Η υπερβολική έκθεση παιδιών και εφήβων σε οθόνες ενδέχεται να επηρεάζει σε βάθος την ανάπτυξη του εγκεφάλου, σύμφωνα με νέα επιστημονική ανασκόπηση. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα πρώτα 25 χρόνια της ζωής αποτελούν μια κρίσιμη περίοδο κατά την οποία οι εμπειρίες, η κοινωνική αλληλεπίδραση, η κίνηση και τα ερεθίσματα διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη μελλοντική προσωπικότητα, τις δεξιότητες και τη γνωστική λειτουργία.
Η κρίσιμη περίοδος που καθορίζει τον εγκέφαλο
Η νέα δημοσίευση στο επιστημονικό περιοδικό Brain Health συγκεντρώνει και αξιολογεί τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα για την ανάπτυξη του ανθρώπινου εγκεφάλου, προτείνοντας έναν νέο όρο: το «criticome».
Με τον όρο αυτό περιγράφεται το σύνολο των εμπειριών που δέχεται ένα παιδί από τη γέννηση έως περίπου την ηλικία των 25 ετών. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, η συγκεκριμένη περίοδος αποτελεί ένα «παράθυρο ευκαιρίας», κατά το οποίο ο εγκέφαλος διαμορφώνει νευρωνικά δίκτυα που επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τις γνωστικές ικανότητες και την ψυχική υγεία σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά δύσκολα τροποποιούνται αργότερα, καθώς ο εγκέφαλος χάνει σταδιακά την ίδια πλαστικότητα που διαθέτει στα πρώτα χρόνια της ανάπτυξης.
Γιατί οι οθόνες προκαλούν ανησυχία
Η συγκεκριμένη ανασκόπηση δεν αποδεικνύει ότι οι οθόνες προκαλούν μόνιμες βλάβες. Ωστόσο, οι ερευνητές εκφράζουν έντονο προβληματισμό για τον τρόπο με τον οποίο οι ψηφιακές συσκευές ανταγωνίζονται εμπειρίες που θεωρούνται απαραίτητες για την υγιή ανάπτυξη.
Τα κινητά τηλέφωνα, τα tablets και οι άλλες οθόνες προσφέρουν έντονα οπτικά και ηχητικά ερεθίσματα, γρήγορες εναλλαγές εικόνων και συνεχή διέγερση. Αυτό μπορεί να κάνει τις καθημερινές δραστηριότητες να φαίνονται λιγότερο ελκυστικές στα παιδιά.
Το παιχνίδι στην ύπαιθρο, η ποδηλασία, η επαφή με τη φύση, οι χειροτεχνίες ή το ελεύθερο παιχνίδι με συνομηλίκους είναι εμπειρίες που ενεργοποιούν διαφορετικά αισθητηριακά, κινητικά και κοινωνικά δίκτυα του εγκεφάλου και συμβάλλουν στην πολύπλευρη ανάπτυξή του.
Η προσωπική επαφή παραμένει αναντικατάστατη
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι οι κοινωνικές δεξιότητες δεν καλλιεργούνται μέσω της οθόνης αλλά μέσα από τη φυσική αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους.
Οι συζητήσεις πρόσωπο με πρόσωπο, το ομαδικό παιχνίδι, η συνεργασία, η επίλυση μικρών συγκρούσεων και η συμμετοχή σε οικογενειακές δραστηριότητες αποτελούν βασικά στοιχεία για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, της επικοινωνίας και της συναισθηματικής ωριμότητας.
Παράλληλα, η πολύωρη χρήση συσκευών συνδέεται και με σωματικές συνέπειες, καθώς μειώνει τη φυσική δραστηριότητα και συχνά συνοδεύεται από κατανάλωση φαγητού μπροστά στην οθόνη, αυξάνοντας τον κίνδυνο παιδικής παχυσαρκίας.
Οι δεξιότητες που χτίζονται μόνο στην παιδική ηλικία
Οι ερευνητές υπενθυμίζουν ότι ορισμένες ικανότητες αναπτύσσονται πολύ πιο αποτελεσματικά κατά την παιδική ηλικία.
Η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, η μουσική εκπαίδευση, η ενασχόληση με τις τέχνες και η ανάπτυξη του λόγου αξιοποιούν την αυξημένη νευροπλαστικότητα του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου. Γι’ αυτό και η κατάκτησή τους είναι συνήθως ευκολότερη στα πρώτα χρόνια της ζωής απ’ ό,τι στην ενήλικη ζωή.
Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, επισημαίνοντας ότι η πρώιμη έκθεσή του στη μουσική, σε συνδυασμό με τη συστηματική εξάσκηση, συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη του ταλέντου του.
Μπορεί να μειωθεί ο χρόνος μπροστά στις οθόνες;
Οι ειδικοί τονίζουν ότι ποτέ δεν είναι αργά για αλλαγές, ακόμη κι αν ένα παιδί έχει ήδη συνηθίσει να περνά πολλές ώρες μπροστά σε μια οθόνη.
Αντί για μια απότομη απαγόρευση, προτείνουν έναν σταδιακό σχεδιασμό που θα αντικαταστήσει τον χρόνο της οθόνης με δημιουργικές δραστηριότητες: επιτραπέζια παιχνίδια, αθλητισμό, ποδήλατο, εκδρομές, μουσική, εθελοντισμό ή περισσότερο χρόνο με την οικογένεια και τους φίλους.
Οι γονείς καλούνται επίσης να λειτουργήσουν ως πρότυπα, περιορίζοντας και οι ίδιοι τη χρήση των ψηφιακών συσκευών όταν βρίσκονται με τα παιδιά τους.
Το μήνυμα της έρευνας προς τους γονείς
Η νέα επιστημονική ανασκόπηση δεν ζητά την πλήρη απομάκρυνση της τεχνολογίας από την παιδική ζωή. Υπογραμμίζει όμως ότι οι εμπειρίες που διαμορφώνουν τον εγκέφαλο στα πρώτα χρόνια είναι πολύτιμες και δεν μπορούν εύκολα να αναπληρωθούν αργότερα.
Η ισορροπία ανάμεσα στην τεχνολογία και στις πραγματικές εμπειρίες, στη φυσική δραστηριότητα, στο παιχνίδι και στην ανθρώπινη επαφή φαίνεται να αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα για μια υγιή γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη.
