Σαν σήμερα το 1982 πέθανε ο Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ – το ριζοσπαστικό σινεμά της Γερμανίας και η ζωή στο όριο
Σαν σήμερα το 1982, ο Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ βρέθηκε νεκρός στο Μόναχο, σε ηλικία μόλις 37 ετών, από υπερβολική δόση κοκαΐνης και υπνωτικών χαπιών. Δίπλα του βρέθηκε σενάριο για ταινία με θέμα τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, έργο που προόριζε για τη Ρόμι Σνάιντερ και δεν πρόλαβε ποτέ να ολοκληρώσει. Ο θάνατός του έκοψε απότομα μια διαδρομή που είχε ήδη αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα: 44 ταινίες σε 17 χρόνια, ένα από τα πιο πυκνά και επιδραστικά έργα στην ιστορία του ευρωπαϊκού κινηματογράφου.
Το σινεμά των περιθωριακών και των αποκλεισμένων
Ο Φασμπίντερ δεν αφηγήθηκε ιστορίες επιτυχίας. Στάθηκε στους ανθρώπους που κινούνται στο περιθώριο, κοινωνικά και υπαρξιακά, σε πρόσωπα εγκλωβισμένα σε σχέσεις εξουσίας, εξάρτησης και καταπίεσης. Οι χαρακτήρες του σπάνια βρίσκουν διέξοδο· συχνά οδηγούνται στην αυτοκαταστροφή ή στη βία, όχι ως εξαίρεση αλλά ως αποτέλεσμα ενός ασφυκτικού κοινωνικού πλαισίου.
Η κινηματογραφική του ματιά αποτυπώνει μια Γερμανία μεταπολεμική, φορτωμένη ενοχές και ταξικές εντάσεις, όπου η αγάπη και η ανάγκη για αποδοχή μετατρέπονται σε μηχανισμούς ελέγχου. Στις ταινίες του, το συναίσθημα δεν λειτουργεί απελευθερωτικά αλλά ως πεδίο εκμετάλλευσης.
Ο έρωτας, η ταυτότητα και η ρήξη με τον εαυτό
Η προσωπική ζωή του Φασμπίντερ διασταυρώνεται συνεχώς με το έργο του. Η δυσκολία συμφιλίωσης με τη σεξουαλική του ταυτότητα, η εμπειρία της μοναξιάς ως ομοφυλόφιλου άνδρα σε μια συντηρητική κοινωνία και η σχέση του με τα ναρκωτικά δεν μένουν εκτός κάδρου· μετασχηματίζονται σε κινηματογραφική ύλη.
Στα έργα του επανέρχεται σταθερά η ιδέα ότι η αγάπη δεν λειτουργεί ως καταφύγιο αλλά ως πεδίο κινδύνου. Ο φόβος της εγγύτητας, η ανάγκη για αποδοχή και η αδυναμία πραγματικής σύνδεσης συνθέτουν έναν κόσμο όπου οι σχέσεις φέρουν μέσα τους τη φθορά τους.
Ένας δημιουργός απέναντι στη βιομηχανία των συναισθημάτων
Ο ίδιος είχε διατυπώσει με σαφήνεια την καχυποψία του απέναντι στη βιομηχανία του κινηματογράφου και τον τρόπο με τον οποίο αυτή αξιοποιεί το συναίσθημα. Για τον Φασμπίντερ, τα συναισθήματα δεν αποτελούσαν εμπορικό εργαλείο αλλά πεδίο σύγκρουσης.
Αυτή η στάση διατρέχει το έργο του: ένα σινεμά που δεν επιδιώκει την κατανάλωση του συναισθήματος, αλλά την ανάδειξη της κοινωνικής του χρήσης. Οι ήρωές του δεν συγκινούνται απλώς· εκτίθενται, χειραγωγούνται, συνθλίβονται μέσα σε σχέσεις που αναπαράγουν ιεραρχίες και εξουσίες.
Το βλέμμα πάνω στη Γερμανία και τη συλλογική ενοχή
Σε ταινίες όπως ο «Γάμος της Μαρίας Μπράουν» ή το «Βερολίνο Αλεξάντερπλατς», ο Φασμπίντερ χτίζει ένα πορτρέτο μιας κοινωνίας που ανασυντάσσεται πάνω στα ερείπια της ιστορίας της. Η μεταπολεμική Γερμανία δεν εμφανίζεται ως υπόσχεση προόδου, αλλά ως πεδίο αναπαραγωγής ανισοτήτων και καταπιεσμένων επιθυμιών.
Το ύφος του, συχνά θεατρικό και μελοδραματικό, λειτουργεί σαν ενίσχυση της έντασης: οι χώροι είναι κλειστοί, οι σχέσεις ασφυκτικές, η κάμερα επιμένει στα πρόσωπα μέχρι να απογυμνώσει κάθε άμυνα.
Μια φιλμογραφία-χείμαρρος
Η δημιουργική του ενέργεια αποτυπώνεται σε ένα εντυπωσιακό σύνολο έργου, από τις πρώτες ταινίες της δεκαετίας του ’60 έως τα τελευταία, πιο σκοτεινά του φιλμ. Ανάμεσά τους:
1969 «Η αγάπη είναι πιο κρύα από τον θάνατο», 1972 «Οι πικροί δάκρυες της Πέτρα φον Καντ», 1974 «Ο φόβος τρώει τα σωθικά», 1978 «Η χρονιά με τα 13 φεγγάρια», 1979 «Ο γάμος της Μαρίας Μπράουν», 1980 «Βερολίνο Αλεξάντερπλατς», έως το 1982 «Βερόνικα Φος» και «Ο καβγατζής».
Κάθε έργο λειτουργεί ως διαφορετική όψη ενός ίδιου πυρήνα: της αδυναμίας του ανθρώπου να υπάρξει ελεύθερος μέσα σε ένα σύστημα σχέσεων που τον περιορίζει.
Ο φόβος της αγάπης και η κληρονομιά
«Όσο τα πράγματα είναι όπως είναι», έλεγε ο Φασμπίντερ, «θα πρέπει να φοβόμαστε μήπως συναντήσουμε κάποιον που θα μπορούσαμε να αγαπήσουμε». Σε αυτή τη φράση συμπυκνώνεται ο πυρήνας του έργου του: η αγάπη ως δυνατότητα και ταυτόχρονα ως απειλή.
Οι ταινίες του δεν ζητούν απλώς να τις παρακολουθήσεις. Σε αναγκάζουν να επιστρέψεις σε αυτές, να τις συζητήσεις, να τις αμφισβητήσεις. Σπάνια αφήνουν απόσταση. Σχεδόν πάντα αφήνουν ίχνος.
