Η ανάρτηση φωτογραφιών που φέρονται να αποτυπώνουν τις στιγμές πριν από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή, την 1η Μαΐου 1944, σε διαδικτυακή δημοπρασία στο eBay, επαναφέρει με ένταση το ερώτημα για το πώς διαχειρίζεται η σύγχρονη εποχή τα τεκμήρια της συλλογικής μνήμης.
Το υλικό προσφέρεται προς πώληση από ιδιώτη με έδρα το Βέλγιο, ο οποίος υποστηρίζει ότι προέρχεται από ιδιωτική συλλογή Γερμανού υπαξιωματικού της Βέρμαχτ. Η αυθεντικότητα των φωτογραφιών δεν έχει επιβεβαιωθεί από αρμόδιο ιστορικό φορέα, ωστόσο η ίδια η ύπαρξη της αγγελίας έχει ήδη πυροδοτήσει δημόσια συζήτηση.
Η προέλευση και τα ερωτήματα για τη γνησιότητα
Σύμφωνα με την περιγραφή της αγγελίας, οι εικόνες αποδίδονται στον λοχία Χέρμαν Χόϊερ, ο οποίος φέρεται να υπηρετούσε σε μονάδα με έδρα τη Μαλακάσα κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής. Ο πωλητής ισχυρίζεται ότι το υλικό προέρχεται από ιδιωτική συλλογή και δεν έχει παρουσιαστεί μέχρι σήμερα σε δημόσιο αρχείο.
Μέχρι στιγμής, κανένας επίσημος φορέας, ιστορικό ινστιτούτο ή αναγνωρισμένο αρχείο δεν έχει επιβεβαιώσει τη γνησιότητα των φωτογραφιών. Η αξιολόγηση τέτοιου υλικού απαιτεί εξειδικευμένη ανάλυση – από τη μελέτη του χαρτιού και της φωτογραφικής τεχνικής έως τη διασταύρωση στολών, προσώπων και τοποθεσιών με ήδη γνωστά τεκμήρια της περιόδου.
Η ύπαρξη της δημοπρασίας έγινε γνωστή μέσα από ανάρτηση της σελίδας «Greece at WWII Archives» στο Facebook, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και άνοιξε συζήτηση τόσο για την αυθεντικότητα όσο και για τη δεοντολογία της εμπορικής εκμετάλλευσης ιστορικών ντοκουμέντων που σχετίζονται με εγκλήματα πολέμου.
Η εκτέλεση της 1ης Μαΐου 1944: Ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της Κατοχής
Η εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά και τραυματικά γεγονότα της γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα. Οι περισσότεροι από τους εκτελεσθέντες ήταν πολιτικοί κρατούμενοι, πολλοί εκ των οποίων είχαν μεταφερθεί από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε ανήμερα της Εργατικής Πρωτομαγιάς, ως αντίποινα για τον θάνατο Γερμανού στρατηγού, τριών αξιωματικών που τον συνόδευαν και τον τραυματισμό στρατιωτών σε επίθεση ανταρτών στους Μολάους Λακωνίας, στις 27 Απριλίου 1944. Η επιλογή της ημερομηνίας προσέδωσε επιπλέον συμβολικό βάρος στο γεγονός, μετατρέποντας την Καισαριανή σε τόπο μνήμης και πολιτικής αναφοράς για δεκαετίες.
Οι φωτογραφίες φέρονται να προέρχονται από άλμπουμ τουΓερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόϊερ, που υπηρετούσε στο 1012 Festungs-Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα.
Προφανώς τραβήχτηκαν από κάποιον Γερμανό στρατιωτικό, όπως συνήθιζαν να κάνουν πολλοί άνδρες των στρατευμάτων κατοχής. Οι φωτογραφίες αυτές βγήκαν προς πώληση στην πλατφόρμα δημοπρασιών ebay από βελγικό λογαριασμό στις 14 Φεβρουαρίου και είναι προφανώς αυθεντικές και όχι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης.
Ήρθαν στη δημοσιότητα μέσω διαδικτυακής δημοπρασίας στο eBay, από Βέλγο πωλητή, χωρίς να είναι γνωστός ο φωτογράφος, και αναρτήθηκαν στη σελίδα Greece at WWII Archives.
Καισαριανή, 1 Μαίου 1944. Οι Ελληνες κρατούμενοι οδηγούνται στο σκοπευτήριο όπου θα εκτελεστούν. Εντύπωση προκαλεί η ψυχραιμία στα πρόσωπα τους. (ebay)
1η Μαίου 1944. Λίγο προτού την εκτέλεση των Ελλήνων αντιστασιακών στο σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις Γερμανικές δυνάμεις κατοχής. (ebay )Στο μέσο, ο αγωνιστής που σε λίγο θα είναι νεκρός σηκώνει ψηλά το χέρι του.
1η Μαίου 1944. Φορτηγά με Γερμανούς στρατιώτες στο Χαϊδάρι . Η φωτογραφία πιθανότατα σχετίζεται με την εκτέλεση 200 Ελλήνων αντιστασιακών στο σκοπευτήριο της συνοικίας εκείνη την ημέρα. (ebay)
Υπενθυμίζουμε ότι ο Βασίλης Μπαρτζιώτας στο βιβλίο του «Άστραψε φως η Ακροναυπλία» αναφέρει ότι ήταν 135 στους 200 οι φυλακισμένοι Ακροναυπλιώτες που εκτελέστηκαν την 1η Μαΐου του 1944 στην Καισαριανή. Μεταξύ των 200 εκτελέστηκαν και έξι τροτσκιστέςκαι πέντε αρχειομαρξιστές.
Σύμφωνα με την απολογία του Χέλμουτ Φέλμυ στη Δίκη της Νυρεμβέργης, ο συνταγματάρχης Παπαδόγγονας λόγω προσωπικής συμπάθειας στον υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, διέταξε χωρίς ανωτέρα εντολή είτε από τη Γερμανική διοίκηση είτε από το Υπουργείο Εσωτερικών, τη θανάτωση 100 αντιστασιακών ή ύποπτων για αντιστασιακή δράση,ενώ παρόμοια ήταν και τα συναισθήματα από ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας. Παράλληλα οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 στην Αθήνα. Συνολικά εκτελέστηκαν ως αντίποινα τουλάχιστον 325, ενώ υπήρξαν και άλλοι νεκροί στον δρόμο της επιστροφής της 117 Μεραρχίας από τους Μολάους στη Σπάρτη. Ο Χέλμουτ Φέλμυ δικαιολόγησε τον αριθμό των εκτελεσμένων λόγω της ιδιότητας του Κρεχ ως διοικητή Μεραρχίας.
Εκείνη την ημέρα γύρω στον τόπο της εκτέλεσης στην Καισαριανή μαζεύτηκαν χιλιάδες κόσμου. Ο κόσμος από μακριά συγκινημένος έκλαιγε, έσφιγγε τη γροθιά του. Οι καμπάνες της Καισαριανής χτυπούσαν πένθιμα σ’ όλη τη διάρκεια της εκτέλεσης.
Οι Γερμανοί τους εκτέλεσαν με σφαίρες ντουμ- ντουμ, σε ομάδες από 20, μέσα σε 2 ώρες. Κάθε ομάδα που έρχονταν η σειρά της έστεκε για μακελειό στην ίδια πάντα θέση, δίπλα στο σωρό που σχημάτιζαν τα τρυπημένα απ’ τις σφαίρες κορμιά των συναγωνιστών τους, με τα πόδια βουτηγμένα μέσα στη λίμνη απ’ το αίμα, ακούγοντας τους στερνούς βόγγους, βλέποντας τις τελευταίες σπασμωδικές κινήσεις των παλικαριών που ξεψύχαγαν. Ύστερα φόρτωσαν τα πτώματα σε τρία μεγάλα αυτοκίνητα και με συνοδεία δική τους και τσολιάδων που γελούσαν και τραγουδούσαν τους μετέφεραν στο Γ’ Νεκροταφείο (Κοκκινιά) και τους έθαψαν σε κοινούς λάκκους. Οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν και τις υπόλοιπες ημέρες.
Στις αρχές Μάη ακολούθησαν νέες μαζικές εκτελέσεις εκατοντάδων κομμουνιστών.
10 Μάη 1944: εκτελούνται και άλλες γυναίκες μαζί με 82 άντρες αγωνιστές.
Στις 13/5 εκτέλεσαν άλλους 8.
Ιστορική έρευνα ή ψηφιακή δημοπρασία;
Εάν οι φωτογραφίες αποδειχθούν αυθεντικές, ενδέχεται να αποτελέσουν σημαντικό οπτικό τεκμήριο για την ιστορική έρευνα. Πιθανή ταυτοποίηση προσώπων από συγγενείς ή μελετητές θα μπορούσε να προσθέσει νέα στοιχεία σε μια υπόθεση που έχει καταγραφεί κυρίως μέσα από μαρτυρίες και γραπτές πηγές.
Ταυτόχρονα, η ανάρτηση προς πώληση ενός τέτοιου υλικού θέτει ζήτημα διαχείρισης της ιστορικής μνήμης. Τα τεκμήρια που σχετίζονται με εγκλήματα πολέμου αποτελούν κομμάτι συλλογικής ιστορίας και η διακίνησή τους ως εμπορεύσιμα αντικείμενα προκαλεί εύλογες αντιδράσεις. Το ερώτημα αφορά τόσο το νομικό πλαίσιο όσο και την ηθική διάσταση: ποιος έχει την ευθύνη για τη διάσωση, την τεκμηρίωση και την πρόσβαση σε τέτοιου είδους υλικό;
Η υπόθεση φέρνει στο προσκήνιο μια ευρύτερη πρόκληση της ψηφιακής εποχής: πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια μπορούν να εμφανιστούν ξαφνικά σε διεθνείς πλατφόρμες εμπορίου, χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση από ειδικούς. Σε αυτό το πεδίο, η συνεργασία ιστορικών αρχείων, ερευνητών και κρατικών φορέων αποκτά κρίσιμη σημασία.
Η τελική απάντηση για τη γνησιότητα των φωτογραφιών θα καθορίσει και τη βαρύτητα της υπόθεσης. Ωστόσο, ήδη από τώρα, η δημοσιοποίησή τους επαναφέρει στο δημόσιο διάλογο το ζήτημα της ιστορικής ευθύνης και της προστασίας της μνήμης για ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της Κατοχής.
