Η πολυδιαφημισμένη προσπάθεια της κυβέρνησης να φέρει πίσω στην Ελλάδα νέους επιστήμονες που έφυγαν στο εξωτερικό προσκρούει σε μια υπόθεση που προκαλεί οργή στην ερευνητική κοινότητα.
Όπως αποκαλύπτει ρεπορτάζ του POLITICO, το πρόγραμμα «Trust your Stars», ύψους 80 εκατ. ευρώ και χρηματοδοτούμενο από το Ταμείο Ανάκαμψης, ακυρώθηκε χωρίς να ενημερωθούν εγκαίρως ακόμη και οι επιστήμονες των οποίων οι προτάσεις είχαν επιλεγεί.
Από το «brain drain» στο «brain gain» και από εκεί στο αδιέξοδο
Η Ελλάδα χρειάστηκε χρόνια για να αρχίσει να αντιστρέφει τις συνέπειες μιας από τις μεγαλύτερες δημογραφικές και οικονομικές απώλειες της μνημονιακής περιόδου. Περίπου 500.000 άνθρωποι έφυγαν από τη χώρα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, η οποία ξεκίνησε το 2008, με ένα σημαντικό τμήμα αυτών να αποτελείται από νέους, μορφωμένους και υψηλής εξειδίκευσης εργαζομένους.
Το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η απώλεια ανθρώπινου δυναμικού. Ήταν η απώλεια μιας ολόκληρης γενιάς επιστημόνων που αναζήτησαν σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και επιχειρήσεις του εξωτερικού τις ευκαιρίες που η Ελλάδα αδυνατούσε να προσφέρει.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Σύμφωνα με την ανασκόπηση του ΟΟΣΑ για την ελληνική διασπορά, από το 2021 καταγράφεται σταθερή αύξηση των επιστροφών. Το 2023 αποτέλεσε μάλιστα σημείο καμπής: για πρώτη φορά από την έναρξη της κρίσης, περισσότεροι Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα από όσους έφυγαν.
Στη διετία 2023-2024, περίπου 69.000 Έλληνες εγκατέλειψαν τη χώρα, ενώ 98.000 επέστρεψαν.
Όμως άλλο η επιστροφή εργαζομένων και άλλο η επιστροφή της επιστημονικής Ελλάδας.
Το πρόγραμμα των 80 εκατ. ευρώ
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται το «Trust your Stars», ένα πρόγραμμα ερευνητικής χρηματοδότησης ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο σχεδιάστηκε με χρήματα του ευρωπαϊκού Ταμείου Ανάκαμψης.
Η λογική του ήταν απλή και φιλόδοξη: να δοθούν πόροι σε ερευνητικές ομάδες, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις ώστε νέοι επιστήμονες να επιστρέψουν στην Ελλάδα και να εργαστούν σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.
Συνολικά υποβλήθηκαν 1.241 προτάσεις. Επιλέχθηκαν 145.
Η διαδικασία, όμως, εξελίχθηκε σε έναν μακρύ κύκλο καθυστερήσεων, αμφισβητήσεων και τελικά ακύρωσης.
Η λίστα των επιλεγμένων προτάσεων δημοσιεύθηκε στις 22 Ιουλίου 2025, δεκατρείς μήνες μετά την υποβολή τους. Ακολούθησαν 203 ενστάσεις από ερευνητικές ομάδες που δεν είχαν επιλεγεί, ενώ διατυπώθηκαν σοβαρές αντιρρήσεις για τη διαδικασία αξιολόγησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξαν ακόμη και προσφυγές στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Η αποκάλυψη του POLITICO
Όπως αναφέρει το POLITICO στο ρεπορτάζ του, η υπόθεση πήρε ακόμη πιο παράδοξη τροπή τους επόμενους μήνες.
Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι είχαν ήδη καταβληθεί περίπου 40 εκατ. ευρώ και ότι το υπόλοιπο ποσό θα διατεθεί έως το τέλος του 2029.
Μόνο που το πρόγραμμα είχε ήδη ουσιαστικά οδηγηθεί σε έξοδο από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Τον Μάιο, το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι το πρόγραμμα αφαιρέθηκε κατά την αναθεώρηση του ελληνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η αιτιολογία ήταν ότι δεν μπορούσε να υλοποιηθεί μέσα στο προβλεπόμενο χρονοδιάγραμμα του RRF.
Το ακόμη πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι, σύμφωνα με το ρεπορτάζ του POLITICO, την ίδια ημέρα που δημοσιοποιήθηκε η λίστα των επιλεγμένων προτάσεων, η κυβέρνηση είχε ήδη αποφασίσει να αφαιρέσει το πρόγραμμα από το Σχέδιο Ανάκαμψης.
Οι ενδιαφερόμενοι, ωστόσο, δεν ενημερώθηκαν.
Για περίπου δέκα μήνες.
«Μην περιμένετε να επιστρέψετε»
Η εξέλιξη έχει προκαλέσει ιδιαίτερη οργή μεταξύ των επιστημόνων που είχαν επενδύσει επαγγελματικά σχέδια στην προοπτική της χρηματοδότησης.
Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής μιλά στο POLITICO για «μαζική οπισθοδρόμηση» και υποστηρίζει ότι το μήνυμα που εκπέμπεται στους νέους επιστήμονες είναι καταστροφικό.
Η κριτική του δεν αφορά μόνο την ακύρωση ενός ερευνητικού προγράμματος. Αφορά τη συνολική πολιτική κατεύθυνση της χώρας.
Κατά την περίοδο της κρίσης, σημειώνει, η έρευνα ήταν ένας από τους ελάχιστους τομείς στους οποίους υπήρχε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και επένδυση. Σήμερα, υποστηρίζει, η έρευνα έχει μετακινηθεί στο κάτω μέρος των κυβερνητικών προτεραιοτήτων.
Το πιο σκληρό μήνυμα, ωστόσο, είναι αυτό που έδωσε ο ίδιος στους νέους επιστήμονες: αν βρίσκεστε στο εξωτερικό, μείνετε εκεί. Αν σκέφτεστε να φύγετε, φύγετε.
Επιστήμονες που περίμεναν να επιστρέψουν
Η υπόθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος όταν εξετάζεται μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των ερευνητών.
Ο Πέτρος Μπουράς-Βαλλιανάτος, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία.
Στόχος ήταν η μελέτη φαρμάκων που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο, με την προοπτική η ιστορική αυτή γνώση να αποτελέσει αφετηρία για νέες φαρμακευτικές εφαρμογές.
Οι ερευνητές δεν πρόλαβαν να μετακινηθούν στην Ελλάδα. Η ακύρωση τους πρόλαβε.
«Το πιο προσβλητικό», σύμφωνα με τον ίδιο, ήταν ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε καν στον κόπο να συναντήσει τους επιστήμονες και να εξηγήσει τι συνέβη.
Ο ίδιος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 2022, ύστερα από 15 χρόνια στο Εδιμβούργο. Δεν έχει μετανιώσει για την απόφασή του. Για πολλούς άλλους, όμως, λέει, οι προϋποθέσεις επιστροφής απλώς δεν υπάρχουν.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τα χρήματα
Το «Trust your Stars» αποκαλύπτει έτσι ένα πολύ βαθύτερο πρόβλημα από μια αποτυχημένη διοικητική διαδικασία.
Η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει φορολογικά κίνητρα σε όσους επιστρέφουν. Η κυβέρνηση έχει προωθήσει το λεγόμενο «Brain Regain», μεταξύ άλλων με φοροαπαλλαγή 50% του εισοδήματος για επτά χρόνια για όσους επιστρέφουν και πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις.
Όμως ένας επιστήμονας δεν επιστρέφει μόνο για τον φόρο.
Επιστρέφει εάν υπάρχει εργαστήριο, χρηματοδότηση, σταθερή θέση, ανταγωνιστικός μισθός, αξιοκρατική αξιολόγηση, πρόσβαση σε διεθνή δίκτυα και κυρίως η βεβαιότητα ότι ένα πρόγραμμα που προκηρύσσεται σήμερα δεν θα εξαφανιστεί αύριο.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης.
Η έρευνα υποχωρεί
Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν βοηθούν την εικόνα της Ελλάδας.
Οι προκαταρκτικές στατιστικές δείχνουν ότι οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη μειώθηκαν το 2025 στα 1,27 δισ. ευρώ, έναντι 1,30 δισ. ευρώ το 2024. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, η δαπάνη διαμορφώθηκε στο 0,51%.
Για μια χώρα που θέλει να μετατρέψει το «brain drain» σε «brain gain», πρόκειται για εξαιρετικά προβληματικό μήνυμα.
Η επιστροφή ανθρώπων υψηλής εξειδίκευσης δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο σε φορολογικές διευκολύνσεις. Χρειάζεται ένα σταθερό οικοσύστημα γνώσης και έρευνας.
Η κρίση εμπιστοσύνης είναι ίσως το μεγαλύτερο κόστος
Το οικονομικό σκέλος της υπόθεσης μπορεί να αντιμετωπιστεί. Τα χρήματα του Ταμείου Ανάκαμψης, σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας, δεν χάθηκαν αλλά ανακατευθύνθηκαν σε άλλες δράσεις.
Το πολιτικό κόστος, όμως, είναι δυσκολότερο να υπολογιστεί.
Οι επιστήμονες που είχαν επιλεγεί αισθάνονται ότι το κράτος τους άφησε να περιμένουν. Εκείνοι που δεν επιλέχθηκαν αμφισβητούν τη διαδικασία αξιολόγησης. Και όσοι βρίσκονται στο εξωτερικό παρακολουθούν μια υπόθεση που τους αφορά άμεσα: τι αξιοπιστία έχει μια νέα πρόσκληση επιστροφής όταν μια ήδη ολοκληρωμένη διαδικασία μπορεί να ακυρωθεί εκ των υστέρων;
Ο αναπληρωτής καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Παντελής Κάμμης περιγράφει την υπόθεση ως μια «τέλεια καταιγίδα»: ένα έκτακτο πρόγραμμα, προβλήματα στη διαδικασία αξιολόγησης, δυσπιστία της ακαδημαϊκής κοινότητας, πολιτική αντιπαράθεση και τελικά κυβερνητική υπαναχώρηση.
Από το brain drain στο brain trust
Η Ελλάδα έχει κάνει αναμφισβήτητα βήματα για να περιορίσει το brain drain. Οι αριθμοί των επιστροφών δείχνουν ότι ένα τμήμα εκείνων που έφυγαν επιστρέφει.
Όμως το πραγματικό στοίχημα είναι πιο δύσκολο.
Δεν αρκεί να επιστρέψουν άνθρωποι. Πρέπει να επιστρέψουν επιστήμονες με δυνατότητα να παράγουν γνώση.
Και για να συμβεί αυτό, χρειάζεται κάτι που δεν αγοράζεται εύκολα με φορολογικές απαλλαγές: εμπιστοσύνη.
Η υπόθεση «Trust your Stars» έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που υποσχόταν το όνομά της. Αντί να πείσει τους επιστήμονες να εμπιστευτούν το μέλλον τους στην Ελλάδα, δημιουργεί την αίσθηση ότι το ελληνικό κράτος δεν μπορεί να εγγυηθεί ούτε το παρόν.
Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη ζημιά του συγκεκριμένου φιάσκου: όχι τα 80 εκατ. ευρώ ενός προγράμματος που ακυρώθηκε, αλλά οι νέοι επιστήμονες που μπορεί να αποφασίσουν ότι, τελικά, το δικό τους μέλλον βρίσκεται οριστικά αλλού.
