Ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός: Από τα άρματα μάχης και τους πυραύλους στα δεδομένα, τις πλατφόρμες και την πολιτιστική εξουσία
Η συζήτηση γύρω από τον ιμπεριαλισμό συχνά παραμένει εγκλωβισμένη σε σχήματα του 20ού αιώνα. Όμως ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα έχει αλλάξει μορφή: η εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσω στρατών, βάσεων και πολέμων, αλλά και μέσω τεχνολογίας, πνευματικής ιδιοκτησίας, αλγορίθμων, πολιτιστικών προϊόντων και παγκόσμιων δικτύων αξίας.
Η περίπτωση της Taylor Swift, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, προσφέρει ένα ενδιαφέρον παράδειγμα για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί σήμερα η οικονομική και πολιτιστική επιρροή.
Ο ιμπεριαλισμός δεν είναι μόνο οι στρατοί και οι αποικίες
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή: η Taylor Swift δεν είναι αυτοκρατορία. Δεν διαθέτει στρατό, δεν επιβάλλει κυρώσεις, δεν ελέγχει κυβερνήσεις. Η σύνδεσή της με τον όρο «ιμπεριαλισμός» δεν αφορά το πρόσωπο, αλλά το φαινόμενο γύρω από μια παγκόσμια πολιτιστική βιομηχανία που συνδέει χρήμα, δεδομένα, κατανάλωση και επιρροή.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν συνεχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε τον ιμπεριαλισμό μόνο με τα εργαλεία του 1916. Η κλασική μαρξιστική ανάλυση ανέδειξε τη σημασία των αποικιών, της εξαγωγής κεφαλαίου, του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων και της στρατιωτικής κυριαρχίας. Όλα αυτά παραμένουν σημαντικά.
Όμως ο σύγχρονος καπιταλισμός έχει δημιουργήσει νέες μορφές εξάρτησης. Μια χώρα δεν χρειάζεται πλέον να μετατραπεί σε αποικία για να εξαρτάται από ένα ισχυρότερο κέντρο. Μπορεί να εξαρτάται από το λογισμικό που χρησιμοποιεί, από τα χρηματοπιστωτικά συστήματα, από τις τεχνολογικές υποδομές, από τις αλυσίδες εφοδιασμού, από την ιδιοκτησία δεδομένων και πνευματικών δικαιωμάτων.
Η εξουσία σήμερα δεν χρειάζεται πάντα να υψώνει σημαίες σε ξένα εδάφη. Μπορεί απλώς να ελέγχει τις υποδομές πάνω στις οποίες λειτουργεί η οικονομία.
Η παγίδα του «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος»
Ένα από τα προβλήματα σε πολλές σύγχρονες συζητήσεις για τον ιμπεριαλισμό είναι η απλοποίηση της πραγματικότητας. Σε ορισμένες εκδοχές της λεγόμενης «στρατοπεδικής» ανάλυσης, ο κόσμος χωρίζεται σε δύο πλευρές: από τη μία οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Δύση, από την άλλη κάθε δύναμη που βρίσκεται σε αντιπαράθεση μαζί τους.
Με αυτή τη λογική, κάθε αντίπαλος της Ουάσιγκτον αποκτά σχεδόν αυτόματα τον χαρακτηρισμό του «αντιιμπεριαλιστικού» παράγοντα.
Όμως ο μαρξισμός δεν είναι διαγωνισμός επιλογής εθνικής σημαίας. Η κεντρική ερώτηση δεν είναι ποιο κράτος αντιπαρατίθεται σε ποιο άλλο, αλλά ποιες κοινωνικές σχέσεις εξουσίας υπάρχουν μέσα σε κάθε κοινωνία.
Ένα κράτος μπορεί ταυτόχρονα να δέχεται πίεση από μια ισχυρότερη δύναμη και να ασκεί καταπίεση στο εσωτερικό του. Οι δύο πραγματικότητες δεν αλληλοαναιρούνται.
Η κριτική στις αμερικανικές επεμβάσεις, στις κυρώσεις ή στη στρατιωτική ισχύ της Δύσης είναι απολύτως συμβατή με την κριτική στην καταπίεση εργαζομένων, γυναικών, μειονοτήτων ή πολιτικών αντιπάλων σε άλλες χώρες.
Η απελευθέρωση δεν μπορεί να εξαρτάται από το ποιος βρίσκεται απέναντι στην Ουάσιγκτον.
BRICS, Ιράν και η αυταπάτη ότι η πολυπολικότητα σημαίνει απελευθέρωση
Το ίδιο ισχύει και για οργανισμούς όπως οι BRICS. Η ενίσχυση νέων κέντρων ισχύος μπορεί να αλλάζει τις ισορροπίες στην παγκόσμια οικονομία, όμως δεν σημαίνει αυτομάτως υπέρβαση του καπιταλισμού.
Μια συμμαχία κρατών που επιδιώκουν μεγαλύτερο ρόλο στις αγορές, στην τεχνολογία, στους φυσικούς πόρους και στις χρηματοπιστωτικές δομές παραμένει μια συμμαχία κρατών μέσα στο υπάρχον σύστημα.
Η αντικατάσταση ενός κέντρου ισχύος από περισσότερα κέντρα ισχύος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αλλάζει η θέση των εργαζομένων.
Η ίδια προσέγγιση αφορά και το Ιράν. Η αντίθεση στις αμερικανικές κυρώσεις ή σε μια στρατιωτική επέμβαση δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούνται οι εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις. Οι εργαζόμενοι, οι γυναίκες, οι μειονότητες και τα κοινωνικά κινήματα κάθε χώρας δεν είναι απλώς πιόνια σε μια γεωπολιτική αντιπαράθεση.
Taylor Swift: όταν η κουλτούρα γίνεται οικονομική υποδομή
Γιατί όμως εμφανίζεται η Taylor Swift σε μια συζήτηση για τον ιμπεριαλισμό;
Η απάντηση βρίσκεται στη φύση της σύγχρονης οικονομίας. Μια παγκόσμια περιοδεία της δεν είναι απλώς μια σειρά συναυλιών. Δημιουργεί ένα τεράστιο οικονομικό δίκτυο που περιλαμβάνει αεροπορικές εταιρείες, ξενοδοχεία, εστιατόρια, πλατφόρμες εισιτηρίων, μέσα ενημέρωσης και ψηφιακές υπηρεσίες.
Το όνομα ενός καλλιτέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως κόμβος γύρω από τον οποίο κινούνται κεφάλαια, δεδομένα και καταναλωτική δραστηριότητα.
Η Taylor Swift δεν «χτίζει αυτοκρατορία». Όμως το φαινόμενο γύρω από αυτήν δείχνει πώς λειτουργεί η σύγχρονη πολιτιστική οικονομία: η προσοχή, το συναίσθημα και η συμμετοχή μετατρέπονται σε οικονομική αξία.
Οι θαυμαστές ως παραγωγοί αξίας χωρίς μισθό
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ψηφιακής εποχής είναι ότι τα όρια ανάμεσα στον καταναλωτή και τον παραγωγό γίνονται όλο και πιο ασαφή.
Οι θαυμαστές δημιουργούν βίντεο, αναρτήσεις, αναλύσεις, κοινότητες και περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα. Δεν πληρώνονται γι’ αυτή τη δραστηριότητα, όμως συμβάλλουν στη διατήρηση της δημοφιλίας ενός προϊόντος και στην αύξηση της αξίας των πλατφορμών που φιλοξενούν αυτή τη δραστηριότητα.
Η ανθρώπινη προσοχή γίνεται εμπορεύσιμο αγαθό.
Η δημιουργικότητα, ο χρόνος και η κοινωνική αλληλεπίδραση εντάσσονται σε ένα σύστημα που μπορεί να τα μετατρέψει σε διαφημιστικό έσοδο, δεδομένα και μεγαλύτερη κατανάλωση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ευχάριστη δραστηριότητα είναι εκμετάλλευση. Σημαίνει όμως ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός έχει μάθει να μετατρέπει ακόμη και τις προσωπικές μας σχέσεις, τα ενδιαφέροντά μας και τις κοινότητές μας σε πηγές αξίας.
Από το εργοστάσιο στις πλατφόρμες: η νέα μορφή εργασίας
Ο Μαρξ μίλησε για το «νεκρό εργατικό δυναμικό», το συσσωρευμένο αποτέλεσμα προηγούμενης εργασίας που συνεχίζει να παράγει κέρδος μέσα στον καπιταλισμό.
Σήμερα αυτό το «νεκρό κεφάλαιο» δεν βρίσκεται μόνο σε μηχανές και εργοστάσια. Βρίσκεται σε μουσικούς καταλόγους, δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, βάσεις δεδομένων, εμπορικά σήματα και ψηφιακές πλατφόρμες.
Ένα τραγούδι που ηχογραφήθηκε πριν χρόνια μπορεί να συνεχίζει να δημιουργεί έσοδα για δεκαετίες.
Όμως για να ενεργοποιηθεί αυτή η αξία χρειάζεται ζωντανή ανθρώπινη δραστηριότητα: ακροατές, δημιουργοί περιεχομένου, εργαζόμενοι στις συναυλίες, τεχνικοί, μεταφορείς, εργαζόμενοι στις πλατφόρμες.
Πίσω από κάθε πολιτιστικό προϊόν υπάρχει πάντα εργασία.
Ο σύγχρονος ιμπεριαλισμός λειτουργεί και μέσω της επιθυμίας
Η παλιά μορφή αυτοκρατορίας βασιζόταν κυρίως στην επιβολή. Η νέα μορφή ισχύος συχνά λειτουργεί μέσω της συμμετοχής.
Δεν χρειάζεται πάντα να εξαναγκαστεί κάποιος να χρησιμοποιήσει μια πλατφόρμα. Μπορεί να το κάνει επειδή εκεί βρίσκονται οι φίλοι του, η δουλειά του, η κοινωνική του ζωή.
Δεν χρειάζεται πάντα να επιβληθεί μια κουλτούρα. Μπορεί να γίνει επιθυμητή.
Αυτό κάνει τη σύγχρονη εξουσία πιο σύνθετη. Δεν αντικαθιστά τη βία, τους πολέμους ή τις στρατιωτικές επεμβάσεις. Αλλά προσθέτει ένα νέο επίπεδο: την οικειοθελή συμμετοχή σε συστήματα που παράγουν αξία για άλλους.
Η κριτική στον καπιταλισμό δεν απαιτεί να εγκαταλείψουμε τη χαρά
Η ανάλυση αυτή δεν σημαίνει ότι κάποιος που ακούει Taylor Swift γίνεται «υπηρέτης του ιμπεριαλισμού». Η κριτική στην πολιτιστική βιομηχανία δεν μπορεί να μετατραπεί σε ηθικό κυνήγι απέναντι στους καταναλωτές.
Στον σύγχρονο κόσμο σχεδόν όλες οι καθημερινές επιλογές μας περνούν μέσα από συστήματα που δεν ελέγχουμε.
Μπορεί κάποιος να αγαπά ένα τραγούδι και ταυτόχρονα να εξετάζει την οικονομική δομή που βρίσκεται πίσω από αυτό. Μπορεί να απολαμβάνει μια συναυλία και ταυτόχρονα να θέτει ερωτήματα για την εργασία, την ιδιοκτησία και τη διανομή του πλούτου.
Η κριτική δεν χρειάζεται να καταργήσει τη χαρά. Χρειάζεται να εξηγήσει ποιος καρπώνεται την αξία που δημιουργεί αυτή η χαρά.
Η πραγματική ερώτηση είναι πάντα η εργασία και η εξουσία
Η Taylor Swift δεν είναι ιμπεριαλισμός. Όμως το παγκόσμιο σύστημα γύρω από την πολιτιστική της επιτυχία δείχνει κάτι σημαντικό: η σύγχρονη καπιταλιστική εξουσία δεν βρίσκεται μόνο στα όπλα και στις κυβερνήσεις.
Βρίσκεται επίσης στα δεδομένα, στις πλατφόρμες, στα δικαιώματα, στις αλυσίδες παραγωγής και στην ικανότητα μετατροπής της ανθρώπινης προσοχής σε κέρδος.
Η κριτική στον ιμπεριαλισμό του 21ου αιώνα απαιτεί περισσότερα από την επιλογή στρατοπέδου. Απαιτεί να βλέπουμε τις σχέσεις εξουσίας παντού: από τις διεθνείς συγκρούσεις μέχρι την καθημερινή κατανάλωση.
Γιατί τελικά το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποια σημαία κυματίζει πάνω από ένα σύστημα. Είναι ποιοι άνθρωποι έχουν πραγματικό έλεγχο πάνω στη ζωή, στην εργασία και στο μέλλον τους.
Και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο σημείο της σύγχρονης ανάλυσης: η εξουσία μπορεί ακόμη να εμφανίζεται με στολές και όπλα, αλλά μπορεί επίσης να εμφανίζεται με έναν αλγόριθμο, ένα συμβόλαιο πνευματικών δικαιωμάτων ή μια sold out περιοδεία.
Μερικές φορές φορά στρατιωτική στολή.
Και μερικές φορές φορά… παγιέτες.
