Κοιτούν τον εκτελεστή κατάματα. Στέκονται όρθιοι, ασκεπείς, με το βλέμμα καθαρό. Οι 200 Έλληνες κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στο Σκοπευτήριο Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 αποκτούν ξανά πρόσωπο μέσα από 13 φωτογραφίες-ντοκουμέντα. Τις τράβηξε ένας Γερμανός υπολοχαγός της Βέρμαχτ, ο Χέρμαν Χόιερ, με την ίδια ψυχρή απόσταση που κατέγραφε στιγμές αναψυχής των στρατιωτών στον Πειραιά.
Το αρχείο που επέστρεψε στην Ελλάδα
Οι 13 φωτογραφίες της εκτέλεσης αποτελούν μέρος της λεγόμενης «Συλλογής Χόιερ», την οποία απέκτησε το ελληνικό Δημόσιο από Βέλγο συλλέκτη έναντι 100.000 ευρώ. Το σύνολο περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα και τέσσερα χαρτονομίσματα της περιόδου της Κατοχής.
Οι εικόνες της Καισαριανής καταγράφουν τη διαδρομή προς τον τόπο της εκτέλεσης, τη στιγμή του αποσπάσματος, αλλά και το αμέσως μετά. Οι μελλοθάνατοι οδηγούνται στο «Θυσιαστήριο της Λευτεριάς» σε ομάδες των 20. Στέκονται απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα χωρίς δεμένα μάτια, με καθαρά ρούχα, σε στάση που παραπέμπει σε συνειδητή επιλογή αξιοπρέπειας.
Οι φωτογραφίες που δεν δόθηκαν στη δημοσιότητα
Από το σύνολο των εικόνων που αφορούν την εκτέλεση, το Υπουργείο Πολιτισμού παρουσίασε στους δημοσιογράφους τις περισσότερες, κρατώντας εκτός δημοσιότητας δύο από τις σκληρότερες.
Η μία απεικονίζει τις σορούς στοιβαγμένες πριν τη μεταφορά τους στα καμιόνια. Η δεύτερη αποτελεί πορτρέτο εκτελεσθέντος τη στιγμή που έχει μόλις καταρρεύσει. Η απόφαση να μην δημοσιοποιηθούν ελήφθη λόγω του ιδιαίτερα ωμού χαρακτήρα τους.
Η στιγμή της εκτέλεσης
Ο Χόιερ κατέγραψε ακόμη και τη στιγμή που τα όπλα πυροβολούν. Σε μία από τις φωτογραφίες διακρίνονται οι 20 της κάθε ομάδας στημένοι στον τοίχο, με τις σφαίρες ήδη σε τροχιά. Σε άλλες, φαίνονται ρούχα πεσμένα στο έδαφος — αντικείμενα που, σύμφωνα με μαρτυρίες και ιστορικές αναλύσεις, οι μελλοθάνατοι υποχρεώνονταν να αφαιρέσουν ώστε τα πυρά να είναι «αποτελεσματικότερα».
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες τεκμήρια «τεράστιας αξίας», καθώς αποδίδουν πρόσωπο στις ιστορικές μαρτυρίες για τον πατριωτισμό και τη στάση των εκτελεσμένων.
Μαρτυρία ή προπαγάνδα;
Οι εικόνες τραβήχτηκαν από έναν υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος δεν ήταν επαγγελματίας φωτογράφος. Σύμφωνα με τον φωτογράφο και συνεργάτη του ΥΠΠΟΑ κ. Μαυρομμάτη, η τεχνική ποιότητα είναι μέτρια, ωστόσο η ψυχρή αποστασιοποίηση του δημιουργού είναι εμφανής: καταγράφει την εκτέλεση με τον ίδιο τρόπο που φωτογραφίζει στρατιώτες να κάνουν μπάνιο στη θάλασσα.
Ο ερευνητής του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Βάλεντιν Σνάιντερ, σημείωσε ότι οι φωτογραφίες δεν αποτελούν επίσημο υλικό προπαγάνδας, ωστόσο εντάσσονται στο ευρύτερο σχέδιο του Γιόζεφ Γκέμπελς. Όπως εξήγησε, πρόκειται για υλικό «υβριδικού χαρακτήρα»: ιδιωτική τεκμηρίωση της καθημερινότητας του πολέμου που ταυτόχρονα αναπαράγει τα αισθητικά και ιδεολογικά μοτίβα της ναζιστικής προπαагάνδας.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι ο φωτογράφος δεν λειτουργεί ως ουδέτερος παρατηρητής. Συμμετέχει στα γεγονότα, ακόμη και στη μεταφορά των μελλοθάνατων, και αποτυπώνει μια βία που έχει ήδη εσωτερικευθεί ως κανονικότητα.
Εκατομμύρια εικόνες από έναν μηχανισμό βίας
Σύμφωνα με τη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού, περισσότερες από 40 εκατομμύρια φωτογραφίες τραβήχτηκαν από στρατιώτες της Βέρμαχτ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ πάνω από δύο εκατομμύρια προέρχονται από τις επίσημες μονάδες προπαγάνδας του Γκέμπελς.
Η ναζιστική Γερμανία είχε αναπτύξει έναν εκτεταμένο μηχανισμό ενθάρρυνσης της φωτογράφισης, με στόχο τη δημιουργία ενός «οπτικού αρχείου νίκης». Οι εικόνες της Καισαριανής εντάσσονται σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και αν δεν παρήχθησαν κατόπιν ρητής εντολής.
Μνημείο και διαχείριση
Το Υπουργείο Πολιτισμού κήρυξε το σύνολο της συλλογής μνημείο, ώστε να διασφαλιστεί η προστασία, η συντήρηση και η ανάδειξή της. Η ταυτοποίηση προσώπων βρίσκεται σε εξέλιξη, ενώ, εφόσον ζητηθεί, οι οικογένειες των εκτελεσμένων θα μπορούν να λάβουν αντίγραφα των σχετικών φωτογραφιών.
Σε ό,τι αφορά την έκθεσή τους, εξετάζονται διαφορετικά σενάρια: μόνιμη παρουσίαση, περιοδική έκθεση ή διάθεση ψηφιακών αντιγράφων σε θεσμικούς φορείς, μεταξύ αυτών και δομές που σχετίζονται με την Εθνική Αντίσταση.
Από την εκτέλεση στην καθημερινότητα της Κατοχής
Η συλλογή δεν περιορίζεται στην Πρωτομαγιά του 1944. Περιλαμβάνει στιγμιότυπα από τη μετακίνηση γερμανικών μονάδων στην Ελλάδα, ξενάγηση στρατιωτών στην Ακρόπολη Αθηνών, εικόνες από το Αρσάκειο στο Μαρούσι, καθώς και φωτογραφίες στρατιωτών που κολυμπούν στον Πειραιά.
Η συνύπαρξη των εικόνων της εκτέλεσης με σκηνές καθημερινότητας φωτίζει το εύρος του αρχείου: από τη μαζική δολοφονία στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής έως το μπάνιο στη θάλασσα, όλα καταγράφονται από τον ίδιο φακό, με την ίδια ουδέτερη ματιά.
Ογδόντα και πλέον χρόνια μετά, οι 13 φωτογραφίες της Καισαριανής λειτουργούν ως ιστορικό τεκμήριο και ως υπενθύμιση μιας στιγμής όπου 200 άνθρωποι στάθηκαν απέναντι στον θάνατο όρθιοι.
