Tου Βαγγέλη Βιτζηλαίου*
Πολιτική αστάθεια, οικονομική αβεβαιότητα, φθίνουσα διεθνής επιρροή. Κάπως έτσι έχει διαμορφωθεί η πραγματικότητα για τη Γερμανία, η οποία βρίσκεται ενώπιον πολλαπλών αδιεξόδων, έχοντας αφήσει εδώ και χρόνια πολιτικοοικονομικές σταθερές που τη χαρακτήριζαν για δεκαετίες, αλλά και την ίδια τη σταθερότητα γενικότερα. Όπως γλαφυρά ανέφερε, αποτυπώνοντας την κατάσταση, η ανταποκρίτρια του BBC στο Βερολίνο, η Γερμανία είναι μια χώρα «που παλεύει με νέες, άβολες και ανεπίλυτες πραγματικότητες».
Οι πραγματικότητες αυτές έχουν να κάνουν με άλλη μία πολιτική ηγεσία της χώρας (μετά τον σοσιαλδημοκράτη Όλαφ Σολτς) που στέκεται πια για τα καλά σε κινούμενη άμμο, με μία πάλαι ποτέ πανίσχυρη οικονομία να παλεύει να προσαρμοστεί στις τεκτονικές αλλαγές που προκάλεσαν τα πολεμικά μέτωπα και οι διεθνείς γεωπολιτικές και γεωοικονομικές κρίσεις και ανακατατάξεις των τελευταίων ετών, καθώς και, μοιραία, με έναν υποβαθμισμένο διεθνή ρόλο.
Ένας αδύναμος καγκελάριος
Οι βαριές εκλογικές ήττες του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος (CDU) σε Σαξονία-Άνχαλτ και Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία έχουν φέρει τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς με την πλάτη στον τοίχο, την ώρα που η -σχεδόν ευθέως συνδεόμενη με ναζιστικές αναφορές και ρητορική- Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) εμφανίζεται μπροστά στις δημοσκοπήσεις, αξιοποιώντας τη δυσαρέσκεια της γερμανικής κοινωνίας. Το CDU, με μόλις 4,9% των ψήφων, έμεινε εκτός του κοινοβουλίου του κρατιδίου του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας -πρώην εκλογική περιφέρεια της Άνγκελα Μέρκελ- κάτι που συνέβη για πρώτη φορά για το κόμμα στην ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.
Τα εκλογικά αποτελέσματα δεν είναι συγκυριακά, αλλά αναδεικνύουν τις γενικότερες συνολικές τάσεις. Δημοσκόπηση του Ινστιτούτου Forsa για τα τηλεοπτικά δίκτυα RTL και n-tv, που δημοσιεύθηκε προ ημερών, έδειξε ότι, η AfD προηγείται σε ομοσπονδιακό επίπεδο με ποσοστό 27%, ενώ το CDU ακολουθεί με 20%. Οι Πράσινοι συγκεντρώνουν 17%, με την Αριστερά και το SPD να βρίσκονται στο 12%. Όμως, η έρευνα αυτή αποτύπωσε και τη δεινότητα της θέσης του Φρίντριχ Μερτς: το 55% των ερωτηθέντων επιθυμεί την παραίτηση του καγκελαρίου (έναντι 40% που επιλέγει την παραμονή του στο αξίωμα), ενώ την ίδια ώρα η δημοτικότητά του έχει φτάσει σε ιστορικό χαμηλό, με μόλις το 11% να είναι ικανοποιημένο από την θητεία του και το 87% να την αποδοκιμάζει. Αναπόφευκτα η συζήτηση περί Kanzlertausch (αλλαγή καγκελαρίου) υφίσταται στη γερμανική δημόσια σφαίρα, αφού ο Μερτς έχει χάσει την εμπιστοσύνη και σε κομμάτι του εσωτερικού του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος. Είναι ενδεικτικό ότι στην παραπάνω δημοσκόπηση το 21% των ψηφοφόρων CDU/CSU επιθυμεί την αποχώρηση του Μερτς, συνεπώς όλα τα ενδεχόμενα για την καγκελαρία είναι ανοιχτά.
Η δύσκολη πραγματικότητα για τη γερμανική οικονομία
Η πολιτική αναταραχή των τελευταίων ετών, η οποία ακολούθησε μία μακρά περίοδο σταθερότητας και σχεδόν αυτονόητων πολιτικών συναινέσεων για τη διακυβέρνηση της χώρας, δεν θα μπορούσε να μην συνδέεται και με τις εξελίξεις στη γερμανική οικονομία.
Η προ ετών «ατμομηχανή» της Ευρώπης έχει δει το εξαγωγικό της μοντέλο να δέχεται ισχυρούς κλυδωνισμούς. Οι ευρωπαϊκές κυρώσεις προς τη Ρωσία, μετά την εισβολή της στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, οδήγησαν σε σημαντική διαταραχή στις τιμές της ενέργειας για τη Γερμανία, της οποίας η βιομηχανία πληρώνει βαρύ τίμημα για την απεξάρτηση από τους προνομιακούς, γι’ αυτήν, ρωσικούς υδρογονάνθρακες. Tαυτόχρονα, παράγοντες όπως η ταχεία νομισματική σύσφιξη για τον περιορισμό των πληθωριστικών πιέσεων, οι αντιξοότητες που συνδέονται με το εμπόριο (προστατευτισμός) και η αδύναμη αύξηση της παραγωγικότητας έχουν οδηγήσει σε τρία χρόνια αρνητικής ή πολύ χαμηλής ανάπτυξης της γερμανικής οικονομίας.
Οι πρόσφατες εκτιμήσεις δίνουν σημάδια ανάπτυξης και ανθεκτικότητας της οικονομίας, αλλά με αρκετούς αστερίσκους. Η πέμπτη συνεχόμενη μηνιαία αύξηση στον Ifo index, δείκτη που δείχνει την ανθεκτικότητα της οικονομίας, καθώς και οι εκτιμήσεις για ανάπτυξη (1,3% του ΑΕΠ το 2026 και 1,1% το 2027 σύμφωνα με τα ινστιτούτα της χώρας), την ισχυρότερη μετά το 2022, αποτέλεσαν θετικές ειδήσεις για την ομοσπονδιακή οικονομία. Ωστόσο οι Γερμανοί καταναλωτές έχουν άλλη άποψη περί ανθεκτικότητας, με τον δείκτη καταναλωτικής εμπιστοσύνης να πέφτει ξανά ενόψει του Οκτωβρίου στις -30,6 μονάδες από τις αναθεωρημένες -26,8 μονάδες του Σεπτεμβρίου (το χαμηλότερο επίπεδο σε σχέση με τον περασμένο Μάιο). Ταυτόχρονα, σημαντικό παράγοντα αβεβαιότητας για το μέλλον αποτελεί και το δημογραφικό ζήτημα. Η εισροή εκατοντάδων χιλιάδων καταρτισμένων εργαζομένων κάθε χρόνο είναι ζωτικής σημασίας για τη γερμανική οικονομία, ωστόσο την ίδια ώρα, η ανοικτότητα αυτή, που σημαίνει περισσότερους οικονομικούς μετανάστες δεν είναι καθόλου εύκολη πολιτικά και κοινωνικά σε μία συγκυρία ανόδου της Ακροδεξιάς και της ρητορικής της.
Επιπτώσεις για την Ευρώπη
Ασφαλώς, το πολιτικοοικονομικό «βραχυκύκλωμα» της Γερμανίας αναπόφευκτα έχει επιπτώσεις για την Ευρώπη. Ο γαλλογερμανικός άξονας που κινούσε τα νήματα των εξελίξεων σε Ευρωπαϊκή Ένωση και Ευρωζώνη πλέον δεν υφίσταται. Τόσο ο Γερμανός καγκελάριος Μερτς όσο και ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν εμφανίζουν εξαιρετικά χαμηλές δημοφιλίες στις χώρες τους, η εκλογική τους ήττα στις επόμενες (ομοσπονδιακές το 2029 και προεδρικές το 2027 εκλογές, αντίστοιχα) με τα τωρινά δεδομένα θεωρείται κάτι παραπάνω από βέβαιη, την ώρα που ακροδεξιές πολιτικές δυνάμεις (Εναλλακτική για τη Γερμανία και Λε Πεν, αντίστοιχα) προηγούνται στις δημοσκοπήσεις και θέτουν εν πολλοίς την ακροδεξιά και ξενοφοβική ατζέντα. Έτσι, η αδύναμη θέση του Μερτς στο εσωτερικό της Γερμανίας, ταυτόχρονα διαμορφώνει μία ιδιαίτερα αδύναμη θέση και στο εξωτερικό, ιδιαίτερα με δεδομένη πλέον τη διάρρηξη της Διατλαντικής Σχέσης ως συνέπεια της πολιτικής απομάκρυνσης της ΕΕ και της ηγεσίας της Γερμανίας (γιατί για το AfD δεν ισχύει το ίδιο) από τις Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ.
Θα καταφέρει να ορθοποδήσει η Γερμανία, βρίσκοντας διέξοδο από τις δύσκολες αυτές συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί (με σημαντική ευθύνη της ίδιας εξαιτίας διαχρονικών πολιτικοοικονομικών επιλογών των ηγεσιών της), ίσως και με ανάδειξη νέων προοδευτικών αναχωμάτων απέναντι στην Ακροδεξιά όπως οι πρόσφατες εκλογικές επιτυχίες της Linke; Οι μεσοπρόθεσμες εξελίξεις θα το δείξουν, διαφορετικά, σε περίπτωση αρνητικής απάντησης, το μέλλον αναμένεται σε μαύρο φόντο, χρώμα που χαρακτήρισε τις εποχές που νοσταλγούν αρκετοί/ες στο εσωτερικό της Εναλλακτικής για τη Γερμανία.
*Συντονιστής Κύκλου Διεθνών & Ευρωπαϊκών Αναλύσεων Ινστιτούτου ΕΝΑ, υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πειραιώς
