Η εικόνα της αμερικανικής υπερδύναμης που καθορίζει τους διεθνείς συσχετισμούς ισχύος χωρίς ουσιαστικά εμπόδια δείχνει να δοκιμάζεται όσο ποτέ τις τελευταίες δεκαετίες. Η κρίση στη Μέση Ανατολή, οι εντάσεις με την Κίνα, η στρατηγική κόπωση μετά το Αφγανιστάν και το Ιράκ και η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ σε μια πιο συγκρουσιακή εξωτερική πολιτική αναζωπυρώνουν μια συζήτηση που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε αδιανόητη: βρίσκεται η αμερικανική αυτοκρατορική ισχύς σε φάση παρακμής;
Αναλυτές και πολιτικοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η σημερινή κατάσταση δεν προέκυψε ξαφνικά. Αποτελεί αποτέλεσμα στρατηγικών επιλογών δεκαετιών, όπου η διπλωματία σταδιακά υποχώρησε απέναντι στη μονομερή δράση, τις στρατιωτικές επεμβάσεις και την υπερβολική αυτοπεποίθηση μιας υπερδύναμης που θεωρούσε δεδομένη τη θέση της.
Από την «μονοπολική στιγμή» στην αμφισβήτηση
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, οι Ηνωμένες Πολιτείες εισήλθαν σε μια ιστορική περίοδο σχεδόν απόλυτης γεωπολιτικής κυριαρχίας. Η δεκαετία του 1990 θεωρήθηκε η εποχή της αμερικανικής «μονοπολικής στιγμής» — μιας περιόδου κατά την οποία η Ουάσιγκτον διαμόρφωνε διεθνείς ισορροπίες με περιορισμένους ανταγωνιστές.
Ο Πρώτος Πόλεμος του Κόλπου το 1991 συχνά παρουσιάζεται ως κορυφαία στιγμή αυτής της περιόδου. Μετά την εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν στο Κουβέιτ το 1990, οι ΗΠΑ συγκρότησαν μια ευρεία διεθνή συμμαχία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, εξασφαλίζοντας πολιτική νομιμοποίηση και πολυμερή υποστήριξη.
Η στρατηγική εκείνης της περιόδου αποκρυσταλλώθηκε στο λεγόμενο «Δόγμα Πάουελ», που πήρε το όνομά του από τον στρατηγό και μετέπειτα υπουργό Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ.
Το «Δόγμα Πάουελ» και οι κανόνες στρατιωτικής εμπλοκής
Η λογική του δόγματος ήταν σαφής: οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να εμπλέκονται στρατιωτικά μόνο όταν διακυβεύονταν ζωτικά εθνικά συμφέροντα, αφού είχαν εξαντληθεί όλα τα διπλωματικά μέσα και μόνο εφόσον υπήρχε καθαρή στρατηγική νίκης.
Η προσέγγιση αυτή έδινε ιδιαίτερη βαρύτητα στη διεθνή νομιμοποίηση, στη διατήρηση συμμαχιών και στην πολιτική συναίνεση στο εσωτερικό.
Η εκστρατεία κατά του Ιράκ το 1991 θεωρήθηκε από πολλούς πρότυπο εφαρμογής αυτής της στρατηγικής: περιορισμένοι στόχοι, σαφής εντολή, διεθνής υποστήριξη και αποφυγή ευρύτερης εμπλοκής.
Η Ουάσιγκτον λειτουργούσε τότε περισσότερο ως κεντρικός διαμεσολαβητής της διεθνούς τάξης παρά ως μονομερής επιβολέας ισχύος.
Η 11η Σεπτεμβρίου και η αλλαγή δόγματος
Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 άλλαξαν ριζικά το αμερικανικό στρατηγικό δόγμα.
Η κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους του νεότερου εγκατέλειψε τη λογική περιορισμένης εμπλοκής και υιοθέτησε μια πιο επιθετική στρατηγική που έμεινε γνωστή ως «Δόγμα Μπους».
Το κεντρικό μήνυμα εκείνης της περιόδου — «ή είστε μαζί μας ή με τους τρομοκράτες» — συμπύκνωνε μια φιλοσοφία εξωτερικής πολιτικής που έδινε προτεραιότητα στη μονομερή ισχύ έναντι της πολυμερούς διπλωματίας.
Οι πόλεμοι σε Αφγανιστάν και Ιράκ σημάδεψαν τις δύο επόμενες δεκαετίες.
Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν συνοδεύτηκε από αποφάσεις που αποσταθεροποίησαν βαθιά το ιρακινό κράτος, ενώ στο Αφγανιστάν η αμερικανική στρατιωτική παρουσία εξελίχθηκε σε έναν πόλεμο φθοράς που ολοκληρώθηκε με τη χαοτική αποχώρηση του 2021.
Το οικονομικό κόστος ανήλθε σε τρισεκατομμύρια δολάρια. Το πολιτικό κόστος υπήρξε ακόμη μεγαλύτερο: φθορά αξιοπιστίας, κόπωση των συμμάχων και ενίσχυση ανταγωνιστικών δυνάμεων.
Η επιστροφή του Τραμπ και το νέο μοντέλο ισχύος
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε οικοδομήσει μεγάλο μέρος της πολιτικής του ταυτότητας πάνω στην υπόσχεση περιορισμού των αμερικανικών στρατιωτικών εμπλοκών.
Ωστόσο, επικριτές της σημερινής αμερικανικής στρατηγικής υποστηρίζουν ότι η επιστροφή του συνοδεύεται από ένα πιο συγκρουσιακό μοντέλο εξωτερικής πολιτικής, με έντονη έμφαση στην προσωπική διαπραγμάτευση ισχύος, στις εμπορικές πιέσεις και στις διμερείς αντιπαραθέσεις.
Οι τριβές με συμμάχους στο ΝΑΤΟ, οι εμπορικές συγκρούσεις και η αυξανόμενη ένταση στις σχέσεις με την Κίνα τροφοδοτούν το επιχείρημα ότι η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει δυσκολίες στη διατήρηση του παγκόσμιου δικτύου επιρροής που οικοδομήθηκε μεταπολεμικά.
Η Μέση Ανατολή λειτουργεί εκ νέου ως κρίσιμο πεδίο δοκιμασίας.
Οι εξελίξεις γύρω από το Ιράν, η αστάθεια στις θαλάσσιες εμπορικές οδούς και η μεταβαλλόμενη στάση περιφερειακών δυνάμεων αναδεικνύουν τις δυσκολίες άσκησης αμερικανικής ισχύος σε ένα περιβάλλον πιο σύνθετο από εκείνο των δεκαετιών του 1990 και του 2000.
Η Κίνα και το τέλος της αμερικανικής μονοκρατορίας
Παράλληλα, η άνοδος της Κίνας μεταβάλλει δραστικά τη διεθνή ισορροπία.
Το Πεκίνο εμφανίζεται πλέον ως στρατηγικός ανταγωνιστής με οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική επιρροή ικανή να αμφισβητήσει ευθέως την αμερικανική πρωτοκαθεδρία.
Οι εντάσεις γύρω από την Ταϊβάν, οι εμπορικοί ανταγωνισμοί και η σύγκρουση για την τεχνολογική υπεροχή διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον διεθνούς ανταγωνισμού.
Σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1990, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν λειτουργούν πλέον χωρίς ισχυρό αντίβαρο.
Παρακμή ή μετασχηματισμός;
Η συζήτηση για το αν βρισκόμαστε μπροστά στην «πτώση της αμερικανικής αυτοκρατορίας» παραμένει ανοιχτή.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να διαθέτουν τη μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ στον κόσμο, κορυφαία τεχνολογική καινοτομία, ισχυρό χρηματοπιστωτικό σύστημα και διεθνή επιρροή.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά περισσότερο τον τρόπο άσκησης αυτής της ισχύος.
Η ιστορική εμπειρία των τελευταίων τριών δεκαετιών δείχνει ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις χωρίς σαφή στρατηγικό ορίζοντα, η υποτίμηση των συμμαχιών και η αποδυνάμωση της διπλωματίας δημιουργούν μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Η αμερικανική υπεροχή δεν έχει εξαφανιστεί. Βρίσκεται όμως μπροστά σε μια περίοδο αναπροσαρμογής, όπου οι παλιές βεβαιότητες δεν αρκούν πλέον για να διατηρήσουν τον ίδιο βαθμό διεθνούς επιρροής.
