Στις 11 Ιουνίου 1979 πέθανε ο John Wayne, ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους σταρ στην ιστορία του αμερικανικού κινηματογράφου. Για εκατομμύρια θεατές υπήρξε η ενσάρκωση του σκληροτράχηλου ήρωα της Άγριας Δύσης. Για άλλους, αποτέλεσε μια από τις πιο χαρακτηριστικές φιγούρες του συντηρητικού και αντικομμουνιστικού ρεύματος που κυριάρχησε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τις πρώτες δεκαετίες του Ψυχρού Πολέμου.
Ο άνθρωπος πίσω από τον θρύλο των γουέστερν δεν περιορίστηκε ποτέ στον κινηματογράφο. Οι δημόσιες παρεμβάσεις του, οι πολιτικές του επιλογές και οι δηλώσεις του για τη φυλή, τους ιθαγενείς πληθυσμούς και τα κοινωνικά δικαιώματα εξακολουθούν να προκαλούν έντονες αντιδράσεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του.
Από τον Μάριον Μόρισον στον Τζον Γουέιν
Γεννημένος ως Μάριον Ρόμπερτ Μόρισον το 1907, ο Τζον Γουέιν συμμετείχε σε περισσότερες από 140 κινηματογραφικές παραγωγές. Η καριέρα του ταυτίστηκε με τα γουέστερν, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της εικόνας του αμερικανικού συνόρου στη λαϊκή κουλτούρα.
Η μεγαλύτερη αναγνώριση ήρθε το 1970, όταν τιμήθηκε με το Όσκαρ Α’ Ανδρικού Ρόλου για την ερμηνεία του στην ταινία True Grit, που στην Ελλάδα προβλήθηκε με τον τίτλο «Αληθινό Θράσος».
Ωστόσο, η δημόσια εικόνα του δεν περιοριζόταν στον κινηματογραφικό του μύθο.
Ο μακαρθισμός και η αντικομμουνιστική σταυροφορία
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο Τζον Γουέιν αναδείχθηκε σε μία από τις πιο προβεβλημένες φωνές του αμερικανικού αντικομμουνισμού.
Συμμετείχε ενεργά στην ίδρυση της Motion Picture Alliance for the Preservation of American Ideals, μιας οργάνωσης που δημιουργήθηκε το 1944 με στόχο, όπως υποστήριζαν τα μέλη της, την υπεράσπιση των «αμερικανικών αξιών» στον χώρο του θεάματος. Το 1947 εξελέγη πρόεδρός της.
Στους κόλπους της οργάνωσης βρέθηκαν προσωπικότητες όπως ο μελλοντικός πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν και ο Γουόλτ Ντίσνεϊ, οι οποίοι στήριξαν τη δράση της περιβόητης Επιτροπής Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων. Η επιτροπή εκείνη πρωταγωνίστησε στις διώξεις καλλιτεχνών και δημιουργών που θεωρούνταν ύποπτοι για κομμουνιστικές συμπάθειες, αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στην ιστορία του Χόλιγουντ.
Οι δηλώσεις που συνεχίζουν να προκαλούν αντιδράσεις
Η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της δημόσιας παρουσίας του Τζον Γουέιν αφορά τις πολιτικές και κοινωνικές του τοποθετήσεις.
Σε συνέντευξή του στο Playboy το 1971, δήλωνε:
«Πιστεύω στη λευκή υπεροχή μέχρις ότου οι μαύροι να εκπαιδεύονται σε σημείο που να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους».
Στην ίδια συνέντευξη εξέφρασε απόψεις που θεωρήθηκαν ρατσιστικές απέναντι στους Αφροαμερικανούς και τους ιθαγενείς πληθυσμούς των ΗΠΑ, ενώ τοποθετήθηκε αρνητικά απέναντι σε διεκδικήσεις κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων.
Οι δηλώσεις αυτές επανήλθαν στο προσκήνιο τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα μετά την αναζωπύρωση της δημόσιας συζήτησης γύρω από τη φυλή, την ιστορική μνήμη και την ευθύνη των πολιτιστικών ειδώλων.
Η στήριξη στον πόλεμο του Βιετνάμ
Ο Τζον Γουέιν παρέμεινε σταθερός υποστηρικτής της αμερικανικής στρατιωτικής εμπλοκής στο Βιετνάμ.
Την περίοδο που το αντιπολεμικό κίνημα διογκωνόταν στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο ίδιος υπερασπιζόταν δημόσια την κυβερνητική πολιτική. Το 1968 πρωταγωνίστησε και συνσκηνοθέτησε την ταινία «The Green Berets», η οποία θεωρήθηκε από πολλούς ως μια σαφής κινηματογραφική υπεράσπιση του πολέμου.
Η κατάρα του «The Conqueror»
Η πιο σκοτεινή ιστορία που συνδέεται με τον Τζον Γουέιν αφορά την ταινία The Conqueror, γνωστή στην Ελλάδα ως «Ο Δαίμων της Ασίας».
Η παραγωγή, υπό την εποπτεία του δισεκατομμυριούχου Χάουαρντ Χιουζ, επέλεξε για τα γυρίσματα περιοχή κοντά στην πόλη Σεντ Τζορτζ της πολιτείας της Γιούτα. Εκείνη την περίοδο, σε σχετικά κοντινή απόσταση, πραγματοποιούνταν ατμοσφαιρικές δοκιμές πυρηνικών όπλων από τις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις στη Νεβάδα.
Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι η περιοχή είχε εκτεθεί σε ραδιενεργό νέφος από τις δοκιμές αυτές. Παρά τις διαβεβαιώσεις των αρχών για την ασφάλεια της τοποθεσίας, οι εξελίξεις που ακολούθησαν τροφοδότησαν μια συζήτηση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Οι θάνατοι που γέννησαν ερωτήματα
Τα επόμενα χρόνια, αρκετά μέλη του καστ και του συνεργείου εμφάνισαν διάφορες μορφές καρκίνου.
Ο σκηνοθέτης Ντικ Πάουελ πέθανε από καρκίνο το 1963. Ο ηθοποιός Πέντρο Αρμεντάρις είχε διαγνωστεί με καρκίνο και έδωσε τέλος στη ζωή του την ίδια χρονιά. Η πρωταγωνίστρια Σούζαν Χέιγουορντ πέθανε από όγκο στον εγκέφαλο το 1975, ενώ η Άγκνες Μούρχεντ έχασε επίσης τη μάχη με τον καρκίνο το 1974.
Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς, δεκάδες από τα περίπου 220 άτομα που συμμετείχαν στην παραγωγή εμφάνισαν καρκίνο. Ωστόσο, επιστημονικοί φορείς έχουν επισημάνει ότι δεν έχει αποδειχθεί οριστικά αιτιώδης σχέση ανάμεσα στα γυρίσματα και στο σύνολο των περιστατικών.
Παρά την απουσία τελεσίδικων συμπερασμάτων, η υπόθεση του «The Conqueror» εξακολουθεί να αναφέρεται ως μία από τις πιο αμφιλεγόμενες ιστορίες στην ιστορία του Χόλιγουντ.
Ο θάνατος του Τζον Γουέιν
Ο Τζον Γουέιν πέθανε στις 11 Ιουνίου 1979, σε ηλικία 72 ετών, έπειτα από μάχη με τον καρκίνο. Είχε υπάρξει για δεκαετίες βαρύς καπνιστής και ο ίδιος απέδιδε την ασθένειά του κυρίως στο κάπνισμα.
Ωστόσο, η συζήτηση για τις επιπτώσεις της έκθεσης στη ραδιενέργεια από τα γυρίσματα του «The Conqueror» δεν έπαψε ποτέ. Οι εικασίες ενισχύθηκαν από μαρτυρίες συγγενών και συνεργατών, χωρίς όμως να υπάρξει ποτέ δικαστική ή επιστημονική κατάληξη που να αποδίδει με βεβαιότητα ευθύνη.
Η αντιφατική κληρονομιά ενός αμερικανικού συμβόλου
Σχεδόν μισό αιώνα μετά τον θάνατό του, ο Τζον Γουέιν παραμένει μια προσωπικότητα που διχάζει.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο κινηματογραφικός μύθος: ο ηθοποιός που σημάδεψε το γουέστερν και ενσάρκωσε μια ολόκληρη εποχή του αμερικανικού σινεμά. Από την άλλη, ο πολιτικός ακτιβιστής του Ψυχρού Πολέμου, οι ακραίες δημόσιες τοποθετήσεις και οι ιδέες που σήμερα αντιμετωπίζονται ως σύμβολα αποκλεισμού και μισαλλοδοξίας.
Η περίπτωση του Τζον Γουέιν υπενθυμίζει ότι οι πολιτιστικές μορφές δεν υπάρχουν έξω από την Ιστορία. Τα έργα τους, οι ιδέες τους και οι επιλογές τους συνθέτουν μια σύνθετη κληρονομιά, η οποία συνεχίζει να επαναξιολογείται από κάθε νέα γενιά.
