Η πραγματική πηγή της ισχύος του Ντόναλντ Τραμπ: Η ρήξη με κανόνες, θεσμούς και πολιτικές συμβάσεις
Του Robert Reich*
Στη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ, ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε για ακόμη μία φορά ως ο ηγέτης που αμφισβητεί ανοιχτά τις παραδοσιακές ισορροπίες της Δύσης. Επιτέθηκε στους συμμάχους, αμφισβήτησε τη χρησιμότητα της Συμμαχίας, επανέφερε την απαίτησή του για τον έλεγχο της Γροιλανδίας, επέκρινε τις ευρωπαϊκές πολιτικές για την ενέργεια και τη μετανάστευση και προκάλεσε ανησυχία δηλώνοντας ότι η σύγκρουση μεταξύ Κιέβου και Μόσχας «δεν μας αφορά». Παρ’ όλα αυτά, οι ηγέτες του ΝΑΤΟ τον υποδέχθηκαν με εξαιρετική προσοχή και σεβασμό. Το ερώτημα είναι: από πού προέρχεται αυτή η δύναμη του Αμερικανού προέδρου;
Η ισχύς του δεν προέρχεται μόνο από το αξίωμα του προέδρου των ΗΠΑ
Στο τέλος της Συνόδου, ο Τραμπ δήλωσε με χαρακτηριστικό τρόπο ότι «ήταν μια σπουδαία συνάντηση, υπήρχε πολλή αγάπη σε εκείνη την αίθουσα, πολλή ενότητα». Η εικόνα αυτή, ωστόσο, έκρυβε μια διαφορετική πραγματικότητα: οι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών έδειξαν μια πρωτοφανή προσαρμοστικότητα απέναντί του, όχι απαραίτητα επειδή συμφωνούν μαζί του, αλλά επειδή φοβούνται τις συνέπειες μιας σύγκρουσης.
Η δύναμη του Ντόναλντ Τραμπ δεν πηγάζει απλώς από το γεγονός ότι είναι πρόεδρος της ισχυρότερης χώρας στον κόσμο. Άλλωστε, πολλές από τις επιλογές του, όπως οι αυθαίρετοι δασμοί, η πολιτική του στη Μέση Ανατολή και οι κινήσεις που έχουν πλήξει την εικόνα των Ηνωμένων Πολιτειών διεθνώς, έχουν μειώσει την αξιοπιστία της Ουάσινγκτον σε μεγάλο μέρος της παγκόσμιας κοινότητας.
Ούτε προέρχεται αποκλειστικά από τη βάση του κινήματος MAGA. Ακόμη και αρκετοί υποστηρικτές του έχουν αρχίσει να εκφράζουν αμφιβολίες, καθώς η προεδρία του συνδέεται με την εμπλοκή των ΗΠΑ σε νέες στρατιωτικές περιπέτειες, την αύξηση του κόστους ζωής και την άρνησή του να ικανοποιήσει αιτήματα για πλήρη δημοσιοποίηση των λεγόμενων «φακέλων Έπσταϊν».
Η δύναμη της σύγκρουσης με τους κανόνες
Σύμφωνα με την ανάλυση, η πραγματική πηγή της ισχύος του Τραμπ βρίσκεται αλλού: στην προθυμία του να παραβιάζει συστηματικά τις πολιτικές συμβάσεις, τις άγραφες συμφωνίες και τους κανόνες συμπεριφοράς που παραδοσιακά δεσμεύουν τους Αμερικανούς προέδρους.
Η στρατηγική του βασίζεται στην αντίληψη ότι κάθε όριο μπορεί να ξεπεραστεί, αρκεί το αποτέλεσμα να ενισχύει την προσωπική του ισχύ, τον πλούτο και την πολιτική του επιρροή. Δεν λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο των καθιερωμένων κανόνων, αλλά προσπαθεί να αλλάξει το ίδιο το πλαίσιο.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι ηγέτες του ΝΑΤΟ αντιμετωπίζουν τον Τραμπ με ιδιαίτερη προσοχή. Δεν φοβούνται μόνο τις πολιτικές του θέσεις, αλλά κυρίως την απρόβλεπτη αντίδρασή του όταν δεν λαμβάνει αυτό που επιθυμεί.
Είτε πρόκειται για το ΝΑΤΟ, είτε για το Ιράν, είτε για το Παγκόσμιο Κύπελλο, είτε για τις εκλογές του 2020, είτε για τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιεί την προεδρία του, ο Τραμπ εμφανίζεται ως ένας πολιτικός που δεν αισθάνεται δεσμευμένος από παραδοσιακούς περιορισμούς.
Ένας κόσμος χωρίς ηθικούς κανόνες
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη παρέμβασή του στο Παγκόσμιο Κύπελλο, όταν αντέδρασε στις επικρίσεις για τη στήριξη που παρείχε στην αμερικανική πλευρά. «Αν το Βέλγιο μας νικήσει, τότε θα μπορεί πραγματικά να είναι περήφανο. Αν συμβεί το αντίθετο, θα πούμε ότι ήταν στημένο, όπως ήταν στημένες οι εκλογές του 2020», ανέφερε.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η διόρθωση της διατύπωσής του: από το «θα πούμε» πέρασε στο «θα έλεγα». Μια μικρή γλωσσική αλλαγή που, σύμφωνα με την ανάλυση, αποκαλύπτει μια βαθύτερη στάση. Η ηθική βασίζεται στην έννοια του συλλογικού «εμείς», στην κοινή αντίληψη μιας κοινωνίας για το σωστό και το λάθος. Ο Τραμπ, όμως, δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται για τέτοιου είδους συλλογικές κρίσεις.
Ίσως, υποστηρίζει το άρθρο, το λάθος είναι ότι αντιμετωπίζουμε τη συμπεριφορά του απλώς ως παραβίαση ηθικών κανόνων. Για να υπάρξει παραβίαση ηθικής, πρέπει πρώτα να υπάρχουν αποδεκτά πρότυπα. Ο Τραμπ, όμως, δεν κινείται μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα αξιών. Η πολιτική του λογική είναι διαφορετική: νίκη με κάθε κόστος και χρήση κάθε διαθέσιμου μέσου.
Δεν πρόκειται, σύμφωνα με αυτή την οπτική, απλώς για έναν «ανήθικο» πολιτικό. Πρόκειται για έναν πολιτικό που λειτουργεί πέρα από την ηθική ως σύστημα κανόνων.
Το πλεονέκτημα του πρώτου που σπάει το σύστημα
Για τους περισσότερους ανθρώπους είναι δύσκολο να φανταστούν έναν κόσμο χωρίς κανόνες, θεσμούς και κοινά αποδεκτές αρχές. Έναν κόσμο όπου κάθε σχέση μετατρέπεται σε συναλλαγή και κάθε απόφαση κρίνεται μόνο από το προσωπικό όφελος.
Ακριβώς αυτή η δυσκολία, σύμφωνα με το άρθρο, αποτελεί την πηγή της δύναμης του Τραμπ.
Η λογική εξηγείται μέσα από ένα απλό παράδειγμα: σε μια μικρή πόλη όπου οι κάτοικοι δεν κλειδώνουν τις πόρτες τους επειδή υπάρχει η άγραφη συμφωνία ότι κανείς δεν κλέβει, ο πρώτος κλέφτης αποκτά τεράστιο πλεονέκτημα. Μπορεί να εισέλθει εύκολα σε κάθε σπίτι.
Το πλεονέκτημα αυτό εξαφανίζεται όταν οι άνθρωποι αντιληφθούν την απειλή και αρχίσουν να κλειδώνουν τις πόρτες και τα παράθυρά τους. Όμως το κόστος της απώλειας της εμπιστοσύνης δεν το πληρώνει ο πρώτος παραβάτης. Το πληρώνει ολόκληρη η κοινωνία, η οποία πρέπει πλέον να προστατεύεται συνεχώς.
Αυτή η ασυμμετρία — μικρό κόστος για εκείνον που παραβιάζει την εμπιστοσύνη και μεγάλο κόστος για όλους τους υπόλοιπους — αποτελεί, σύμφωνα με την ανάλυση, τον πυρήνα της πολιτικής μεθόδου του Τραμπ.
Η κληρονομιά μιας προεδρίας που δοκιμάζει τους θεσμούς
Ως πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Τραμπ έχει τη δυνατότητα να αμφισβητεί πολύ μεγαλύτερους θεσμούς από μια μικρή κοινότητα. Και τα οφέλη που αποκομίζει από αυτή τη σύγκρουση είναι αντίστοιχα μεγαλύτερα.
Η τακτική αυτή, υποστηρίζει το άρθρο, μπορεί να έχει αποδώσει πολιτικά και προσωπικά για τον ίδιο, όμως έχει προκαλέσει σοβαρές πιέσεις σε θεσμούς στους οποίους βασίστηκαν επί δεκαετίες οι Ηνωμένες Πολιτείες και η διεθνής τάξη: από το ΝΑΤΟ και τη FIFA έως το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης.
Οι θεσμοί αυτοί στηρίζονται σε μια βασική υπόθεση: ότι ακόμη και ο ισχυρότερος ηγέτης θα σεβαστεί ορισμένα όρια.
Η προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, σύμφωνα με την ανάλυση, μπορεί να καταγραφεί ως μία από τις πιο ισχυρές στην αμερικανική ιστορία, αλλά ταυτόχρονα και ως μία από τις πιο επιβαρυντικές για το θεσμικό οικοδόμημα της χώρας.
Όταν η εποχή Τραμπ ολοκληρωθεί, το κόστος της αποκατάστασης των ζημιών θα αφορά όχι μόνο την Αμερική, αλλά και ολόκληρο το διεθνές σύστημα. Θα χρειαστεί να «τοποθετηθούν κλειδαριές» σε αμέτρητες πόρτες και παράθυρα που μέχρι σήμερα παρέμεναν ανοιχτά χάρη στην εμπιστοσύνη στους κανόνες και στις κοινές δεσμεύσεις.
*Καθηγητής, συγγραφέας, πρώην Υπουργός Εργασίας των ΗΠΑ
(Αναδημοσίευση, μετάφραση από το Substack
