Η αμερικανική επίθεση κατά του Ιράν ανοίγει μια νέα και αβέβαιη περίοδο για το διεθνές σύστημα. Ο πόλεμος που εξαπέλυσε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, αναδιαμορφώνει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή, προκαλεί τριγμούς στις σχέσεις της Δύσης και μεταφέρει το κόστος της σύγκρουσης σε οικονομίες, κοινωνίες και συμμαχίες σε όλο τον κόσμο.
Οι πρώτες κοινές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ που οδήγησαν στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, πυροδότησαν μια αλυσίδα εξελίξεων που ξεπερνούν κατά πολύ το πεδίο της στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Κυβερνήσεις στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή βρέθηκαν αντιμέτωπες με έναν πόλεμο που δεν σχεδίασαν και που οι περισσότερες δεν επιθυμούσαν. Οι τιμές της ενέργειας εκτοξεύθηκαν, οι αγορές αναταράχθηκαν και η διπλωματία προσπαθεί να προσαρμοστεί σε μια νέα πραγματικότητα υψηλού ρίσκου.
Ένας πόλεμος με αβέβαιο τέλος
Παρά τον θριαμβευτικό τόνο της Ουάσιγκτον, η έκβαση της σύγκρουσης παραμένει ανοιχτή. Οι συνεχείς αεροπορικές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ έχουν τη δυνατότητα να αποδυναμώσουν σημαντικά τη στρατιωτική και πολιτική ισχύ της Τεχεράνης. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να μεταβάλει τους συσχετισμούς στη Μέση Ανατολή, να ενισχύσει τη στρατηγική θέση του Ισραήλ και να προσφέρει στον Τραμπ μια μεγάλη γεωπολιτική νίκη έπειτα από δεκαετίες αντιπαράθεσης της Ουάσιγκτον με την Ισλαμική Δημοκρατία.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Αν δεν υπάρξει πλήρης αλλαγή καθεστώτος, το Ιράν ενδέχεται να εισέλθει σε μια περίοδο εσωτερικής καταστολής και πολιτικής αστάθειας. Το ενδεχόμενο διάλυσης του ιρανικού κράτους θα μπορούσε να πυροδοτήσει εμφύλιο πόλεμο, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών και νέες οικονομικές αναταράξεις, με επιπτώσεις που θα ξεπερνούν κατά πολύ τα σύνορα της περιοχής.
Η Ευρώπη παγιδευμένη ανάμεσα στην ασφάλεια και τη νομιμότητα
Η σύγκρουση ανέδειξε και ένα βαθύτερο πρόβλημα για τους δυτικούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και στην ανάγκη διατήρησης της στρατηγικής τους σχέσης με την Ουάσιγκτον.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν απέφυγε να στηρίξει ανοιχτά στρατιωτικές ενέργειες που, όπως τόνισε, κινούνται εκτός πλαισίου διεθνούς νομιμότητας. Την ίδια στιγμή, το Παρίσι ενίσχυσε τη στρατιωτική του παρουσία στην περιοχή προκειμένου να προστατεύσει τα δικά του συμφέροντα. Η στάση αυτή αντικατοπτρίζει το ευρύτερο δίλημμα της Ευρώπης: πολιτική απόσταση από τον πόλεμο, αλλά χωρίς ρήξη με την αμερικανική στρατηγική.
Απρόβλεπτα αντίποινα και αιφνιδιασμός της Ουάσιγκτον
Η εξέλιξη της σύγκρουσης έδειξε επίσης ότι οι ΗΠΑ δεν είχαν πλήρως προετοιμαστεί για τις αντιδράσεις της Τεχεράνης. Ιρανικά πλήγματα με drones και πυραύλους σε εγκαταστάσεις στον Περσικό Κόλπο αιφνιδίασαν τον Λευκό Οίκο και προκάλεσαν ανησυχία στις μοναρχίες της περιοχής.
Επιθέσεις σε αποθήκες καυσίμων στο Κουβέιτ και σε εγκαταστάσεις στη Σαουδική Αραβία έδειξαν ότι το Ιράν διατηρεί τη δυνατότητα να μεταφέρει τη σύγκρουση πέρα από τα δικά του σύνορα. Οι κυβερνήσεις του Κόλπου, από το Κατάρ έως το Ομάν, ζητούν αποκλιμάκωση και διπλωματική λύση, καθώς φοβούνται ότι μια γενικευμένη σύρραξη θα απειλήσει τις οικονομίες και τη σταθερότητα της περιοχής.
Οι νέες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή
Ο πόλεμος μπορεί επίσης να επηρεάσει τις μακροπρόθεσμες συμμαχίες της Μέσης Ανατολής. Η κοινή ανησυχία για το Ιράν ενδέχεται να ωθήσει ορισμένα αραβικά κράτη πιο κοντά στο Ισραήλ, εξέλιξη που αποτελεί βασική προτεραιότητα της αμερικανικής διπλωματίας.
Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει ήδη παρουσιάσει τη σύγκρουση ως πιθανή «πύλη ειρήνης» για μια ευρύτερη περιφερειακή αναδιάταξη, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε ομαλοποίηση σχέσεων με τη Σαουδική Αραβία.
Ωστόσο, στο εσωτερικό του αραβικού κόσμου καταγράφεται και έντονη καχυποψία. Ορισμένοι αναλυτές και αξιωματούχοι εκφράζουν φόβους ότι η αποδυνάμωση του Ιράν θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα νέο μοντέλο περιφερειακής ηγεμονίας, αυτή τη φορά με πρωταγωνιστή το Ισραήλ.
Ένας πόλεμος που μπορεί να αλλάξει τον κόσμο
Οι συνέπειες της σύγκρουσης επεκτείνονται ήδη πέρα από το στρατιωτικό πεδίο. Η άνοδος των τιμών ενέργειας, ο φόβος νέων προσφυγικών ροών και η πιθανότητα αποσταθεροποίησης μιας χώρας δεκάδων εκατομμυρίων κατοίκων δημιουργούν ένα σύνθετο και επικίνδυνο γεωπολιτικό σκηνικό.
Η στρατηγική του Τραμπ εντάσσεται σε μια ευρύτερη αντίληψη ισχύος, στην οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να επιβάλουν μονομερώς τις προτεραιότητές τους στο διεθνές σύστημα. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό αφορά το αν αυτή η πολιτική θα οδηγήσει σε μια νέα ισορροπία ή σε μια περίοδο παρατεταμένης παγκόσμιας αστάθειας.
