Προσυμπτωματικός έλεγχος, τεχνητή νοημοσύνη και νέα εμβόλια
Ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία, με περίπου 10.000 νέα περιστατικά να καταγράφονται κάθε χρόνο στην Ελλάδα. Στο νοσοκομείο Παπανικολάου, μάλιστα, οι νέες διαγνώσεις εμφανίζουν αυξητική τάση, με την επίκουρη καθηγήτρια Πνευμονολογίας Σοφία Λαμπάκη να κάνει λόγο για αύξηση 20% έως 30% τα τελευταία χρόνια, κυρίως σε ασθενείς με μεταστατική νόσο. Την ίδια ώρα, η έγκαιρη διάγνωση μέσω αξονικής τομογραφίας χαμηλής δόσης μπορεί να μειώσει τη θνητότητα κατά 20% έως 25%, ενώ η έρευνα ανοίγει νέους δρόμους με βιοδείκτες, τεχνητή νοημοσύνη και αντικαρκινικά εμβόλια.
Τα τελευταία διαθέσιμα διεθνή δεδομένα καταγράφουν τη μεγάλη επιβάρυνση από τον καρκίνο, με τον καρκίνο του πνεύμονα να παραμένει η συχνότερη μορφή καρκίνου παγκοσμίως και την πρώτη αιτία θανάτου από τη νόσο. Η πρόκληση πλέον είναι διπλή: να εντοπίζονται περισσότεροι όγκοι σε πρώιμο στάδιο και να αξιοποιούνται τα νέα εργαλεία που επιτρέπουν πιο στοχευμένες θεραπείες.
Η αξονική χαμηλής δόσης στο επίκεντρο της έγκαιρης διάγνωσης
«Παγκοσμίως έχει αυξηθεί πάρα πολύ ο αριθμός των ανθρώπων οι οποίοι την τελευταία πενταετία έχουν νοσήσει και έχουν πεθάνει από καρκίνο του πνεύμονα», αναφέρει η κ. Λαμπάκη. Όπως εξηγεί, στην Ελλάδα η τελευταία καταγραφή του υπουργείου Υγείας έκανε λόγο για περίπου 10.000 νέα περιστατικά ετησίως, ενώ η εμπειρία της Πανεπιστημιακής Πνευμονολογικής Κλινικής στο Παπανικολάου δείχνει περαιτέρω αύξηση.
Στην κλινική λειτουργεί από το 2017 οργανωμένο ιατρείο προσυμπτωματικού ελέγχου. Περίπου 3.800 καπνιστές και πρώην καπνιστές έχουν εξεταστεί μέχρι σήμερα και περίπου 3% διαγνώστηκαν με καρκίνο του πνεύμονα. Συνολικά, περίπου 115 άνθρωποι εντοπίστηκαν σε πρώιμο στάδιο μέσω του προγράμματος.
Η βασική εξέταση είναι η αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης ακτινοβολίας, χωρίς σκιαγραφικό. Μεγάλες διεθνείς μελέτες έχουν δείξει ότι ο οργανωμένος προσυμπτωματικός έλεγχος μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητες εντοπισμού της νόσου όταν είναι ακόμη δυνητικά ιάσιμη και να μειώσει τη θνητότητα κατά 20% έως 25%.
Η εμπειρία του Παπανικολάου δείχνει παράλληλα ότι ένας τέτοιος έλεγχος μπορεί να αποκαλύψει και άλλα προβλήματα υγείας. Περίπου 45% των συμμετεχόντων διαγνώστηκαν ταυτόχρονα με νοσήματα που μέχρι τότε δεν γνώριζαν, μεταξύ των οποίων χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, διάμεσες πνευμονοπάθειες και καρδιαγγειακά νοσήματα.
Το μεγάλο κενό στις γυναίκες
Η συμμετοχή των γυναικών στα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου παραμένει χαμηλότερη από εκείνη των ανδρών. Η κ. Λαμπάκη επισημαίνει την ανάγκη μεγαλύτερης ενημέρωσης των γυναικών άνω των 50 ετών που είναι καπνίστριες ή πρώην καπνίστριες και έχουν διακόψει το κάπνισμα μέσα στα τελευταία 15 χρόνια.
Η συγκεκριμένη ομάδα μπορεί να ενημερωθεί για τη δυνατότητα προσυμπτωματικού ελέγχου με αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης, ώστε η νόσος να εντοπίζεται πριν εμφανίσει συμπτώματα.
AI και βιοδείκτες για πιο στοχευμένο έλεγχο
Η επόμενη φάση της έρευνας αφορά έναν περισσότερο εξατομικευμένο προσυμπτωματικό έλεγχο. Η αξονική χαμηλής δόσης συνδυάζεται ερευνητικά με βιοδείκτες και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης.
Η Πνευμονολογική Κλινική του ΑΠΘ συμμετέχει σε διεθνή προγράμματα που αναζητούν νέους βιοδείκτες μέσω δειγμάτων αίματος, πλάσματος και ορού, ενώ συμμετέχει και σε πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης σε συνεργασία με το «Σωτηρία» και το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου.
«Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί μέσω των ακτινολογικών ευρημάτων», εξηγεί η κ. Λαμπάκη. Στόχος είναι να εντοπίζονται χαρακτηριστικά στις απεικονίσεις τα οποία ενδέχεται να μην οδηγούσαν από μόνα τους στην υποψία καρκίνου, αλλά σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία να βοηθούν τους γιατρούς να αναγνωρίζουν ασθενείς που μπορεί να εμφανίσουν τη νόσο στο μέλλον.
Παράλληλα, η ελληνική ερευνητική προσπάθεια επεκτείνεται με πολυκεντρική δράση προσυμπτωματικού ελέγχου σε συνεργασία με τη FairLife και πανεπιστημιακές πνευμονολογικές κλινικές της Λάρισας, της Αλεξανδρούπολης και της Πάτρας.
Εξατομικευμένη θεραπεία για κάθε ασθενή
Στο θεραπευτικό πεδίο, η επιλογή της αγωγής βασίζεται ολοένα περισσότερο στα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου. Η ανοσοθεραπεία και οι στοχευμένες θεραπείες αποτελούν πλέον βασικά εργαλεία, με τον μοριακό έλεγχο να χρησιμοποιείται για την αναζήτηση της καταλληλότερης θεραπευτικής επιλογής.
«Προσπαθούμε μέσω των διαφόρων προγραμμάτων να τα προσφέρουμε αυτά σε όλους τους ασθενείς μας δωρεάν», αναφέρει η κ. Λαμπάκη, εξηγώντας ότι ο στόχος είναι η επιλογή της πιθανώς αποτελεσματικότερης θεραπείας για κάθε ασθενή ξεχωριστά.
Η εξέλιξη της έρευνας δεν περιορίζεται, όμως, στις υπάρχουσες θεραπείες. Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον και η ανάπτυξη αντικαρκινικών εμβολίων, με την ανοσολογία των όγκων και τις τεχνολογίες mRNA να δημιουργούν νέες ερευνητικές δυνατότητες.
Από την πρόληψη των λοιμώξεων στα αντικαρκινικά εμβόλια
Τα εμβόλια έχουν αποτρέψει, σύμφωνα με διαθέσιμες εκτιμήσεις, περίπου 154 εκατομμύρια θανάτους από λοιμώδη νοσήματα τα τελευταία 50 χρόνια. Η ιδέα ότι αντίστοιχη αρχή θα μπορούσε να αξιοποιηθεί απέναντι στον καρκίνο ερευνάται εδώ και δεκαετίες, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει οδηγήσει σε ευρεία κλινική εφαρμογή.
Νεότερα δεδομένα, ωστόσο, ανανεώνουν το ενδιαφέρον. Σε ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο JAMA στις 21 Σεπτεμβρίου 2026, οι γιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» Μαρία Καπαρέλου και Θάνος Δημόπουλος παρουσιάζουν τις τελευταίες εξελίξεις στα αντικαρκινικά εμβόλια.
Περισσότερα από 2.000 αντιγόνα όγκων έχουν πλέον ταυτοποιηθεί, ενώ η πρόοδος στην ανοσολογία και στις τεχνολογίες μεταφοράς εμβολίων επιτρέπει την ανάπτυξη νέων στρατηγικών.
Τα αντικαρκινικά εμβόλια χρησιμοποιούν ένα αντιγόνο-στόχο, έναν ανοσοενισχυτικό παράγοντα και ένα σύστημα μεταφοράς. Στόχος είναι να ενεργοποιηθεί ειδική ανοσιακή απόκριση, ώστε τα Τ- και Β-λεμφοκύτταρα να αναγνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν τα καρκινικά κύτταρα που φέρουν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.
Τα εξατομικευμένα εμβόλια mRNA
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα νεοαντιγόνα, δηλαδή νέα χαρακτηριστικά που προκύπτουν από μεταλλάξεις του όγκου και δεν υπάρχουν στα φυσιολογικά κύτταρα. Η αλληλούχηση νέας γενιάς, η τεχνητή νοημοσύνη και οι τεχνολογίες νουκλεϊκών οξέων επιτρέπουν στους ερευνητές να εντοπίζουν αυτές τις μεταλλάξεις και να σχεδιάζουν εμβόλια προσαρμοσμένα στον κάθε ασθενή.
Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το εξατομικευμένο εμβόλιο mRNA-4157 σε ασθενείς με χειρουργημένο μελάνωμα υψηλού κινδύνου. Σε μελέτη 157 ασθενών, ο συνδυασμός mRNA-4157 και pembrolizumab έδωσε επιβίωση χωρίς υποτροπή 76,6%, έναντι 60% με pembrolizumab μόνο, σε διάμεση παρακολούθηση 23 μηνών. Το εμβόλιο αξιολογείται πλέον σε μελέτες φάσης III.
Παράλληλα, μικρή μελέτη φάσης Ι στον καρκίνο του παγκρέατος έδειξε ότι 8 από τους 16 ασθενείς που έλαβαν εξατομικευμένο RNA εμβόλιο ανέπτυξαν ειδική Τ-κυτταρική ανοσιακή απόκριση, η οποία παρέμενε ανιχνεύσιμη σε διάμεση παρακολούθηση 3,2 ετών.
Στον καρκίνο του πνεύμονα βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη διεθνής κλινική έρευνα για θεραπευτικό mRNA εμβόλιο σε ασθενείς με προχωρημένη νόσο, με ελληνική συμμετοχή.
Εμβόλια και πρόληψη σε ανθρώπους υψηλού κινδύνου
Η έρευνα στρέφεται πλέον και στην πρόληψη του καρκίνου. Σε μελέτη φάσης Ib/II σε ανθρώπους με σύνδρομο Lynch, το εμβόλιο Nous-209 προκάλεσε ειδική ανοσιακή απόκριση σε όλους τους αξιολογήσιμους συμμετέχοντες. Έναν χρόνο αργότερα, στο 85% εξακολουθούσαν να ανιχνεύονται ειδικά Τ-λεμφοκύτταρα.
Τα αποτελέσματα αφορούν την ασφάλεια και την ανοσογονικότητα του εμβολίου και δεν αποδεικνύουν ακόμη ότι μπορεί να αποτρέψει την εμφάνιση καρκίνου. Η διάκριση αυτή παραμένει κρίσιμη, καθώς τα περισσότερα αντικαρκινικά εμβόλια βρίσκονται ακόμη σε κλινικό στάδιο ανάπτυξης.
Οι δυσκολίες παραμένουν
Η εξατομίκευση δημιουργεί και πρακτικά προβλήματα. Η αναγνώριση των κατάλληλων νεοαντιγόνων και η παραγωγή ενός εμβολίου μπορεί να απαιτούν αρκετές εβδομάδες. Σε ορισμένες μελέτες, σχεδόν οι μισοί ασθενείς που θεωρητικά μπορούσαν να συμμετάσχουν δεν έλαβαν τελικά το εξατομικευμένο εμβόλιο, είτε επειδή η νόσος εξελίχθηκε και απαιτούσε άμεση θεραπεία είτε επειδή δεν κατέστη δυνατή η παραγωγή του.
Επιπλέον, αρκετές από τις νέες εμβολιαστικές προσεγγίσεις μελετώνται σε συνδυασμό με ανοσοθεραπεία, καθώς οι ερευνητές αναζητούν τρόπους ώστε η ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος να μεταφράζεται σε μεγαλύτερο κλινικό όφελος.
Έτσι, η μάχη κατά του καρκίνου του πνεύμονα εξελίσσεται ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: η έγκαιρη διάγνωση προσπαθεί να μεταφέρει τη νόσο σε θεραπεύσιμα στάδια, ενώ η εξατομικευμένη ογκολογία, οι βιοδείκτες, η AI και τα νέα εμβόλια επιχειρούν να κάνουν τη θεραπεία περισσότερο στοχευμένη.
