Η άνοδος του πετρελαίου πάνω από τα 110 δολάρια το βαρέλι και η αναζωπύρωση του πληθωρισμού στο 2,5% τον Μάρτιο επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα σενάριο που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ακραίο: την επιστροφή του στασιμοπληθωρισμού. Κεντρικοί τραπεζίτες και αναλυτές αναγνωρίζουν πλέον ανοιχτά ότι, αν το ενεργειακό σοκ περάσει στους μισθούς και στις υπηρεσίες, η νομισματική πολιτική θα αναγκαστεί να απαντήσει πιο επιθετικά.
Το πρόβλημα είναι η χρονική συγκυρία. Η ευρωπαϊκή οικονομία εισέρχεται σε αυτή τη φάση με ήδη χαμηλή δυναμική. Επενδύσεις μετατίθενται, χρηματοδοτήσεις επανεξετάζονται και η κατανάλωση κινείται οριακά. Το σοκ δεν προστίθεται σε μια ισχυρή οικονομία· επιβαρύνει μια οικονομία που ήδη επιβραδύνει.
Ακριβό χρήμα σε μια εύθραυστη οικονομία
Οι αγορές έχουν αρχίσει να προεξοφλούν τη νέα πραγματικότητα. Οι αποδόσεις των ομολόγων κινούνται ανοδικά, με το γερμανικό 10ετές πάνω από το 3% και το ελληνικό κοντά στο 4%, αυξάνοντας το κόστος δανεισμού σε όλο το εύρος της οικονομίας.
Το βασικό ρίσκο δεν περιορίζεται σε μια ενδεχόμενη αύξηση επιτοκίων. Διαμορφώνεται ένα περιβάλλον διαρκώς ακριβού χρήματος, τη στιγμή που το ενεργειακό κόστος ενισχύεται. Αυτός ο συνδυασμός λειτουργεί αποτρεπτικά για επενδύσεις και περιορίζει τη ρευστότητα, δημιουργώντας ένα «πάγωμα» στην οικονομική δραστηριότητα.
Στελέχη της αγοράς περιγράφουν μια χαρακτηριστική μετατόπιση στη συμπεριφορά των επιχειρήσεων: τα επενδυτικά σχέδια δεν ακυρώνονται, αλλά αναβάλλονται. Το αποτέλεσμα είναι ένα επενδυτικό κενό 12 έως 18 μηνών, που ενδέχεται να επηρεάσει την ανάπτυξη πιο βαθιά από ό,τι αποτυπώνεται σήμερα στους δείκτες.
Το δίλημμα της ΕΚΤ
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα βρίσκεται μπροστά σε ένα κλασικό αλλά εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα πολιτικής. Αν αυξήσει τα επιτόκια, περιορίζει τον πληθωρισμό αλλά επιτείνει την επιβράδυνση. Αν επιλέξει να περιμένει, προστατεύει την ανάπτυξη αλλά διακινδυνεύει την παγίωση υψηλών τιμών.
Αυτό το αδιέξοδο αποτελεί τον πυρήνα του στασιμοπληθωρισμού: ένα σοκ προσφοράς που δεν αντιμετωπίζεται εύκολα με τα παραδοσιακά εργαλεία της νομισματικής πολιτικής. Ήδη, η αγορά απομακρύνεται από το σενάριο μειώσεων επιτοκίων εντός του 2026 και επαναφέρει τη συζήτηση ακόμη και για νέες αυξήσεις.
Ενέργεια: ο παράγοντας που αλλάζει τα μοντέλα
Οι προβλέψεις για τον πληθωρισμό αναθεωρούνται ανοδικά. Το βασικό σενάριο μετατοπίζεται προς το 3%–3,5%, με πιθανότητα να αγγίξει το 4% εάν η ενεργειακή κρίση ενταθεί. Σε ακραίες περιπτώσεις, δεν αποκλείεται επιστροφή σε επίπεδα που θυμίζουν το 2022.
Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ λειτουργεί ως καταλύτης. Ο περιορισμός της ναυσιπλοΐας αφαιρεί προσφορά από την αγορά πετρελαίου, ενισχύοντας τις τιμές. Το βασικό σενάριο διεθνών οίκων τοποθετεί το Brent κοντά στα 113 δολάρια το δεύτερο τρίμηνο, ενώ σε περίπτωση παράτασης της κρίσης δεν αποκλείονται επίπεδα άνω των 130 δολαρίων.
Σε ακραίο σενάριο, εάν η διαταραχή παραμείνει, οι τιμές θα μπορούσαν να κινηθούν ακόμη και προς τα 190 δολάρια, επαναφέροντας μνήμες από το ιστορικό ρεκόρ του 2008.
Δύο ταχύτητες στην Ευρώπη
Η ευρωπαϊκή απάντηση παραμένει κατακερματισμένη. Στο επίπεδο του Eurogroup, οι διαφωνίες είναι έντονες: από τη μία πλευρά χώρες που δίνουν προτεραιότητα στην καταπολέμηση του πληθωρισμού και από την άλλη όσες ανησυχούν περισσότερο για την ανάπτυξη.
Αυτό μεταφράζεται σε εθνικές παρεμβάσεις χωρίς συντονισμό – επιδοτήσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις και μέτρα στήριξης που διαφοροποιούνται ανά χώρα. Το αποτέλεσμα είναι μια Ευρώπη «δύο ταχυτήτων», που ενισχύει την αβεβαιότητα αντί να τη μειώνει.
Η ελληνική οικονομία σε λεπτή ισορροπία
Για την Ελλάδα, το περιβάλλον αυτό δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις. Οι εκτιμήσεις συγκλίνουν σε ανάπτυξη κοντά στο 1,9%, με καθοδικούς κινδύνους προς το 1,5% σε περίπτωση επιδείνωσης του ενεργειακού κόστους.
Ο πληθωρισμός θα μπορούσε να κινηθεί έως και στο 5% σε δυσμενές σενάριο, ενώ το κόστος δανεισμού επηρεάζει άμεσα τόσο τα νοικοκυριά όσο και τις επιχειρήσεις. Το «carry-over effect» παρέχει μια βάση, αλλά δεν αρκεί για να αντισταθμίσει τις εξωτερικές πιέσεις.
Τα σενάρια για το πετρέλαιο και η παγκόσμια οικονομία
Οι διεθνείς οίκοι περιγράφουν τρία βασικά σενάρια:
Στο βασικό, οι τιμές παραμένουν υψηλές αλλά αποκλιμακώνονται πριν από το καλοκαίρι, με περιορισμένες επιπτώσεις στην οικονομία.
Στο ενδιάμεσο, η ενεργειακή κρίση παρατείνεται, οι τιμές αυξάνονται περαιτέρω και η νομισματική πολιτική γίνεται πιο επιθετική.
Στο ακραίο, το πετρέλαιο παραμένει για μήνες πάνω από τα 175 δολάρια, οδηγώντας τις οικονομίες σε ύφεση και τις αγορές σε ισχυρές πιέσεις.
Ιστορικές αναλογίες και τα όρια της σύγκρισης
Οι αναφορές στη δεκαετία του 1970 επανέρχονται. Τότε, τα πετρελαϊκά σοκ του 1973 και του 1979 προκάλεσαν έντονο στασιμοπληθωρισμό, με τις κεντρικές τράπεζες να αυξάνουν δραστικά τα επιτόκια, προκαλώντας σημαντική επιβάρυνση στην αγορά εργασίας.
Σήμερα, οι συνθήκες διαφέρουν, αλλά η βασική πρόκληση παραμένει: η αντιμετώπιση ενός εξωγενούς σοκ προσφοράς σε ένα ήδη εύθραυστο οικονομικό περιβάλλον.
Η λεπτή γραμμή των επόμενων μηνών
Το βασικό σενάριο πολλών τραπεζών παραμένει διαχειρίσιμο, υπό την προϋπόθεση ότι οι τιμές ενέργειας δεν θα εκτοξευθούν περαιτέρω και ότι οι εφοδιαστικές αλυσίδες δεν θα διαταραχθούν εκ νέου.
Ωστόσο, η ισορροπία είναι εύθραυστη. Η διάρκεια του πολέμου, η εξέλιξη στις αγορές ενέργειας και οι αποφάσεις της νομισματικής πολιτικής θα καθορίσουν αν η Ευρώπη θα αποφύγει έναν νέο κύκλο στασιμοπληθωρισμού ή αν εισέρχεται σε μια περίοδο παρατεταμένης οικονομικής πίεσης.
