνω αναμένεται να ξεπεράσουν για πρώτη φορά αριθμητικά τα παιδιά κάτω των 18 ετών. Ακόμη νωρίτερα, από τα μέσα της δεκαετίας του 2030, οι άνθρωποι ηλικίας 80 ετών και άνω αναμένεται να είναι περισσότεροι από τα βρέφη κάτω του ενός έτους.
Η Ευρώπη βρίσκεται στην καρδιά αυτής της δημογραφικής μετάβασης. Την 1η Ιανουαρίου 2025, περίπου 99 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν ηλικίας 65 ετών και άνω, αντιπροσωπεύοντας το 22% του συνολικού πληθυσμού. Περίπου 6% ήταν ηλικίας 80 ετών και άνω.
Σε χώρες όπως η Ιταλία, η Γερμανία, η Ελλάδα και η Πορτογαλία, η αναλογία των ανθρώπων άνω των 80 ετών βρίσκεται ήδη σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα. Η εξέλιξη αυτή σημαίνει ότι το ζητούμενο για τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας δεν είναι απλώς να αντιμετωπίζουν περισσότερα περιστατικά, αλλά να οργανώσουν διαφορετικά την ίδια τη φροντίδα.
Η Ελλάδα μπροστά σε μια νέα ηλικιακή πραγματικότητα
Ο δείκτης γήρανσης στην Ελλάδα έφτασε το 185,4. Για κάθε 100 παιδιά ηλικίας 0-14 ετών αντιστοιχούν περίπου 185 άνθρωποι ηλικίας 65 ετών και άνω.
Η αναλογία αυτή αποτυπώνει καλύτερα από οποιονδήποτε απόλυτο αριθμό την αλλαγή που συντελείται. Η Ελλάδα δεν έχει απλώς λιγότερα παιδιά. Έχει ταυτόχρονα περισσότερους ανθρώπους που θα χρειαστούν, σε διαφορετικό βαθμό και σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους, υπηρεσίες υγείας, πρόληψης, αποκατάστασης και κοινωνικής φροντίδας.
Η συζήτηση για το [δημογραφικό και τις επιπτώσεις του στην κοινωνία]δημογραφικό και επιπτώσεις συνδέεται επομένως άμεσα με τη λειτουργία του κράτους πρόνοιας, την αγορά εργασίας, τις οικογένειες αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι πόλεις και οι γειτονιές.
Η μακροζωία δοκιμάζει το μοντέλο υγείας
Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να αντιμετωπιστεί η γήρανση αποκλειστικά ως αύξηση της ζήτησης για νοσοκομειακές υπηρεσίες. Όσο περισσότεροι άνθρωποι φτάνουν σε προχωρημένες ηλικίες, τόσο περισσότερο μετατοπίζεται το βάρος στην πρόληψη, την πρωτοβάθμια φροντίδα, την έγκαιρη διάγνωση, τη γηριατρική αξιολόγηση, την αποκατάσταση και την κατ’ οίκον φροντίδα.
Η ανάγκη αφορά επίσης τη μακροχρόνια φροντίδα. Ένας άνθρωπος μπορεί να ζει για πολλά χρόνια με χρόνια νοσήματα χωρίς να χρειάζεται διαρκή νοσηλεία, αλλά να χρειάζεται υποστήριξη στην καθημερινότητα, παρακολούθηση, φυσική αποκατάσταση ή βοήθεια στο σπίτι.
Σε αυτό το σημείο βρίσκεται και η μεγάλη πρόκληση για το ελληνικό σύστημα. Η [υγεία και η οργάνωση των υπηρεσιών φροντίδας]υγεία και υπηρεσίες φροντίδας πρέπει να προσαρμοστούν σε έναν πληθυσμό που δεν θα είναι απλώς μεγαλύτερος σε ηλικία, αλλά θα έχει διαφορετικές και περισσότερο σύνθετες ανάγκες.
Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ο πληθυσμός ηλικίας 60 ετών και άνω αναμένεται να αυξηθεί από 215 εκατομμύρια το 2021 σε περισσότερα από 300 εκατομμύρια το 2050. Την ίδια περίοδο, ο πληθυσμός των ανθρώπων άνω των 80 ετών αναμένεται να υπερδιπλασιαστεί.
Αυτό σημαίνει ότι το νοσοκομείο δεν μπορεί να είναι η μοναδική απάντηση. Η φροντίδα μεταφέρεται όλο και περισσότερο στην κοινότητα, στο σπίτι, στην πρωτοβάθμια περίθαλψη και σε ένα δίκτυο υπηρεσιών που θα συνδέει την ιατρική αντιμετώπιση με την κοινωνική υποστήριξη.
Από την «τρίτη ηλικία» στην ενεργό γήρανση
Η αλλαγή δεν αφορά μόνο τα συστήματα υγείας. Αφορά και την αντίληψη για την ίδια την ηλικία.
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής σημαίνει ότι η περίοδος μετά τη συνταξιοδότηση μπορεί να διαρκεί αρκετές δεκαετίες. Η μεγαλύτερη ηλικία δεν ταυτίζεται επομένως αναγκαστικά με την εξάρτηση ή την κοινωνική απομόνωση. Πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να εργάζονται, να συμμετέχουν σε κοινωνικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, να φροντίζουν άλλα μέλη της οικογένειας και να προσφέρουν στην κοινότητα.
Η πρόκληση είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε αυτή η δυνατότητα να μην εξαρτάται αποκλειστικά από το εισόδημα, την οικογενειακή κατάσταση ή τον τόπο κατοικίας.
Τι αλλάζει για την Ελλάδα
Η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία θέτει στο επίκεντρο τρεις μεγάλες κατευθύνσεις: τον επανασχεδιασμό της κοινωνίας με όρους ισότητας και αξιοπρέπειας, τον μετασχηματισμό των συστημάτων υγείας και κοινωνικής προστασίας και τη δημιουργία φιλικού και υποστηρικτικού περιβάλλοντος με δυνατότητες διά βίου μάθησης.
Η λογική αυτή μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την αντιμετώπιση της ασθένειας στη διατήρηση της λειτουργικότητας. Από την περίθαλψη όταν εμφανιστεί ένα σοβαρό πρόβλημα στην πρόληψη και την έγκαιρη παρέμβαση. Από την αποκλειστική ευθύνη της οικογένειας σε ένα οργανωμένο δίκτυο δημόσιων και κοινοτικών υπηρεσιών.
Το ζητούμενο είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για την Ελλάδα, όπου η οικογένεια εξακολουθεί να καλύπτει μεγάλο μέρος της φροντίδας των μεγαλύτερων μελών της. Όσο όμως μειώνεται το μέγεθος των νοικοκυριών και αυξάνεται η διάρκεια ζωής, αυτό το μοντέλο γίνεται όλο και πιο δύσκολο να διατηρηθεί χωρίς θεσμική υποστήριξη.
Η μακροζωία, επομένως, δεν είναι απλώς μια κατάκτηση της ιατρικής. Είναι μια αλλαγή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται η υγεία, η κοινωνική προστασία, η εργασία, η κατοικία και οι πόλεις. Και για μια χώρα όπου σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι ήδη άνω των 65 ετών, ο επανασχεδιασμός αυτός δεν αφορά το μακρινό μέλλον. Αφορά το σήμερα.
